Adhyaya 228

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यच्च बिलद्वारि शयनार्थे व्यवस्थितम् । दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापी देवं च जलशायिनम्

सूत उवाच । तथान्यच्च बिलद्वारि शयनार्थे व्यवस्थितम् । दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापी देवं च जलशायिनम् ॥

Verse 2

स्नात्वा तस्मिन्बिलद्वारे पवित्रे लोकसंश्रये । यस्तं पूजयते भक्त्या शेषपर्यंकशायिनम् । आजन्ममरणात्पापात्स च मुक्तिमवाप्नुयात्

तस्मिन् पवित्रे लोकसंश्रये बिलद्वारे स्नात्वा यः भक्त्या शेषपर्यङ्कशायिनं देवं पूजयति, स आजन्ममरणपर्यन्तसञ्चितपापात् प्रमुच्य मोक्षमवाप्नोति।

Verse 3

चतुरो वार्षिकान्मासान्सुप्रसुप्तं सुरेश्वरम् । संपूजयति यो भक्त्या न स भूयोऽत्र जायते

वर्षाकाले चतुर्मासान् सुषुप्तं सुरेश्वरं यो भक्त्या संपूजयति, स पुनरत्र लोके न जायते।

Verse 4

तत्र पूर्वं महाभागा मुनयः सेव्य तं प्रभुम् । मृत्तिकाग्रहणं कृत्वा तस्य चायतने शुभे

तत्र पूर्वं महाभागा मुनयः तं प्रभुं सेवित्वा, तस्य शुभे चायतने मृत्तिकाग्रहणं कृत्वा विधिवत् कर्म चक्रुः।

Verse 5

संप्राप्ताः परमं स्थानं तद्रिष्णोः परमं पदम् । यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । तत्फलं तस्य पूजायां चातुर्मास्यां प्रजायते

ते परमं स्थानं, विष्णोः परमं पदं संप्राप्ताः। सर्वतीर्थेषु यत्फलं सर्वयज्ञेषु यत्फलं, तत्फलं तस्य चातुर्मास्यां पूजायां प्रजायते।

Verse 6

यत्फलं गोग्रहे मृत्युं संप्राप्ता यांति मानवाः । तत्फलं चतुरो मासान्पूजया जलशायिनः

गोग्रहे मृत्युं संप्राप्ता मानवाः यत्फलं यान्ति, तत्फलं जलशायिनः चतुर्मासान् पूजया लभ्यते।

Verse 7

अपि पापसमाचारः परदाररतोऽपिच । ब्रह्मघ्नोऽपि सुरापोऽपि स्त्रीहन्ताऽपि विगर्हितः । पूजया चतुरो मासांस्तस्य देवस्य मुच्यते

अपि पापसमाचारः परदाररतोऽपि च । ब्रह्मघ्नोऽपि सुरापोऽपि स्त्रीहन्ताऽपि विगर्हितः । तस्य देवस्य चतुरो मासान् पूजया पापबन्धात् मुच्यते ॥

Verse 8

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तत्रस्थं जलशायिनम् । बिलद्वारे कथं सूत तत्र नः संशयो महान्

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तत्रस्थं जलशायिनम् । बिलद्वारे कथं सूत तत्र नः संशयो महान् ॥

Verse 9

स किल श्रूयते देवः क्षीराब्धौ मधुसूदनः । सदैव भगवाञ्छेते योगनिद्रां समाश्रितः

स किल श्रूयते देवः क्षीराब्धौ मधुसूदनः । सदैव भगवाञ्छेते योगनिद्रां समाश्रितः ॥

Verse 10

कथं स भगवाञ्छेते बिलद्वारे व्यवस्थितः । एतत्कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

कथं स भगवाञ्छेते बिलद्वारे व्यवस्थितः । एतत्कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः ॥

