Adhyaya 158

Verse 1

सूत उवाच । पुष्पोऽपि गुटिके लब्ध्वा भास्कराद्वारितस्करात् । चिराद्भोजनमासाद्य प्रस्थितो वैदिशं प्रति

सूत उवाच—पुष्पोऽपि गुटिकां लब्ध्वा भास्कराद् वारितस्करात्। चिराद् भोजनमासाद्य प्रस्थितो वैदिशं प्रति॥

Verse 2

ततो वैदिशमासाद्य स पुष्पो हृष्टमानसः । शुक्ला तां गुटिकां वक्त्रे चकारद्विजसत्तमाः

ततो वैदिशमासाद्य स पुष्पो हृष्टमानसः। शुक्लां तां गुटिकां वक्त्रे चकार द्विजसत्तमः॥

Verse 3

मणिभद्रसमो जातस्तत्क्षणादेव स द्विजः । हट्टमार्गं गते सोऽथ तस्मिन्गत्वाऽथ मंदिरे । प्रविष्टः सहसा मध्ये प्रहृष्टेनांतरात्मना

स द्विजस्तत्क्षणादेव मणिभद्रसमोऽभवत्। अथ हट्टमार्गं गत्वा तस्मिन्मन्दिरे प्रविश्य सहसा मध्ये प्रहृष्टान्तरात्मा बभूव॥

Verse 4

ततश्चाकारयामास तं षंढं द्वारमाश्रितम् । तस्य दत्त्वाथ वस्त्राणि पश्चात्षंढमुवाच सः

ततः स द्वारमाश्रितं तं षंढं रक्षणार्थं नियुक्तवान्। तस्मै वस्त्राणि दत्त्वा पश्चात् स षंढमिदं वाक्यमुवाच॥

Verse 5

षंढकश्चित्पुमानत्र सम्यग्वेषकरो हि सः । मम वेषं समाधाय भ्रमते सकले पुरे

अत्र कश्चित् षंढकः पुमान् सम्यग्वेषकरोऽस्ति। स मम वेषं समाधाय सकले पुरे भ्रमति॥

Verse 6

सांप्रतं मद्गृहे सोऽथ लोभनायागमिष्यति । स च कृत्रिम वेषेण निषेद्धव्यस्त्वया हि सः । स तथेति प्रतिज्ञाय द्वारदेशं समाश्रितः

स सांप्रतम् मद्गृहे लोभनायागमिष्यति। स च कृत्रिमवेषेण आगतः त्वया निवार्य एव। स तथेति प्रतिज्ञाय द्वारदेशं समाश्रितः॥

Verse 7

पुष्पोऽपि चाब्रवीद्भार्यां माहिकाख्यां ततः परम् । माहिकेद्य मया दृष्टः स्वतातः स्वपुरः स्थितः

पुष्पोऽपि ततः परं माहिकाख्यां भार्यां प्राह। ‘माहिके, अद्य मया स्वतातः स्वपुरे स्थितो दृष्टः’ इति॥

Verse 8

वीरभद्रः सुदुःखार्तो मलिनांबरसंवृतः । अब्रवीच्च ततः कोपान्मामेवं परुषाक्षरम्

वीरभद्रः सुदुःखेनाभिभूतः मलिनवस्त्रपरिवृतः । ततः कोपसमाविष्टो मां प्रति परुषाक्षराण्यब्रवीत् ॥

Verse 9

धिग्धिक्पाप त्वया कन्यातीव रूपवती सदा । वंचयित्वा जनेतारमुदूढा सा सुमध्यमा

धिग्धिक् पाप! त्वया सा कन्या नित्यं अतिरूपवती । जनकं वञ्चयित्वा सुमध्यमा दूढा कृताऽभवत् ॥

Verse 10

न दत्तं तत्पितुः किंचिन्न तस्या अथ पुत्रक । विधवां यादृशीं तां च श्वेतांबरधरां सदा

न दत्तं तत्पितुः किंचिन्न तस्या अपि पुत्रक । विधवावत् सदा सा तु श्वेताम्बरधरा स्थिता ॥

