Adhyaya 103

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । आश्चर्यं सूतपुत्रैतद्यत्त्वया परिकीर्तितम् । यत्स्थापितानि लिंगानि राक्षसैरपि वानरैः

ऋषय ऊचुः—आश्चर्यं सूतपुत्र! यत्त्वया परिकीर्तितम्; यत् लिङ्गानि राक्षसैरपि वानरैरपि स्थापितानि।

Verse 2

तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि यत्रयत्र यथायथा । तैः स्थापितानि लिंगानि येषु स्थानेषु सूतज

तस्मात् सूतज! विस्तरतो ब्रूहि—यत्र यत्र यथा यथा तैः स्थापितानि लिङ्गानि, येषु येषु स्थानेषु।

Verse 3

सूत उवाच । सुग्रीवः संभ्रमित्वाथ क्षेत्रं सर्वमशेषतः । बालमंडनकं प्राप्य तत्र स्नात्वा समाहितः

सूत उवाच—अथ सुग्रीवः संभ्रमितः समस्तं क्षेत्रं निरवशेषतः पर्यटन् बालमण्डनकं प्राप; तत्र स्नात्वा समाहितचित्तः सुसंयतः अभवत्।

Verse 4

मुखलिंगं ततस्तत्र स्थापयामास शूलिनः । तथान्यैर्वानरैः सर्वैमुखलिंगानि शूलिनः । स्वसंज्ञार्थं द्विजश्रेष्ठाः स्थापितानि यथेच्छया

ततः तत्र शूलिनो मुखलिङ्गं स्थापयामास। तथैव अन्यैः सर्वैर्वानरैः शूलिनो मुखलिङ्गानि द्विजश्रेष्ठाः स्वसंज्ञार्थं यथेच्छया स्थापितानि।

Verse 5

यस्तेषां मुखलिंगानां करोति घृतकंबलम् । मकरस्थेन सूर्येण शिवलोकं स गच्छति

यस्तेषां मुखलिङ्गानां घृतकम्बलं करोति, मकरस्थे सूर्ये स शिवलोकं गच्छति।

Verse 6

ततः पश्चिमदिग्भागे तस्य क्षेत्रस्य राक्षसैः । संस्थापितानि लिङ्गानि चतुर्वक्त्राणि च द्विजाः

ततः तस्य क्षेत्रस्य पश्चिमदिग्भागे राक्षसैः चतुर्वक्त्राणि लिङ्गानि संस्थापितानि, हे द्विजाः।

Verse 7

रामेण पूर्वदिग्भागे प्रासादानां च पंचकम् । स्थापितं भक्तियुक्तेन सर्वपातकनाशनम्

रामेण पूर्वदिग्भागे भक्तियुक्तेन प्रासादानां पञ्चकं स्थापितं, यत् सर्वपातकनाशनम्।

Verse 8

तथादक्षिणदिग्भागे कूपिका तेन निर्मिता । आनर्त्तीयतडागस्य समीपे पापनाशनी

तथैव दक्षिणदिग्भागे तेन कूपिका विनिर्मिता । आनर्त्तीयतडागस्य समीपे पापनाशिनी ॥

Verse 9

यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं संप्राप्ते दक्षिणायने । सोऽश्वमेधफलं प्राप्य पितृलोके महीयते

यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं संप्राप्ते दक्षिणायने । सोऽश्वमेधफलं प्राप्य पितृलोके महीयते ॥

Verse 10

यस्तत्र दीपकं दद्यात्कार्तिके मासि च द्विजाः । न स पश्यति रौद्रांस्तान्नरकानेकविंशतिम् । न चांधो जायते क्वापि यत्रयत्र प्रजायते

यस्तत्र दीपकं दद्यात्कार्तिके मासि च द्विजाः । न स पश्यति रौद्रांस्तान्नरकानेकविंशतिम् । न चांधो जायते क्वापि यत्रयत्र प्रजायते ॥

Verse 11

ऋषय ऊचुः । आनर्त्तीयतडागं तत्केन तत्र विनिर्मितम् । किंप्रभावं च कार्त्स्न्येन सूतपुत्र प्रकीर्तय

ऋषय ऊचुः । आनर्त्तीयतडागं तत्केन तत्र विनिर्मितम् । किंप्रभावं च कार्त्स्न्येन सूतपुत्र प्रकीर्तय ॥

Verse 12

सूत उवाच । आनर्त्तीयतडागस्य महिमा द्विजसत्तमाः । एकवक्त्रेण नो शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि

सूत उवाच । आनर्त्तीयतडागस्य महिमा द्विजसत्तमाः । एकवक्त्रेण नो शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥

Verse 13

आश्विनस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां समाहितः । स्नात्वा देवान्पितॄंश्चैव तर्पयेद्विधिपूर्वकम्

आश्विनमासस्य शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां मनःसमाहितः स्नात्वा विधिपूर्वकं देवान् पितॄंश्च तर्पयेत्।