Verse 11

सूत उवाच । सत्यमेतन्महाभागाः क्षीराब्धौ मधुसूदनः । योगनिद्रां गतः शेते शेषपर्यंकशा यकः

सूत उवाच । सत्यमेतन्महाभागाः क्षीराब्धौ मधुसूदनः । योगनिद्रां गतः शेते शेषपर्यङ्कशाय्यकः ॥

Verse 12

स यथा तत्र क्षेत्रे तु संश्रितो भगवान्स्वयम् । जलशायिस्वरूपेण तच्छृशुध्वं समाहिताः

स यथा तत्र पुण्यक्षेत्रे भगवान् स्वयमेव संश्रितो जलशायिस्वरूपेण स्थितः—तत् समाहितचित्ताः शृणुत।

Verse 13

यथा च चतुरो मासान्पूजितस्तत्र संस्थितः । मुक्तिं ददाति पुंसां स तथा संकीर्तयाम्यहम्

यथा स भगवान् तत्र चतुरो मासान् पूजितः संस्थितश्च पुंसां मुक्तिं ददाति, तथा तस्य माहात्म्यं संकीर्तयामि।

Verse 14

चत्वारोऽपि यथा मासा गर्हणीया धरातले । सर्वकर्मसु मुख्येषु यज्ञोद्वा हादिषु द्विजाः

द्विजाः, यथा धरातले चत्वारोऽपि मासाः सर्वकर्मसु मुख्येषु—यज्ञोद्वाहादिषु—विशेषेण मान्याः, तथा ज्ञेयम्।

Verse 15

तद्वोऽहं कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्य द्विजोतमाः । तस्मै देवाधिदेवाय निर्गुणाय गुणात्मने

द्विजोत्तमाः, नमस्कृत्य तद्वोऽहं कीर्तयिष्यामि—तस्मै देवाधिदेवाय निर्गुणाय गुणात्मने।

Verse 16

अव्यक्तायाऽप्रमेयाय सर्वदेवमयाय च । सर्वज्ञाय कवीशाय सर्वभूतात्मने तथा

अव्यक्तायाप्रमेयाय सर्वदेवमयाय च। सर्वज्ञाय कवीशाय सर्वभूतात्मने नमः॥

Verse 17

पुरासीद्दानवो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्महान् । नारसिंहं वपुः कृत्वा विष्णुना यो निपातितः

पुरा दानवो रौद्रो महान् हिरण्यकशिपुः आसीत्; यो विष्णुना नारसिंहवपुः कृत्वा निपातितः।

Verse 19

तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सर्वलक्षणलक्षितम् । प्रह्लादश्चांधकश्चैव वीर्येणाप्रतिमौ युधि

तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सर्वलक्षणलक्षितम्—प्रह्लादश्चान्धकश्चैव; वीर्येण युध्येऽप्रतिमौ।

Verse 20

स नैच्छत तदा राज्यं पितृपैतामहं महत् । समागतमपि प्राज्ञो यस्मात्तद्वो वदाम्यहम्

स तदा पितृपैतामहं महद्राज्यं समागतमपि नैच्छत्; यस्मात् तद्वो वदाम्यहम्।

Verse 21

दानवानां सदा द्वेषो देवेन सह चक्रिणा । न करोति पुनर्द्वेषं तं समुद्दिश्य सर्वदा

दानवानां सदा द्वेषो देवेन सह चक्रिणा; स तं समुद्दिश्य सर्वदा पुनर्द्वेषं न करोति।

Verse 22

एतस्मात्कारणात्सर्वे तेन त्यक्ता दितेः सुताः । स्वराज्यमपि संत्यज्य विष्णुस्तेन समाश्रितः

एतस्मात्कारणात् सर्वे तेन त्यक्ता दितेः सुताः; स्वराज्यमपि संत्यज्य विष्णुं स समाश्रितः।

Verse 23

ततस्तैर्दानवैः क्षुद्रैर्विष्णुद्वेषपरायणैः । अन्धकः स्थापितो राज्ये पितृपैतामहे तदा