Verse 11

संधारयसि पापात्मन्नेष्टं भोज्यं प्रयच्छसि । तस्मात्तस्याः पितुर्देहि त्वं सुवर्णायुतं ध्रुवम्

संधारयसि पापात्मन् इष्टं भोज्यं प्रयच्छसि । तस्मात् तस्याः पितुर्देहि सुवर्णायुतमच्युतम् ॥

Verse 12

भूषणं वांछितं तस्या यत्तद्वै रुचिपूर्वकम् । येन संधारयेद्भार्या साऽनंदं परमं गता

भूषणं वाञ्छितं तस्या यत्तद्वै रुचिपूर्वकम् । येन भार्या संधार्येत सा आनन्दं परमं गता ॥

Verse 13

निरानंदा यतो नारी न गर्भं धारयेत्स्फुटम् । निःसंतानो यतो वंशः स्वर्गादपि क्षितिं व्रजेत्

यतो नारी निरानन्दा भवति, ततो गर्भं स्फुटं न धारयति; यतो वंशो निःसन्तानो भवति, ततो स्वर्गादपि पतित्वा क्षितिं व्रजति।

Verse 14

स पतिष्यत्यसंदिग्धं कुलांगारेण च त्वया । सा त्वमानय वस्त्राणि गृहमध्याच्छुभानि च

त्वया कुलाङ्गारेण स निःसन्देहं पतिष्यति। अतः त्वं गृह-मध्यात् शुभानि वस्त्राणि आनय।

Verse 15

यानि दत्तानि भूपेन व्यवहारैस्तदा मम । पञ्चांगश्च प्रसादो यो मया प्राप्तश्च तैः सह

यदा भूपेन व्यवहार-न्यायैः मम यानि दत्तानि, तैः सह यः पञ्चाङ्गः, तथा मया प्राप्तः प्रसादोऽपि—तत् सर्वम्।

Verse 16

त्वं संधारय गात्रैः स्वैः शीघ्रं रसवतीं कुरु । भोजनायैव शीघ्रं तु त्वया सार्धं करोम्यहम्

त्वं स्वगात्रैः संधारय; शीघ्रं रसवतीं कुरु। भोजनाय तु शीघ्रमेव अहं त्वया सार्धं करिष्यामि।

Verse 17

एकस्मिन्नपि पात्रे च तदादेशादसंशयम् । सापि सर्वं तथा चक्रे यदुक्तं तेन हर्षिता

तदादेशात् एकस्मिन्नपि पात्रे निःसन्देहं; सा अपि तेनोक्तं यथावत् सर्वं चकार, तेन हर्षिता।

Verse 18

भोजनाच्छादनं चैव निर्विकल्पेन चेतसा । ततः कामातुरः पुष्पो मैथुनायोपचक्रमे

सा निर्विकल्पचेतसा भोजनाच्छादनं दत्त्वा; ततः कामातुरः पुष्पो मैथुनायोपचक्रमे।

Verse 19

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो मणिभद्रः समुत्सुकः । क्षुत्क्षामः स पिपासार्तो व्यवहारोत्थलिप्सया

एतस्मिन्नन्तरे समुत्सुको मणिभद्रः प्राप्तः; क्षुत्क्षामः पिपासार्तो व्यवहारोत्थलिप्सया प्रेरितः।

Verse 20

प्रवेशं कुरुते यावद्गृहमध्ये समुत्सुकः । निषिद्धस्तेन षण्ढेन भर्त्सयित्वा मुहुर्मुहुः

स गृहान्तः प्रवेशं कर्तुं यावदुत्सुकः; तेन षण्ढेन निषिद्धो भर्त्सितश्च मुहुर्मुहुः।