Verse 14

ततो दीपोत्सवदिने श्राद्धं कृत्वा समाहितः । दामोदरं यमं पूज्य दीपं दद्यात्स्वभक्तितः

ततो दीपोत्सवदिने समाहितः श्राद्धं कृत्वा दामोदरं यमं च पूज्य स्वभक्तितो दीपं दद्यात्।

Verse 15

संपूज्यो धर्मराजस्तु गन्धपुष्पानुलेपनैः । माषास्तिलाश्च दातव्या गोविंदः प्रीयतामिति

धर्मराजः सम्यक् गन्धपुष्पानुलेपनैः संपूज्यः; माषास्तिलाश्च दातव्याः—‘गोविन्दः प्रीयताम्’ इति।

Verse 16

तिलमाषप्रदानेन द्विजानां तर्पणेन च । यमेन सहितो देवः प्रीयते पुरुषोत्तमः

तिलमाषप्रदानेन द्विजानां तर्पणेन च, यमेन सहितः पुरुषोत्तमो देवः प्रीयते।

Verse 17

य एवं कुरुते विप्रास्तीर्थ आनर्त संज्ञिते । सोऽश्वमेधफलं प्राप्यब्रह्मलोके महीयते

य एवं कुरुते विप्राः तीर्थे आनर्तसंज्ञिते, स अश्वमेधफलं प्राप्य ब्रह्मलोके महीयते।

Verse 18

यस्मिन्दिने समायातो रामस्तत्र प्रहर्षितः । तस्मिन्द्विजोत्तमैः सर्वैः प्रोक्तः सोऽभ्येत्य सादरम्

यस्मिन्दिने तत्र रामः प्रहृष्टः समायातः, तस्मिन्दिने सर्वैर्द्विजोत्तमैः सादरं सम्बोधितः; स च तान् सादरमभ्येत्य समुपागमत्।

Verse 19

अत्रागस्त्यो मुनिश्रेष्ठस्तिष्ठते रघुनंदन । तं गत्वा पश्य विप्रेन्द्र मित्रावरुणसंभवम्

अत्र मुनिश्रेष्ठोऽगस्त्यस्तिष्ठति रघुनन्दन; तं गत्वा पश्य विप्रेन्द्रं मित्रावरुणसम्भवम्।

Verse 20

अथ तेषां वचः श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः । वानरै राक्षसैः सार्धं प्रहृष्टः सत्वरं ययौ

अथ तेषां वचः श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः; वानरै राक्षसैः सार्धं प्रहृष्टः सत्वरं ययौ।

Verse 21

अष्टांगप्रणिपातेन तं प्रणम्य रघूत्तमः । परिष्यक्तो दृढं तेन सानन्देन महात्मना

अष्टाङ्गप्रणिपातेन तं प्रणम्य रघूत्तमः; तेन सानन्देन महात्मना दृढं परिष्वक्तोऽभवत्।

Verse 22

नातिदूरे ततस्तस्य विनयेन समन्वितः । उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः

ततो नातिदूरे तस्य विनयसमन्वितः; धरापृष्ठे उपविष्टः कृताञ्जलिपुटः स्थितः।

Verse 23

ततः पृष्टस्तु मुनिना कथयामास विस्तरात् । वृत्तांतं सर्वमात्मीयं स्वर्गस्य गमनं प्रति

ततः मुनिना पृष्टः सन् स विस्तरेण स्ववृत्तान्तं समग्रं कथयामास—स्वर्गगमनप्रसङ्गं प्रति।

Verse 24

यथा सीता परित्यक्ता यथा सौमित्रिणा कृतः । परित्यागः स्वकीयस्य संत्यक्तेन महात्मना

यथा सीता परित्यक्ता, तथा सौमित्रिणा स्वकीयप्रियस्य परित्यागः कृतः—त्यक्तुं नियुक्तेन महात्मना।

Verse 25

तथा सुग्रीवमासाद्य तथैव च विभीषणम् । संभाष्य चागमस्त्वत्र ततः पुष्पकसंस्थितिः

तथा सुग्रीवमासाद्य विभीषणं च तथैव, ताभ्यां सह संभाष्य अत्र आगमत्; ततः पुष्पकसंस्थितिः अभवत्।

Verse 26

ततोऽगस्त्यः कथाश्चित्राश्चक्रे तस्य पुरस्तदा । राजर्षीणां पुराणानां दृष्टांतैर्बहुभिर्मुनिः

ततः अगस्त्य-मुनिः तस्य पुरतः तदा चित्राः कथाः चकार, राजर्षीणां पुराणवृत्तान्तदृष्टान्तैः बहुभिः समलङ्कृताः।

Verse 27

ततः कथावसाने च चलचित्तं रघूत्तमम् । विलोक्य प्रददौ तस्मै रत्नाभरणमुत्तमम्

ततः कथावसाने रघूत्तमस्य चलचित्तं विलोक्य, तस्मै मुनिः उत्तमं रत्नाभरणं प्रददौ।

Verse 28

यन्न देवेषु यक्षेषु सिद्धविद्याधरेषु च । नागेषु राक्षसेन्द्रेषु मानुषेषु च का कथा