तदा तैः क्षुद्रदानवैर्विष्णुद्वेषपरायणैः पितृपैतामहे राज्ये सिंहासनेऽन्धकः स्थापितः।

Verse 24

अन्धकोऽपि समाराध्य देवदेवं चतुर्मुखम् । अमरत्वं ततो लेभे यावच्चन्द्रार्कतारकम्

अन्धकोऽपि देवदेवं चतुर्मुखं सम्यक् समाराध्य चन्द्रार्कतारकावधि अमरत्वं ततो लेभे।

Verse 25

वरपुष्टस्ततः सोऽपि चक्रे शक्रेण विग्रहम्

ततः स वरपुष्टोऽपि शक्रेण सह विग्रहं चकार।

Verse 26

जित्वा शक्रं महासंख्ये यज्ञांशाञ्जगृहे स्वयम् । गत्वाऽमरावतीं दैत्यो निःसार्य च शतक्रतुम् । स्ववर्गेण समोपेतः स्वर्गं समहरत्तदा

महासंख्ये शक्रं जित्वा स्वयमेव यज्ञांशान् जग्राह। अमरावतीं गत्वा दैत्यः शतक्रतुम् निःसार्य स्ववर्गसमोपेतः तदा स्वर्गं समहरत्।

Verse 27

शक्रोऽपि च समाराध्य शंकरं लोकशंकरम् । सर्वदेवसमोपेतो भृत्यवत्परिवर्तते

शक्रोऽपि लोकशंकरं शंकरं समाराध्य सर्वदेवसमोपेतो भृत्यवत् परिवर्तते।

Verse 28

ततः कालेन महता तस्य तुष्टः पिनाकधृक् । तं प्राह वरदोऽस्मीति वद शक्र करोमि किम्

ततः कालेन महता तस्य तुष्टः पिनाकधृक् । तं प्राह वरदोऽस्मीति वद शक्र करोमि किम् ॥

Verse 29

इन्द्र उवाच । अंधकेन हृतं राज्यं मम वीर्यात्सुरेश्वर । यज्ञभागैः समोपेतं हत्वाऽशु तत्प्रयच्छ मे

इन्द्र उवाच । अंधकेन हृतं राज्यं मम वीर्यात्सुरेश्वर । यज्ञभागैः समोपेतं हत्वाऽशु तत्प्रयच्छ मे ॥

Verse 30

तच्छ्रुत्वा तस्य दीनस्य भगवाञ्छशिशेखरः । प्रोवाच तव दास्यामि राज्यं त्रैलोक्यसंभवम्

तच्छ्रुत्वा तस्य दीनस्य भगवाञ्छशिशेखरः । प्रोवाच तव दास्यामि राज्यं त्रैलोक्यसंभवम् ॥

Verse 31

ततः संप्रेषयामास दूतं तस्य विचक्षणम् । गणेशं वीरभद्राख्यं गत्वा तं ब्रूहि चांधकम्

ततः संप्रेषयामास दूतं तस्य विचक्षणम् । गणेशं वीरभद्राख्यं गत्वा तं ब्रूहि चांधकम् ॥

Verse 32

ममादेशात्परित्यज्य स्वर्गं गच्छ धरातलम् । पितृपैतामहं स्थानं राज्यं तत्र समाचर

ममादेशात्परित्यज्य स्वर्गं गच्छ धरातलम् । पितृपैतामहं स्थानं राज्यं तत्र समाचर ॥

Verse 33

परित्यजस्व यज्ञांशान्नो चेद्धंतास्मि सत्वरम् । स गत्वा चांधकं प्राह यथोक्तं शंभुना स्फुटम्

“परित्यज यज्ञभागान्; नो चेत् त्वां क्षणादेव निहनिष्यामि।” इति। स गत्वा अन्धकं प्रति शम्भुना यथोक्तं स्फुटमेव न्यवेदयत्।