Verse 21

हठाद्यावत्प्रवेशं स चकार निजमंदिरे । तावच्च दण्डकाष्ठेन मस्तके तेन ताडितः

हठात् स निजमन्दिरे प्रवेशं यावत् चकार; तावच्च तेन दण्डकाष्ठेन मस्तके ताडितः।

Verse 22

अथ संपतितो भूमौ मूर्छया संपरिप्लुतः । कर्तव्यं नैव जानाति तत्प्रहारप्रपीडितः

अथ स भूमौ संपतितो मूर्छया संपरिप्लुतः; तत्प्रहारप्रपीडितः कर्तव्यं नैव जानाति।

Verse 23

ततः कोलाहलो जातस्तस्य द्वारे गृहस्य च । जनस्य संप्रयातस्य हाहाकारपरस्य च

ततः तस्य गृहद्वारे जनसमागमे सति, आर्तजनानां हाहाकारयुक्तः महान् कोलाहलोऽभवत्।

Verse 24

पप्रच्छुस्तं जनाः केचि द्धिक्पाप किमिदं कृतम् । वृत्तिभंगः कृतोऽनेन अथ त्वं व्यंतरार्दितः

केचिज्जनास्तं पप्रच्छुः— ‘धिक् पाप! किमिदं त्वया कृतम्? अनेन वृत्तिभङ्गः कृतः; अथ वा त्वं व्यन्तरार्दितोऽसि?’

Verse 25

इमामवस्थां यन्नीतः संप्राप्तोऽसि नृपाद्वधम्

इमामवस्थां यन्नीतः, तस्मात् त्वं नृपाद्वधं संप्राप्तोऽसि।

Verse 26

षंढ उवाच । न वृत्तिर्गर्हिता तेन नाहं व्यंतरपीडितः । मणिभद्रो न चैष स्यादेष वेषकरः पुमान्

षंढ उवाच— न वृत्तिर्गर्हिता तेन, नाहं व्यन्तरपीडितः। मणिभद्रो न चैष स्यात्; एष वेषकरः पुमान्॥

Verse 27

माणिभद्रं वपुः कृत्वा संप्राप्तो याचितुं धनम् । हठात्प्रविश्यमानस्तु स मया मूर्ध्नि ताडितः

माणिभद्रं वपुः कृत्वा स धनं याचितुं समागतः। हठात् प्रविश्यमानस्तु स मया मूर्ध्नि ताडितः॥

Verse 28

मणिभद्रो गृहस्यांतर्भुक्त्वा शयनमाश्रितः । संतिष्ठते न जानाति वृत्तांतमिदमा स्थितम्

मणिभद्रो गृहान्तर्भुक्त्वा शयनमाश्रितः । तत्रैव स्थित्वा नाजानाद् वृत्तान्तमिदमास्थितम् ॥

Verse 29

ततः पुष्पोऽपि तच्छ्रुत्वा तं च कोलाहलं बहिः । मणिभद्रस्य रूपेण द्वारदेशं समागतः

ततः पुष्पोऽपि तच्छ्रुत्वा बहिः कोलाहलं महत् । मणिभद्रस्वरूपेण द्वारदेशं समागतः ॥

Verse 30

अब्रवीन्नित्यमभ्येति मम रूपेण चाधमः । एष वेषधरः कश्चिद्याचितुं धनमेव हि

अब्रवीत्—नित्यमभ्येति मम रूपेण चाधमः । एष वेषधरः कश्चिद् याचितुं धनमेव हि ॥

Verse 31

एतेनापि च षंढेन न च भद्रमनुष्ठितम् । यत्कुब्जोऽयं हतो मूर्ध्नि याचितुं समु पस्थितः

एतेनापि च षंढेन न च भद्रमनुष्ठितम् । यत्कुब्जोऽयं हतो मूर्ध्नि याचितुं समुपस्थितः ॥

Verse 32

एतस्मिन्नन्तरे सोऽपि चेतनां प्राप्य कृत्स्नशः । वीक्षते पुरतो यावत्तावदात्मसमः पुमान्

एतस्मिन्नन्तरे सोऽपि चेतनां प्राप्य कृत्स्नशः । वीक्षते पुरतो यावत् तावदात्मसमः पुमान् ॥

Verse 33

सर्वतः स तमालोक्य ततो वचनमब्रवीत्

सर्वतः तं समालोक्य ततः स वचनमब्रवीत्।

Verse 34

क्व चोरः संप्रविष्टो मे मम रूपेण मंदिरे । भेदयित्वा तु षण्डाख्यमेवं दत्त्वा च वाससी

क्व चोरः संप्रविष्टो मे मम रूपेण मन्दिरे। भेदयित्वा तु षण्डाख्यं एवं दत्त्वा च वाससी॥

Verse 35

यावद्भूपगृहं गत्वा त्वां षंढेन समन्वितम् । वधाय योजयाम्येव तावद्द्रुततरं व्रज

यावद्भूपगृहं गत्वा त्वां षण्डेन समन्वितम्। वधाय योजयाम्येव तावद्द्रुततरं व्रज॥

Verse 36

पुष्प उवाच । मम रूपं समाधाय त्वमायातो गृहे मम । शून्यं मत्वा ततो ज्ञातस्त्वयाऽहं गृहसंस्थितः

पुष्प उवाच—मम रूपं समाधाय त्वमायातो गृहे मम। शून्यं मत्वा ततो ज्ञातस्त्वयाऽहं गृहसंस्थितः॥

Verse 37

ततो नृपाय दास्यामि वधार्थं च न संशयः । नो चेद्गच्छ द्रुतं पाप यदि जीवितुमिच्छसि

ततो नृपाय दास्यामि वधार्थं च न संशयः। नो चेद्गच्छ द्रुतं पाप यदि जीवितुमिच्छसि॥

Verse 38

सूत उवाच । एवमुक्त्त्वा ततस्तौ च बाहुयुद्धेन वै मिथः । युध्यमानौ नरैरन्यैः कृच्छ्रेण तु निवारितौ

सूत उवाच—एवमुक्त्वा ततस्तौ परस्परं बाहुयुद्धेन वै मिथः। युध्यमानौ तु तौ वीरौ नरैरन्यैः कृच्छ्रेणैव निवारितौ॥

Verse 39

ततस्ते स्वजना ये तु मणिभ द्रस्य चागताः । परिजानंति नो द्वाभ्यां विशेषं माणिभद्रकम्

ततः स्वजना ये तु माणिभद्रस्य चागताः। द्वाभ्यां तयोर्न विशेषं परिजानन्ति माणिभद्रकम्॥

Verse 40

वालिसुग्रीवयोर्युद्धं तारार्थे युध्यमानयोः । एवं विवदमानौ तु क्रोधताम्रा यतेक्षणौ

वालिसुग्रीवयोः पूर्वं तारार्थे युध्यमानयोः। तथा तावपि संक्रुद्धौ विवदमानौ यतेक्षणौ॥

Verse 41

राजद्वारं समासाद्य स्थितौ स्वजनसंवृतौ । द्वाःस्थेन सूचितौ राज्ञे सभातलमुपस्थितौ

राजद्वारं समासाद्य स्थितौ स्वजनसंवृतौ। द्वाःस्थेन सूचितौ राज्ञे सभातलमुपस्थितौ॥

Verse 42

चौरचौरेति जल्पन्तौ पर स्परवधैषिणौ । भूभुजा वीक्षितौ तौ च द्विजौ तु द्विजसत्तमाः

चौरचौरेति जल्पन्तौ परस्परवधैषिणौ। भूभुजा वीक्षितौ तौ च द्विजौ तु द्विजसत्तमौ॥

Verse 43

न विशेषोऽस्ति विश्लेषस्तयोरेकोपिकायतः । ततश्च व्यवहारेषु समती तेषु वै तदा

तयोर्न विशेषोऽस्ति, न च विश्लेषः कश्चन दृश्यते; एकरूपतया तौ समौ बभूवतुः। अतः स राजा तयोर्विषये व्यवहारकाले समत्वेन स्थितवान्।

Verse 44

पृष्टौ गुह्येषु सर्वेषु प्रत्यक्षेषु विशेषतः । वदतस्तौ यथावृत्तं पृथक्पृथग्व्यवस्थितम्

सर्वेषु गुह्येषु च प्रत्यक्षेषु च विशेषतः पृष्टौ सन्तौ, तौ द्वावपि यथावृत्तं निवेदयामासतुः। प्रत्येकं स्वस्ववृत्तान्तं पृथक्पृथग् व्यवस्थितं जगदतुः।

Verse 45

ततस्तु स्वजनैः सर्वैरेको नीत्व थ चान्यतः । पृष्टो गोत्रान्वयं सर्वं द्वितीयस्तु ततः परम्

ततः सर्वैः स्वजनैः सह एकः पृथक् नीतः, तस्य गोत्रान्वयादिकं सर्वं पृष्टम्। ततः परं द्वितीयोऽपि तथैव पृष्टो यथाक्रमम्।

Verse 46

तेषामपि तथा सर्वं यथासम्यङ्निवेदितम् । अथ राजा बृहत्सेनः सर्वांस्तानि दमब्रवीत्

तेषामपि सर्वं तथैव यथासम्यक् क्रमशः निवेदितम्। अथ राजा बृहत्सेनः संयतवाक्यानि तानि सर्वान् प्रति अब्रवीत्।

Verse 47

पत्नी चानीयतां तस्य मणिभद्रस्य वै गृहात् । निजकान्तस्य विज्ञाने सा प्रमाणं भविष्यति

मणिभद्रगृहात् तस्य पत्नी आनय्यताम्। सा निजकान्तं सम्यग् विज्ञाय प्रमाणं भविष्यति निर्णये।

Verse 48

ततो गत्वा च सा प्रोक्ता पुरुषैर्नृपसंभवैः । आगच्छ कांतं जानीहि त्वं प्रमाणं भविष्यसि

ततः नृपसंभवैः पुरुषैः सा प्रोक्ता— “आगच्छ; कान्तं जानीहि। अस्मिन् विषये त्वं प्रमाणं भविष्यसि।”

Verse 49

ततः सा व्रीडया युक्ता प्रच्छादितशिरास्ततः । नृपाग्रे संस्थिता प्रोचे विद्धिसम्यङ्निजं प्रियम्

ततः सा व्रीडया युक्ता प्रच्छादितशिराः सती नृपाग्रे संस्थिता प्रोचे— “सम्यक् विद्धि निजं प्रियम्।”

Verse 50

न वयं निश्चयं विद्मो न चैते स्वजनास्तव

वयं निश्चयं न विद्मः; न चैते तव स्वजनाः।

Verse 51

ततः सा चिन्तयामास निजचित्ते वरांगना । मणिभद्रेण दग्धाहमीर्ष्यावह्निगताऽनिशम्

ततः सा वराङ्गना निजचित्ते चिन्तयामास— “मणिभद्रेण दग्धाहम्, ईर्ष्यावह्निना नित्यम्।”

Verse 52

वंचयित्वा तु पितरं गृहीतास्मि ततः परम् । न किंचित्पाप्मना दत्तं जल्पयित्वा धनं बहु

पितरं वञ्चयित्वा ततः परं गृहीतास्मि। बहु धनं जल्पयित्वा, पाप्मना किंचिदपि न दत्तम्।

Verse 53

द्वितीयेन तु मे पुंसा मर्त्यलोके सुखं कृतम् । दत्त्वा वस्त्राणि चित्राणि तथैवाभरणानि च

द्वितीयेन तु मया सह पुंसा मर्त्यलोके मम सुखं कृतम्; स चित्रवस्त्राणि दत्त्वा तथैवाभरणानि च प्रदत्तवान्।

Verse 54

प्रदास्यति च तातस्य सुवर्णं कथितं च यत् । यद्गृह्णामि स्वहस्तेन मणिभद्रं द्वितीयकम्

तातेन प्रदास्यतीति कथितं सुवर्णं च; यदहं स्वहस्तेन गृह्णामि, स एष द्वितीयो मणिभद्रः।

Verse 55

एवं निश्चित्य मनसा दृष्ट्वा रक्तपरिप्लुतम् । प्रथमं मणिभद्रं सा जगृहेऽथ द्वितीयकम्

एवं मनसा निश्चित्य, रक्तपरिप्लुतं प्रथमं मणिभद्रं दृष्ट्वा, सा ततः द्वितीयकं मणिभद्रं जगृहे।

Verse 56

अब्रवीच्च ततो वाक्यं सर्वलोकस्य शृण्वतः । अहं तातेन दत्तास्य विवाहे अग्निसंनिधौ

ततः सा सर्वलोकस्य शृण्वतः वाक्यमब्रवीत्— ‘विवाहेऽग्निसंनिधौ तातेनाहं अस्य दत्ता।’

Verse 57

द्वितीयोऽयं दुराचारो वेषकर्ता समा गतः । मां च प्रार्थयते गुप्तां नानाचारैः पृथग्विधैः

‘द्वितीयोऽयं दुराचारो वेषकर्ता समागतः; मां च गुप्तां प्रार्थयते नानाचारैः पृथग्विधैः।’

Verse 58

ततस्तु पार्थिवः क्रुद्धस्तस्य शाखावलंबनम् । आदिदेश द्विजश्रेष्ठा मणिभद्रस्य दुर्मतेः

ततः पार्थिवः क्रुद्धः सन् तस्य दुर्मतेर्मणिभद्रस्य शाखावलम्बनम् आदिदेश, हे द्विजश्रेष्ठाः।

Verse 59

एतस्मिन्नंतरे सोऽथ वधकानां समर्पितः । तं वृक्षं नीयमानस्तु श्लोकानेतांस्तदापठत्

एतस्मिन्नन्तरे स वधकानां समर्पितः; तं वृक्षं नीयमानस्तु तदा एतान् श्लोकान् अपठत्।

Verse 60

निर्दयत्वं तथा द्रोहं कुटिलत्वं विशेषतः । अशौचं निर्घृणत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः

निर्दयत्वं तथा द्रोहं कुटिलत्वं विशेषतः। अशौचं निर्घृणत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः॥

Verse 61

अन्तर्विषमया ह्येता बहिर्भागे मनोरमाः । गुञ्जाफलसमाकारा योषितः सर्व दैवहि

अन्तर्विषमया ह्येता बहिर्भागे मनोरमाः। गुञ्जाफलसमाकारा योषितः सर्वदैवहि॥

Verse 62

उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पतिः । मन्वादयस्तथान्येऽपि स्त्रीबुद्धेस्तत्र किंच न

उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पतिः। मन्वादयस्तथान्येऽपि स्त्रीबुद्धेस्तत्र किंचन॥

Verse 63

पीयूषमधरे वासं हृदि हालाहलं विषम् । आस्वाद्यतेऽधरस्तेन हृदयं च प्रपीड्यते

अधरेषु पीयूषमिव वासः, हृदि तु हालाहलविषं निहितम्। अधरः आस्वाद्यते, हृदयं च तेनैव प्रपीड्यते॥

Verse 64

अलक्तको यथा रक्तो नरः कामी तथैव च । हृतसारस्तथा सोऽपि पादमूले निपा त्यते

अलक्तकरक्त इव नरः, कामी जनोऽपि कामरागेण रञ्ज्यते। हृतसारः स एव, तस्य पादमूले निपात्यते॥

Verse 65

संसारविषवृक्षस्य कुकर्मकुसुमस्य च । नरकार्तिफलस्योक्ता मूलमेषा नितंबिनी

संसारविषवृक्षस्य कुकर्मकुसुमस्य च। नरकार्तिफलस्योक्ता मूलमेषा नितम्बिनी॥

Verse 66

कस्य नो जायते त्रासो दृष्ट्वा दूरा दपि स्त्रियम्

दूरादपि स्त्रियम् दृष्ट्वा कस्य न जायते त्रासः?

Verse 67

संसारभ्रमणं नारी प्रथमेऽपि समागमे । वह्निप्रदक्षिणन्यायव्याजेनैव प्रदर्शयेत्

प्रथमेऽपि समागमे नारी संसारभ्रमणं प्रदर्शयेत्। वह्निप्रदक्षिणन्यायव्याजेनैव तत् प्रकाशयति॥

Verse 68

एतास्तु निर्घृणत्वेन निर्दय त्वेन नित्यशः । विशेषाज्जाड्यकृत्येन दूषयंति कुलत्रयम्

एतास्तु निर्घृणत्वेन निर्दय त्वेन नित्यशः । विशेषाज्जाड्यकृत्येन दूषयंति कुलत्रयम्

Verse 69

कुलत्रयगृहं कीर्त्या निजया धवलीकृतम् । कृष्णं करोत्यकृ त्येन नारी दीपशिखेव तु

कुलत्रयगृहं कीर्त्या निजया धवलीकृतम् । कृष्णं करोत्यकृ त्येन नारी दीपशिखेव तु

Verse 70

धर्मवृक्षस्य वाताली चित्तपद्मशशिप्रभा । सृष्टा कामार्णवग्राही केन मोक्षदृढार्गला

धर्मवृक्षस्य वाताली चित्तपद्मशशिप्रभा । सृष्टा कामार्णवग्राही केन मोक्षदृढार्गला

Verse 71

कारा संतानकूटस्य संसारवनवागुरा । स्वर्गमार्गमहागर्ता पुंसां स्त्री वेधसा कृता

कारा संतानकूटस्य संसारवनवागुरा । स्वर्गमार्गमहागर्ता पुंसां स्त्री वेधसा कृता

Verse 72

वेधसा बंधनं किंचिन्नृणामन्यदपश्यता । स्त्रीरूपेण ततः कोऽपि पाशोऽयं सुदृढः कृतः

वेधसा बंधनं किंचिन्नृणामन्यदपश्यता । स्त्रीरूपेण ततः कोऽपि पाशोऽयं सुदृढः कृतः

Verse 73

इत्येवं बहुधा सोऽपि विललाप सुदुःखितः । स्त्रीचिन्तां बहुधा कृत्वा आत्मानं चाप्यगर्हयत्

इत्येवं स बहुधा सुदुःखितो विललाप; स्त्रीं पुनःपुनश्चिन्तयन् स्वात्मानमप्यगर्हयत्।

Verse 74

अहो कुबुद्धिना नैव लब्धं संसारजं फलम् । न कदाचिन्मया दत्तं तृष्णाव्याकुलचेतसा

अहो मम कुबुद्ध्या संसारजं फलमपि न लब्धम्; तृष्णाव्याकुलचेतसा मया कदाचिदपि दानं न दत्तम्।

Verse 75

ऐश्वर्येऽपि स्थिते भूरि न मया सुकृतं कृतम् । कदाचिन्नैव जप्तं च न हुतं च हुताशने

भूर्यैश्वर्येऽपि स्थितेन मया सुकृतं न कृतम्; कदाचिन्न जप्तं न च हुतं हुताशने।

Verse 76

अथवा सत्यमेवोक्तं केनापि च महात्मना । कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । अस्पृष्ट्वापि च वित्तं स्वं यः परेभ्यः प्रयच्छति

अथवा सत्यमेव केनापि महात्मना प्रोक्तम्—कृपणसमो दाता न भूतो न भविष्यति; यः स्ववित्तमस्पृष्ट्वापि परेभ्यः प्रयच्छति।

Verse 77

शरणं किं प्रपन्नानां विषवन्मारयंति किम् । न दीयते न भुज्यंते कृपणेन धनानि च

प्रपन्नानां शरणं किं कृपणः? विषवन्मारयति किम्? कृपणेन धनानि न दीयन्ते न च भुज्यन्ते।

Verse 78

दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवंति वित्तस्य । यो न ददाति न भुंक्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति

वित्तस्य त्रयो गतयः—दानं भोगो नाशश्च। यो न ददाति न भुङ्क्ते, तस्य तृतीया गतिः नाश एव भवति॥

Verse 79

धनिनोप्यदानविभवा गण्यंते धुरि दरिद्राणाम् । नहि हंति यत्पिपासामतः समुद्रोऽपि मरुरेव

धनिनोऽपि अदानेन विभवहीनाः दरिद्राणां धुरि गण्यन्ते। यत् पिपासां न हन्ति, तस्मात् समुद्रोऽपि मरुरेव॥

Verse 80

अत्युपयुक्ताः सद्भिर्गतागतैरहरहः सुनिर्विण्णाः । कृपणजनसंनिकाशं संप्राप्यार्थाः स्वपंतीह

सद्भिः गतागतैः सेवादानादिभिः अत्युपयुक्ताः अर्थाः अहर्हः सुनिर्विण्णाः। कृपणजनसंनिकाशं प्राप्य, इह धनानि स्वपन्ति निष्फलानि॥

Verse 81

प्राप्तान्न लभंते ते भोगान्भोक्तुं स्वकर्मणा कृपणाः । मुखपाकः किल भवति द्राक्षापाके बलिभुजानाम्

कृपणाः स्वकर्मणा प्राप्तान् भोगान् भोक्तुं न लभन्ते। बलिभुजां द्राक्षापाकेऽपि मुखपाकः किल भवति॥

Verse 82

दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे संचयो न कर्तव्यः । पश्येह मधुकरीणां संचितमर्थं हरंत्यन्ये

सति विभवे दातव्यं भोक्तव्यं च; संचयो न कर्तव्यः। पश्य—मधुकरीणां संचितं अर्थं अन्ये हरन्ति॥

Verse 83

याचितं द्विजवरे न दीयते संचितं क्रतुवरे न योज्यते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चौरपार्थिवगृहेषु भुज्यते

द्विजवरयाचितं न दत्ते, संचितं च क्रतुवरे न नियोज्यते। कदर्यरक्षितं तत् धनं चौरपार्थिवगृहेषु भुज्यते॥

Verse 84

त्यागो गुणो वित्तवतां वित्तं त्यागवतां गुणः । परस्परवियुक्तौ तु वित्त त्यागौ विडम्बनम्

वित्तवतां गुणस्त्यागो, त्यागवतां गुणो धनम्। परस्परवियुक्तौ तु वित्तत्यागौ विडम्बनम्॥

Verse 85

किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैरपि भुज्यते

किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला। या न वेश्येव सामान्या पथिकैरपि भुज्यते॥

Verse 86

अर्थोष्मणा भवेत्प्राणो भवेद्भक्ष्यैर्विना नृणाम् । यतः संधार्यते भूमिः कृपणस्योष्मणा हि सा

अर्थोष्मणा भवेत्प्राणो भवेद्भक्ष्यैर्विना नृणाम्। यतः संधार्यते भूमिः कृपणस्योष्मणा हि सा॥

Verse 87

कृपणानां प्रसादेन शेषो धारयते महीम् । यतस्ते भूगतं वित्तं कुर्वते तस्य चोष्मणा

कृपणानां प्रसादेन शेषो धारयते महीम्। यतस्ते भूगतं वित्तं कुर्वते तस्य चोष्मणा॥

Verse 88

एवं बहुविधा वाचः प्रलपन्मणिभद्रकः । नीत्वा तैः पार्थिवोद्दिष्टैः पुरुषैः परुषाक्षरम् । बहुधा प्रलपं श्चैव कृतः शाखावलंबनः

एवं नानाविधा वाचः प्रलपन् मणिभद्रकः । राज्ञा नियुक्तैः पुरुषैः परुषाक्षरैर्नीतः; बहुधा विलपन्नपि शाखावलम्बनं कृतः ॥

Verse 158

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनंनामाष्टपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मणिभद्रोपाख्याने ‘मणिभद्रनिधनवर्णनम्’ नामाष्टपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