यन्न देवेषु यक्षेषु सिद्धविद्याधरेषु च । नागेषु राक्षसेन्द्रेषु मानुषेषु च का कथा ॥

Verse 29

यस्येन्द्रायुधसंघाश्च निष्क्रामंति सहस्रशः । रात्रौ तमिस्रपक्षेऽपि लक्ष्यतेऽर्कोपमत्विषः

यस्येन्द्रायुधसंघाश्च निष्क्रामन्ति सहस्रशः । रात्रौ तमिस्रपक्षेऽपि लक्ष्यतेऽर्कोपमत्विषः ॥

Verse 30

तद्रामस्तु गृहीत्वाऽथ विस्मयोत्फुल्ललोचनः । पप्रच्छ कौतुकाविष्टः कुतस्त्वेतन्मुने तव

तद्रामस्तु गृहीत्वाऽथ विस्मयोत्फुल्ललोचनः । पप्रच्छ कौतुकाविष्टः कुतस्त्वेतन्मुने तव ॥

Verse 31

अत्यद्भुतकरं रत्नैर्निर्मितं तिमिरापहम् । कण्ठाभरणमाख्याहि नेदमस्ति जगत्त्रये

अत्यद्भुतकरं रत्नैर्निर्मितं तिमिरापहम् । कण्ठाभरणमाख्याहि नेदमस्ति जगत्त्रये ॥

Verse 32

अगस्तिरुवाच । यत्पश्यसि रघुश्रेष्ठ तडागमिदमुत्तमम् । ममाश्रमसमीपस्थं तद्देवदेवनिर्मितम्

अगस्तिरुवाच । यत्पश्यसि रघुश्रेष्ठ तडागमिदमुत्तमम् । ममाश्रमसमीपस्थं तद्देवदेवनिर्मितम् ॥

Verse 33

तस्य तीरे मया दृष्टं यदाश्चर्यमनुत्तमम् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व रघु नन्दन

तस्य तीरे मया दृष्टं यदाश्चर्यमनुत्तमम् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व रघुनन्दन ॥

Verse 34

कदाचिद्राघवश्रेष्ठ निशीथेऽहं समुत्थितः । पश्यामि व्योममार्गेण प्रद्योतं भास्करोपमम्

कदाचिद्राघवश्रेष्ठ निशीथेऽहं समुत्थितः । पश्यामि व्योममार्गेण प्रद्योतं भास्करोपमम् ॥

Verse 35

यावत्तावद्विमानं तदप्सरोगणराजितम् । तस्य मध्यगतश्चैकः पुरुषस्तरुणस्तथा । अन्धस्तत्र समारूढः स्तूयते किन्नरैर्नृपः

यावत्तावद्विमानं तदप्सरोगणराजितम् । तस्य मध्यगतश्चैकः पुरुषस्तरुणस्तथा । अन्धस्तत्र समारूढः स्तूयते किन्नरैर्नृपः ॥

Verse 36

रत्नाभरणमेतच्च बिभ्रत्कण्ठे सुनिर्मलम् । द्वादशार्कप्रतीकाशं कामदेव इवापरः

रत्नाभरणमेतच्च बिभ्रत्कण्ठे सुनिर्मलम् । द्वादशार्कप्रतीकाशं कामदेव इवापरः ॥

Verse 37

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्स्कंधलग्नो रघूद्वह । एकस्य देवदूतस्य सलिलांतमुपागतः

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्स्कंधलग्नो रघूद्वह । एकस्य देवदूतस्य सलिलांतमुपागतः ॥

Verse 38

ततश्च सलिलात्तस्मादाकृष्य च कलेवरम् । मृतकस्य ततो दंतैर्भक्षयामास सत्वरम्

ततश्च सलिलात्तस्मादाकृष्य च कलेवरम् । मृतकस्य ततो दंतैर्भक्षयामास सत्वरम्

Verse 39

यथायथा महामांसं स भक्षयति राघव । तथातथा पुनः कायं तद्रूपं तत्प्रजायते

यथायथा महामांसं स भक्षयति राघव । तथातथा पुनः कायं तद्रूपं तत्प्रजायते

Verse 40

ततस्तृप्तिं चिरात्प्राप्य शुचिर्भूत्वा प्रहर्षितः । निष्कम्य सलिलाद्यावद्विमानमधिरोहति

ततस्तृप्तिं चिरात्प्राप्य शुचिर्भूत्वा प्रहर्षितः । निष्कम्य सलिलाद्यावद्विमानमधिरोहति

Verse 41

तावन्मया द्रुतं गत्वा स पृष्टः कौतुकान्नृपः । सेव्यमानोऽपि गन्धर्वैः समंताद्बुद्धितत्परैः

तावन्मया द्रुतं गत्वा स पृष्टः कौतुकान्नृपः । सेव्यमानोऽपि गन्धर्वैः समंताद्बुद्धितत्परैः

Verse 42

भोभो वैमानिकश्रेष्ठ मुहूर्तं प्रतिपालय । अगस्तिर्नाम विप्रोऽहं मित्रावरुणसंभवः

भोभो वैमानिकश्रेष्ठ मुहूर्तं प्रतिपालय । अगस्तिर्नाम विप्रोऽहं मित्रावरुणसंभवः

Verse 43

तच्छ्रुत्वा सम्मुखो भूत्वा प्रणाममकरोत्ततः । तैश्च वैमानिकैः सार्धं सर्वैस्तैः किन्नरादिभिः

तच्छ्रुत्वा स सम्मुखो भूत्वा तत्क्षणात् प्रणाममकरोत्; तैश्च वैमानिकैः सार्धं सर्वैस्तैः किन्नरादिभिश्च सह।

Verse 44

सोऽयं राजा मया पृष्टः कृतानतिः पुरः स्थितः । कस्त्वमीदृग्वपुः श्रीमान्विमानवरमाश्रितः । सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च गन्धर्वैः किन्नरैस्तथा

सोऽयं राजा कृतानतिः पुरः स्थितः; मया पृष्टः—कस्त्वं श्रीमान् ईदृग्वपुः, विमानवरमाश्रितः, अप्सरोभिर्गन्धर्वैः किन्नरैश्च सेव्यमानः?

Verse 45

अत्राऽगत्य तडागांते महामांसप्रभक्षणम् । कृतवानसि वैकल्यं कस्मात्ते दृष्टिसंभवम्

अत्रागत्य तडागान्ते महामांसप्रभक्षणं कृतवानसि; कस्मात् त्वया वैकल्यं कृतम्, कस्य हेतोस्तेऽयं दृष्टिसंभवः?

Verse 46

वैमानिक उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ठ यत्त्वं प्राप्तो ममान्तिकम् । अवश्यं सानुकूलो मे विधिर्यत्त्वं समागतः

वैमानिक उवाच—साधु साधु मुनिश्रेष्ठ, यत्त्वं ममान्तिकं प्राप्तः; अवश्यं मे विधिः सानुकूलो जातः, यत्त्वं समागतः।

Verse 47

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः । कालेन फलते तीर्थं सद्यः साधुसमागमः

साधूनां दर्शनं पुण्यं, तीर्थभूता हि साधवः; कालेन फलते तीर्थं, सद्यः साधुसमागमः।

Verse 48

तस्मात्सर्वं तवाख्यानं कथयामि महामुने । येन मे गर्हितं भोज्यं विभवश्च तथेदृशः

तस्मात्, महामुने, तव समक्षं सर्वमाख्यानं कथयामि; येन मम भोज्यं गर्हितं जातं तथा च मेऽयं अद्भुतो विभवः कथं समभवत्।

Verse 49

अहमासं पुरा राजा श्वेतोनाम महामुने । आनर्ताधिपतिः पापः सर्वलोकनिपीडकः

अहं पुरा, महामुने, श्वेतो नाम राजा आसीत्; आनर्ताधिपतिः पापाचारः सर्वलोकनिपीडकश्च।

Verse 50

न किंचित्प्राङ्मया दत्तं न हुतं जातवेदसि । न च रक्षा कृता लोके न त्राताः शरणागताः

न किंचित् प्राङ्मया दत्तं न हुतं जातवेदसि; न च लोके रक्षा कृता, न त्राताः शरणागताः।

Verse 51

दृष्ट्वादृष्ट्वा मया रत्नं यत्किंचिद्धरणीतले । तद्वै बलाद्धृतं सर्वं सर्वेषामिह देहिनाम्

दृष्ट्वा दृष्ट्वा मया रत्नं यत्किंचिद् धरणीतले, तद्वै बलाद्धृतं सर्वं सर्वेषामिह देहिनाम्।

Verse 52

ततः कालेन दीर्घेण जराग्रस्तस्य मे बलात् । हृतं राज्यं स्वपुत्रेण मां निर्वास्य विगर्हितम्

ततः कालेन दीर्घेण जराग्रस्तस्य मे बलात्; हृतं राज्यं स्वपुत्रेण, मां निर्वास्य विगर्हितम्।

Verse 53

ततोऽहं जरया ग्रस्तो वैराग्यं परमं गतः । समायातोऽत्र विप्रेंद्र भ्रममाण इतस्ततः

ततोऽहं जरया ग्रस्तो वैराग्यं परमं गतः। इतस्ततो भ्रमन् विप्रेन्द्र अन्तेऽत्र समुपागतः॥

Verse 54

ततः क्षुत्क्षामकण्ठोऽहं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । मृतश्च संनिविष्टोहं क्षुधया परिपीडितः

ततः क्षुत्क्षामकण्ठोऽहं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे। क्षुधया परिपीडितो मृतश्चात्र न्यपातयम्॥

Verse 55

प्राविश्याऽत्र जले पुण्ये पंचत्वं समुपागतः । ततश्च तत्क्षणादेव विमानं समुपस्थितम्

प्राविश्याऽत्र जले पुण्ये पञ्चत्वं समुपागतः। ततश्च तत्क्षणादेव विमानं समुपस्थितम्॥

Verse 56

मामन्येन शरीरेण समादाय च किंकराः । तत्रारोप्य ततः प्राप्ता ब्रह्मणः सदनं प्रति

मामन्येन शरीरेण समादाय च किंकराः। तत्रारोप्य ततः प्राप्ता ब्रह्मणः सदनं प्रति॥

Verse 57

दिव्यमाल्यावरधरंदिव्यगन्धानुलेपनम् । दिव्याभरणसंजुष्टं स्तूयमानं च किन्नरैः

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्। दिव्याभरणसंजुष्टं स्तूयमानं च किन्नरैः॥

Verse 58

ततो ब्रह्मसभामध्ये ह्यहं तैर्देवकिंकरैः । तादृग्रूपो विचक्षुश्च धारितो ब्रह्मणः पुरः

ततः ब्रह्मसभामध्ये तैर्देवकिंकरैः सह । अहं तादृग्रूपो दीप्तदृष्टिश्च ब्रह्मणः पुरः नीतः ॥

Verse 59

सर्वैः सभागतैर्दृष्टा विस्मितास्यैः परस्परम् । अन्यैश्च निन्दमानैश्च धिक्छब्दस्य प्रजल्पकैः

सभागताः सर्वे मां दृष्ट्वा विस्मितवदनाः । परस्परं निरीक्षन्ते केचिद् धिक्शब्दं प्रजल्पकाः ॥

Verse 60

किंकरा ऊचुः । एष देवश्चतुर्वक्त्रः सभेयं तस्य सम्भवा । सर्वैर्देवगणैर्जुष्टा प्रणामः क्रियतामिति

किंकरा ऊचुः—एष देवश्चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा; एषा सभा तस्मात्सम्भवा । सर्वैर्देवगणैर्जुष्टा; तस्मै प्रणामः क्रियताम् ॥

Verse 61

ततोऽहं प्रणिपत्योच्चैस्तं देवं देवसंयुतम् । उपविष्टः सभामध्ये व्रीडयाऽवनतः स्थितः

ततोऽहं तं देवं देवसंयुतं प्रणिपत्योच्चैः । सभामध्ये उपविष्टो व्रीडया शिरसा नतः स्थितः ॥

Verse 62

यथायथा कथास्तत्र प्रजायन्ते सभातले । देवद्विजनरेन्द्राणां धर्माख्यानानि कुंभज

यथायथा सभातले कथाः प्रजायन्ते, हे कुम्भज । देवद्विजनरेन्द्राणां धर्माख्यानानि तत्राभवन् ॥

Verse 63

तथातथा ममातीव क्षुद्वृद्धिं संप्रगच्छति । जाने किं भक्षयाम्याशु दृषदः काष्ठमेव वा

एवं ममातीव क्षुद्वृद्धिः संप्रगच्छति। अहं चिन्तयामि—किं नु शीघ्रं भक्षयामि, दृषदः काष्ठमेव वा॥

Verse 64

ततो मया प्रणम्योच्चैर्विज्ञप्तः प्रपितामहः । प्राणिपत्य मुनिश्रेष्ठ लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः

ततो मया प्रणम्योच्चैर्विज्ञप्तः प्रपितामहः। प्राणिपत्य मुनिश्रेष्ठ लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः॥

Verse 65

क्षुधा मां बाधते अतीव सांप्रतं प्रपितामह । तथा पश्यामि नो किंचित्तादृग्भोज्यं प्रयच्छ मे

क्षुधा मां बाधतेऽतीव सांप्रतं प्रपितामह। न पश्यामि किञ्चिदपि तादृग्भोज्यं प्रयच्छ मे॥

Verse 66

क्षुत्पिपासादयो दोषा न विद्यंतेऽत्र ते किल । स्वर्गे स्थितस्य यच्चैतत्तत्किमेवंविधं मम

क्षुत्पिपासादयो दोषा न विद्यन्तेऽत्र ते किल। स्वर्गे स्थितस्य मे किं नु ममैतादृशं भवेत्॥

Verse 67

पितामह उवाच । त्वया नान्नं क्वचिद्दत्तं कस्यचित्पृथिवीतले । तेनात्रापि बुभुक्षा ते वृद्धिं गच्छति दुर्मते

पितामह उवाच। त्वया नान्नं क्वचिद्दत्तं कस्यचित्पृथिवीतले। तेनात्रापि बुभुक्षा ते वृद्धिं गच्छति दुर्मते॥

Verse 68

तथा हृतानि रत्नानि यानि दृष्टिगतानि ते । चक्षुर्हीनस्ततो जातो मम लोके गतोऽपि च

तथैव ते दृष्टिगतानि यानि रत्नानि त्वया हृतानि। तस्मात् त्वं चक्षुर्हीनोऽभवः, मम लोकेऽपि गतः सन्॥

Verse 69

यस्त्वं पातकयुक्तोऽपि संप्राप्तो मम मंदिरम् । तद्वक्ष्याम्यखिलं तेऽहं शृणुष्वैकमनाः स्थितः

यस्त्वं पातकयुक्तोऽपि संप्राप्तो मम मन्दिरम्। तदहं तेऽखिलं वक्ष्ये, शृणुष्वैकमनाः स्थितः॥

Verse 70

यस्मिञ्जले त्वया मुक्ताः प्राणाः पापा त्मनापिच । श्वेतद्वीपपतिस्तत्र कलिकालभयातुरः

यस्मिञ्जले त्वया पापात्मना मुक्ताः प्राणाः किल। तत्र श्वेतद्वीपपतिः कलिकालभयातुरः॥

Verse 71

ततोऽस्य स्पर्शनात्सद्यो विमुक्तः सर्वपातकैः । अन्नादानात्परा पीडा जायते क्षुत्समु द्भवा

ततोऽस्य स्पर्शनात्सद्यः सर्वपातकवर्जितः। अन्नदानात्परा पीडा जायते क्षुत्समुद्भवा॥

Verse 72

तथा रत्नापहारेण सञ्जाता चांधता तव । नैवान्यत्कारणं किंचित्सत्यमेतन्मयोदितम्

तथा रत्नापहारेण सञ्जाता चान्धता तव। नान्यत्कारणमस्त्यत्र, सत्यमेतन्मयोदितम्॥

Verse 73

ततो मया विधिः प्रोक्तः पुनरेव द्विजोत्तम । एषोऽपि ब्रह्मलोकस्ते नरकादतिरिच्यते । तस्मात्तत्रैव मां देव प्रेषयस्व किमत्र वै

ततो मया विधिः प्रोक्तः पुनरेव द्विजोत्तम। एषोऽपि ते ब्रह्मलोकः नरकादतिरिच्यते। तस्मात्तत्रैव मां देव प्रेषयस्व—किमत्र वै॥

Verse 74

ब्रह्मोवाच । तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं प्रेषि तोऽसि किमत्र वै । नरके तव वासो न श्वेतद्वीपसमुद्भवम्

ब्रह्मोवाच। तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं प्रेषितोऽसि किमत्र वै। नरके तव वासो न श्वेतद्वीपसमुद्भवम्॥

Verse 75

माहात्म्यं नाशमायाति शास्त्रं स्यात्सत्यवर्जितम् । तस्मात्त्वं नित्यमारूढो विमा ने त्रैवसुन्दरे

माहात्म्यं नाशमायाति शास्त्रं स्यात्सत्यवर्जितम्। तस्मात्त्वं नित्यमारूढो विमाने त्रैवसुन्दरे॥

Verse 76

गत्वा जलाशये तस्मिन्यत्र प्राणाः समुज्झिताः । तमेव निजदेहं च भक्षयस्व यथेच्छया

गत्वा जलाशये तस्मिन्यत्र प्राणाः समुज्झिताः। तमेव निजदेहं च भक्षयस्व यथेच्छया॥

Verse 77

तद्भविष्यति मद्वाक्या दक्षयं जलमध्यगम् । तावत्कालं च दृष्टिस्ते भोज्यकाले भविष्यति

तद्भविष्यति मद्वाक्याद् दक्षोऽसि जलमध्यगः। तावत्कालं च दृष्टिस्ते भोज्यकाले भविष्यति॥

Verse 78

ततोऽहं तस्य वाक्येन दीपोत्सवदिने सदा । निशीथेऽत्र समा गत्य भक्षयामि निजां तनुम्

ततोऽहं तस्य वाक्येन दीपोत्सवदिने सदा । निशीथेऽत्र समागत्य भक्षयामि निजां तनुम् ॥

Verse 79

ततस्तृप्तिं प्रगच्छामि यावद्दैवं दिनं स्थितम् । मानुषं च तथा वर्षमीदृग्रूपो व्यवस्थितः

ततस्तृप्तिं प्रगच्छामि यावद्दैवं दिनं स्थितम् । मानुषं च तथा वर्षमीदृग्रूपो व्यवस्थितः ॥

Verse 80

नास्त्यसाध्यं मुनिश्रेष्ठ तव किंचिज्जगत्त्रये । येनैकं चुलुकं कृत्वा निपीतः पयसांनिधिः

नास्त्यसाध्यं मुनिश्रेष्ठ तव किंचिज्जगत्त्रये । येनैकं चुलुकं कृत्वा निपीतः पयसांनिधिः ॥

Verse 81

तस्मान्मुने दयां कृत्वा ममोपरि महत्तराम् । अकृत्या द्रक्ष मामस्मात्सर्वलोकविगर्हितात्

तस्मान्मुने दयां कृत्वा ममोपरि महत्तराम् । अकृत्या द्रक्ष मामस्मात्सर्वलोकविगर्हितात् ॥

Verse 82

तथा दृष्टिप्रदानं मे कुरुष्व मुनिसत्तम । निर्विण्णोऽस्म्यंधभावेन नान्या त्वत्तोऽस्ति मे गतिः

तथा दृष्टिप्रदानं मे कुरुष्व मुनिसत्तम । निर्विण्णोऽस्म्यंधभावेन नान्या त्वत्तोऽस्ति मे गतिः ॥

Verse 83

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपया मम मानसम् । द्रवीभूतं तदा वाक्यमवोचं तं रघूत्तम

तस्य वचनं श्रुत्वा मम मानसं कृपया द्रवीभूतम् । ततः रघूत्तमं तं प्रति मया वाक्यमिदं प्रोक्तम् ॥

Verse 84

त्वमन्ननिष्क्रयं देहि कण्ठस्थमिह भूषणम् । येन नाशं प्रयात्येषा बुभुक्षा जठरोद्भवा

त्वमिह कण्ठस्थं भूषणम् अन्ननिष्क्रयार्थं देहि । येन जठरोद्भवा एषा बुभुक्षा नाशं गमिष्यति ॥

Verse 85

तथाऽद्यप्रभृति प्राज्ञ रत्नदीपान्सुनिर्मलान् । अत्रैव सरसस्तीरे देहि दामोदराय च

तथाऽद्यप्रभृति प्राज्ञ, सুনिर्मलान् रत्नदीपान् । अत्रैव सरसस्तीरे दामोदरायापि देहि ॥

Verse 86

द्धस येन संजायते दृष्टिः शाश्वती तव निर्मला । मम वाक्यादसंदिग्धं सत्येनात्मानमालभे

एतेन तव शाश्वती निर्मला दृष्टिः संजायते । मम वाक्यात् असंदिग्धं सत्येनात्मानमालभे ॥

Verse 87

राजोवाच । ममोपरि दयां कृत्वा त्वमेव मुनिसत्तम । गृहाण रत्नसंभूतं कण्ठाभरणमुत्तमम्

राजोवाच— ममोपरि दयां कृत्वा, मुनिसत्तम त्वमेव । गृहाण रत्नसंभूतं कण्ठाभरणमुत्तमम् ॥

Verse 90

ततो दयाभिभूतेन मया तस्य प्रतिग्रहः । निःस्पृहेणापि संचीर्णो मुनिना रण्यवासिना । ततः प्रक्षाल्य मे पादौ यावत्तेनान्ननिष्क्रये । विभूषणमिदं दत्तं सद्भक्त्या भावितात्मने । ततस्तस्य प्रणष्टा सा बुभुक्षा तत्क्षणान्नृप । संजाता परमा तृप्तिर्देवपीयूषसंभवा

ततो दयावशेन मया तस्य प्रतिग्रहः कृतः—निःस्पृहेणापि रण्यवासिना मुनिना। ततः स मे पादौ प्रक्षाल्य यावदन्ननिष्क्रयार्थं सद्भक्त्या भावितात्मा विभूषणमिदं ददौ। तत्क्षणादेव, नृप, तस्य बुभुक्षा प्रणष्टा, देवपीयूषसमुद्भवा परमा तृप्तिश्च संजाता।

Verse 91

तस्य नष्टं मृतं कायं तच्च जीर्णं पुरोद्भवम् । यदासीदक्षयं नित्यं तस्मिंस्तोये व्यवस्थितम्

तस्य नष्टमिव मृतं जीर्णं च पुरोद्भवं कायं तत्र परित्यक्तम्; यदस्याक्षयं नित्यं तदेव तस्मिंस्तोये व्यवस्थितम्।

Verse 92

ततः संस्थापितस्तेन तस्मिन्स्थाने सुभक्तितः । दामोदरो रघुश्रेष्ठ कृत्वा प्रासादमुत्तमम्

ततः सुभक्तितः तेन तस्मिन्स्थाने दामोदरः संस्थापितः; रघुश्रेष्ठ, उत्तमं प्रासादं कृत्वा।

Verse 93

तस्याग्रे श्रद्धया युक्तो दीपं दयाद्यथायथा । तथातथा भवेद्दृष्टिस्तस्य नित्यं सुनिर्मलाम्

तस्याग्रे श्रद्धायुक्तो यथा यथा दीपं ददाति पुनः पुनः, तथा तथा तस्य दृष्टिर्नित्यं सुनिर्मला भवेत्।

Verse 94

ततो मासात्समासाद्य दिव्यचक्षुर्महीपतिः । स बभूव नृपश्रेष्ठः स्पृहणीयतमः सताम्

ततो मासात्समासाद्य स महीपतिः दिव्यचक्षुः अभवत्; स नृपश्रेष्ठः सतां स्पृहणीयतमो बभूव।

Verse 95

ततः प्रोवाच मां हृष्टः प्रणिपत्य कृतांजलिः । हर्षगद्गदया वाचा प्रस्थितस्त्रिदिवं प्रति

ततः स हृष्टः प्रणिपत्य कृताञ्जलिर्मामुवाच; हर्षगद्गदया वाचा त्रिदिवं प्रति प्रस्थितः।

Verse 96

त्वत्प्रसादात्प्रणष्टा मे बुभुक्षाऽतिसुदारुणा । तथा दृष्टिश्च संजाता दिव्या ब्राह्मणसत्तम

त्वत्प्रसादात् मेऽतिसुदारुणा बुभुक्षा प्रणष्टा; तथा, ब्राह्मणसत्तम, दिव्या दृष्टिश्च मयि संजाता।

Verse 97

अनुज्ञां देहि मे तस्माद्येन गच्छामि सांप्रतम् । ब्रह्मलोकं मुनिश्रेष्ठ तीर्थस्यास्य प्रभावतः

तस्माद् मेऽनुज्ञां देहि, मुनिश्रेष्ठ, येनाहं सांप्रतम् अस्य तीर्थस्य प्रभावतः ब्रह्मलोकं गच्छामि।

Verse 98

ततो मया विनिर्मुक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । स जगाम प्रहृष्टात्मा ब्रह्मलोकं सनातनम्

ततो मया विनिर्मुक्तः स मुहुर्मुहुः प्रणिपत्य, प्रहृष्टात्मा सनातनं ब्रह्मलोकं जगाम।

Verse 99

एवं मे भूषणमिदं जातं हस्तगतं पुरा । तव योग्यमिदं ज्ञात्वा तुभ्यं तेन निवेदितम्

एवं मे भूषणमिदं पुरा हस्तगतं जातम्; तव योग्यमिति ज्ञात्वा तेन तुभ्यं निवेदितम्।

Verse 100

ततः प्रभृति राजेंद्र समागत्यात्र मानवाः । रत्नदीपान्प्रदायोच्चैः स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । कार्तिके मासि निर्यांति देहांते त्रिदिवालयम्

ततः प्रभृति राजेन्द्र, अत्र मानवाः समागत्य रत्नदीपान् श्रद्धया प्रदाय, शुभेऽस्मिन् सलिले स्नात्वा—विशेषतः कार्तिकमासे—देहान्ते त्रिदिवालयं यान्ति।

Verse 101

ये पुनः प्राणसंत्यागं प्रकुर्वंति समाहिताः । पापात्मानोऽपि ते यांति ब्रह्मलोकं रघूत्तम

ये पुनः समाहितचित्ताः तत्र प्राणसन्त्यागं कुर्वन्ति, पापात्मानोऽपि ते ब्रह्मलोकं यान्ति, हे रघूत्तम।

Verse 102

ततो दृष्ट्वा सहस्राक्षः प्रभावं तज्जलोद्भवम् । पांसुभिः पूरयामास समंताद्भयसंकुलम्

ततः सहस्राक्षः तज्जलोद्भवं प्रभावं दृष्ट्वा, भयसमाकुलः समन्तात् पांसुभिः तद् पूरयामास।

Verse 103

तदद्य दिवसः प्राप्तो दीपोत्सवसमुद्भवः । सुपुण्योऽत्र ममादेशात्त्वं कुरुष्व सुकूपिकाम्

तदद्य स दिवसः प्राप्तः, दीपोत्सवसमुद्भवः; अतः ममादेशात् त्वम् अत्र सुपुण्यां सुकूपिकां कुरुष्व।

Verse 107

तत्र स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य रत्नदीपं प्रदाय च । समस्तं कार्तिकं यावदयोध्यां प्रस्थितास्ततः

तत्र स्नात्वा पितॄन् तर्पयित्वा रत्नदीपं प्रदाय च, समस्तं कार्तिकं यावत् ततः अयोध्यां प्रस्थिताः।

Verse 108

ततो विभीषणं मुक्त्वा हनूमंतं च वानरम् । ब्रह्मलोकं गताः सर्वे तत्तीर्थस्य प्रभावतः

ततः विभीषणं मुक्त्वा हनूमन्तं च वानरम् । ब्रह्मलोकं गताः सर्वे तत्तीर्थस्य प्रभावतः ॥

Verse 109

सूत उवाच । अद्यापि दीपदानं यः कुरुते तत्र सादरम् । संप्राप्ते कार्तिके मासि स्नात्वा तत्र जले शुभे । स सर्वपातकैर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

सूत उवाच । अद्यापि दीपदानं यः कुरुते तत्र सादरम् । संप्राप्ते कार्तिके मासि स्नात्वा तत्र जले शुभे । स सर्वपातकैर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥

Verse 110

एवं तत्र समुत्पन्नं तत्तडागं शुभावहम् । आनर्त्तीयं तथा विष्णुकूपिका सा च शोभना

एवं तत्र समुत्पन्नं तत्तडागं शुभावहम् । आनर्त्तीयं तथा विष्णुकूपिका सा च शोभना ॥