Verse 34

सविशेषमहाबुद्धिः स्वामिकार्यप्रसिद्धये । अथ तं चाधकः प्राह प्रविहस्य महाबलः

स विशिष्टमहाबुद्धिः स्वामिकार्यसिद्धये प्रवृत्तः। अथ महाबलः अन्धकः तं प्रति प्रविहस्य प्राह।

Verse 35

अवध्यो हि यथा दूतस्तेन त्वां न निहन्म्यहम् । क स्याद्वै शंकरोनाम यो मामेवं प्रभाषते

“दूतो हि यथावध्यः; तेन त्वां न निहन्म्यहम्। परं कः स शंकरो नाम, यो मामेवं प्रभाषते?”

Verse 36

न मां वेत्ति स किं मूढः किं वा मृत्यु मभीप्सते

“स मूढः किं मां न वेत्ति? अथवा किं मृत्युमेवाभीप्सति?”

Verse 37

अथवा सत्यमेवैतान्निर्विण्णो जीविताच्च सः । दरिद्रोपहतो नित्यं सर्वभोगविवर्जितः

“अथवा सत्यमेवैतत्—स जीवितादपि निर्विण्णः। दरिद्रोपहतो नित्यं सर्वभोगविवर्जितः, तेन मामेवं वदति।”

Verse 38

स्मशाने क्रीडनं यस्य भस्म गात्रविलेपनम् । भूषणं चाहयो वस्त्रं दिशो यस्य जटालका

यस्य क्रीडा स्मशाने, यस्य गात्रं भस्मना लिप्यते; यस्य भूषणं भुजङ्गाः, वस्त्रं दिश एव, केशाश्च जटिलाः—

Verse 39

कस्तस्य जीवितेनार्थस्तेनेदं मां ब्रवीति सः । तस्माद्गत्वा द्रुतं ब्रूहि मद्वाक्यं दूत सस्फुटम्

तस्य जीवितेन किं प्रयोजनम्, यः एवं मां प्रति वदति? अतः दूत, द्रुतं गत्वा मम वाक्यं सुस्फुटं यथावत् ब्रूहि।

Verse 40

त्यक्त्वा कैलासमेनं त्वं वाराणस्यां तपः कुरु । मया स्थानमिदं दत्तं कैलासं स्वसुतस्य च

एतं कैलासं त्यक्त्वा त्वं वाराणस्यां तपः कुरु। मया ह्येतत् स्थानं—कैलासं—स्वसुतायापि प्रदत्तम्।

Verse 41

वृकस्यापि न सन्देहो विभवेन समन्वितम् । नो चेत्प्राणान्हरिष्यामि सेंद्रस्य तव शंकर

वृकस्यापि न सन्देहः—विभवं समन्वितं (गृह्णीयामि)। नो चेत्, शंकर, सेंद्रस्यापि तव प्राणान् हरिष्यामि।

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वीरभद्रस्तु निर्भर्त्स्य च मुहुर्मुहुः । क्रोधेन महताविष्टः कैलासं समुपाविशत्

तद् श्रुत्वा वीरभद्रस्तु मुहुर्मुहुः निर्भर्त्स्य, महता क्रोधेनाविष्टः कैलासं समुपाविशत्।

Verse 43

ततः स कथयामास तद्वाक्यं च पिनाकिनः । अतिक्रूरं विशेषेण तत क्रुद्धः पिनाकधृक्

ततः स तद्वाक्यं पिनाकिने न्यवेदयत्। तच्छ्रुत्वा परमं क्रूरं विशेषतः पिनाकधृक् क्रोधमाप।

Verse 228

इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञाव माननवर्णनंनामाष्टाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने ‘ब्रह्मदत्तवरप्रदानं तथा उद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञामाननवर्णनम्’ इति नाम द्विशताष्टाविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः।