Adhyaya 22

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तीर्थे शक्रसमुद्रवम् । स्वामिद्रोहकृतात्पापान्निर्मुक्तो यत्र लक्ष्मणः

ऋषय ऊचुः—यदेतद्भवता प्रोक्तं तीर्थे शक्रसमुद्रवम्। स्वामिद्रोहकृतात्पापान्निर्मुक्तो यत्र लक्ष्मणः॥

Verse 2

कथं तत्र पुरा शक्रः स्वामिद्रोहसमुद्भवात् । पातकादेव निर्मुक्तः कस्मिन्काले च सूतज

कथं तत्र पुरा शक्रः स्वामिद्रोहसमुद्भवात्। पातकादेव निर्मुक्तः कस्मिन्काले च सूतज॥

Verse 3

कस्माद्दितेर्महेन्द्रेण कृतं कृत्यं तथाविधम् । येन संसूदितो गर्भः सर्वं विस्तरतो वद

कस्माद् दितेर्महेन्द्रेण तादृशं कर्म कृतं, येन तस्या गर्भः संसूदितः? तत्सर्वं विस्तरेण मे वद।

Verse 4

सूत उवाच । ब्रह्मणो दक्षिणांगुष्ठाज्जज्ञे दक्षः प्रजापतिः । स च संजनयामास पचाशत्कन्यकाः शुभाः

सूत उवाच—ब्रह्मणो दक्षिणाङ्गुष्ठात् दक्षः प्रजापतिरजायत; स च कालेन पञ्चाशत् शुभाः कन्यकाः संजनयामास।

Verse 5

ददौ च दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । दिव्येन विधिना दक्षः सप्तविंशतिमिंदवे

दक्षो दिव्येन विधिना धर्माय दश कन्याः ददौ, कश्यपाय त्रयोदश, इन्दवे च सप्तविंशतिम्।

Verse 6

अदितिश्च दितिश्चैव द्वे भार्ये मुख्यतां गते । कश्यपस्य द्विजश्रेष्ठाः प्राणेभ्योऽपि प्रिये सदा

अदितिश्च दितिश्चैव कश्यपस्य द्विजश्रेष्ठस्य मुख्ये भार्ये अभवताम्; प्राणेभ्योऽपि तस्य सदा प्रिये।

Verse 7

ततः स जनयामास देवाञ्च्छक्रपुरःसरान् । अदित्यां चैव दैत्यांश्च दित्यां स बलवत्तरान्

ततः स अदित्यां शक्रपुरःसरान् देवान् जनयामास; दित्यां च बलवत्तरान् दैत्यान् संजनयामास।

Verse 8

तेषां त्रैलोक्यराज्यार्थं मिथो जज्ञे महाहवः । तत्र शक्रेण ते दैत्याः संग्रामे विनिपातिताः

तेषां त्रैलोक्यराज्यार्थं परस्परं महाहवोऽभवत् । तत्र संग्रामे शक्रेण ते दैत्याः सम्यग्विनिपातिताः ॥

Verse 9

ततः शोकपरा चक्रे दितिर्व्रतमनुत्तमम् । पुत्रार्थं नियमोपेता क्षेत्रेऽत्रैव समाहिता

ततः शोकपराऽभूद्धितिर्व्रतमुत्तममनुष्ठितवती । पुत्रार्थं नियमोपेता क्षेत्रेऽत्रैव समाहिताऽभवत् ॥

Verse 10

ततो वर्षसहस्रांते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः । उवाच परितुष्टोऽस्मि वरं प्रार्थय वांछितम्

ततो वर्षसहस्रान्ते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः । उवाच—परितुष्टोऽस्मि वरं प्रार्थय वाञ्छितम् ॥

Verse 11

साऽब्रवीद्यदि मे तुष्टस्त्वं देव शशिशेखर । तत्पुत्रं देहि देवानां सर्वेषां बलवत्तरम् । यज्ञभागप्रभोक्तारं देवानां दर्पनाशनम्

साऽब्रवीत्—यदि मे तुष्टस्त्वं देव शशिशेखर । तत्पुत्रं देहि देवानां सर्वेषां बलवत्तरम् । यज्ञभागप्रभोक्तारं देवानां दर्पनाशनम् ॥

Verse 12

अवध्यं संगरे पूर्वैः सर्वैदेवैः सवासवैः । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं हरः

अवध्यं संगरे पूर्वैः सर्वैर्देवैः सवासवैः । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं हरः ॥

Verse 13

दितिश्चैवाऽदधाद्गर्भं कश्यपान्मुनिपुंगवात् । ततः शक्रो भयं चक्रे ज्ञात्वा तं गर्भसंभवम् । वदतो मुनिमुख्यस्य नारदस्य महात्मनः

दितिश्च कश्यपात् मुनिपुङ्गवात् गर्भमादधे। तं गर्भसम्भवं नारद-महात्मनः मुनिमुख्यस्य वचनात् ज्ञात्वा शक्रो भयमकरोत्॥

Verse 14

ततो दुष्टां मतिं कृत्वा तस्य गर्भस्य नाशने । चक्रे तस्याः स शुश्रूषां दिवारात्रमतंद्रितः

ततो गर्भनाशनाय दुष्टां मतिं कृत्वा सः। छिद्रान्वेषणहेतोः तस्याः शुश्रूषां दिवारात्रम् अतन्द्रितः चकार॥

Verse 15

छिद्रमन्वेषमाणस्तु सुसूक्ष्ममपि च द्विजाः । न तस्या लभते क्वाऽपि गता मासा नवैव तु

छिद्रमन्वेषमाणोऽपि सुसूक्ष्ममपि द्विजाः। न तस्याः क्वापि दोषं लभते; मासा नवैव तु गताः॥

Verse 16

ततश्च दशमे मासि संप्राप्ते प्रसवोद्भवे । गर्भालसा निशावक्त्रे सुप्ता सा दक्षिणामुखी

ततः दशमे मासि संप्राप्ते प्रसवोद्भवे। गर्भालसा सा निशावक्त्रे सुप्ता दक्षिणामुखी॥

Verse 17

निद्रावशं तु संप्राप्ता विसंज्ञा समपद्यत । शक्रहस्तावमर्दोत्थपादसौख्येन निश्चला

निद्रावशं संप्राप्ता सा विसंज्ञा समपद्यत। शक्रहस्तावमर्दोत्थपादसौख्येन निश्चला॥

Verse 18

तां विसंज्ञामथो वीक्ष्य त्यक्त्वा पादौ शतक्रतुः । प्रविवेशोदरं तस्यास्तीक्ष्णं शस्त्रं करे दधत् । तेनाऽसौ सप्तधा चके गर्भं शस्त्रेण देवपः

तां विसंज्ञां तदा दृष्ट्वा शतक्रतुः पादौ विहाय, तीक्ष्णशस्त्रं करे धृत्वा तस्याः उदरं प्रविवेश; तेन देवपः शस्त्रेण गर्भं सप्तधा चिच्छेद।

Verse 19

अथाऽपश्यत्क्षणात्सप्त वालकान्पूर्णविग्रहान् । ततस्तानपि सप्तैव सप्तधा कृतवान्हरिः

क्षणादेव स पूर्णाङ्गान् सप्त बालकान् अपश्यत्; ततः हरिः तानपि सप्तैव पुनः सप्तधा अकरोत्।

Verse 20

जाता एकोनपञ्चाशदथ तत्रैव बालकाः । तान्दृष्ट्वा वृद्धिमापन्नांस्ततो भीतः शतक्रतुः । निश्चक्रामोदरातूर्णं दित्या यावन्न लक्षितः

तत्रैव एकोनपञ्चाशत् बालकाः जाताḥ। तान् वृद्धिमापन्नान् दृष्ट्वा शतक्रतुः भीतः, दित्या अलक्षित एव त्वरितं तस्याः उदरात् निश्चक्राम।

Verse 21

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमंडले । दितिः संजनयामास सप्तधा सप्त बालकान्

ततः विमले प्रभाते, प्रोद्गते रविमण्डले, दितिः सप्तधा सप्त बालकान् संजनयामास।

Verse 22

ततोऽभ्येत्य सहस्राक्षो दुर्गंधेन समावृतः । निस्तेजा म्लानवक्त्रश्च लज्जयाऽ धोमुखः स्थितः

ततो सहस्राक्षः अभ्येत्य दुर्गन्धेन समावृतः, निस्तेजाः म्लानवक्त्रश्च, लज्जया अधोमुखः स्थितः।

Verse 23

तं दृष्ट्वा तादृशं शक्रं दितिः प्रोवाच सादरम् । प्रणतं संस्थितं पार्श्वे भयव्याकुलचेतसम्

तं दृष्ट्वा तादृशं शक्रं दितिः प्रोवाच सादरम् । प्रणतं संस्थितं पार्श्वे भयव्याकुलचेतसम्

Verse 24

किं त्वं शक्र निरु त्साहस्तेजोद्युतिविवर्जितः । शरीरात्तव दुर्गन्धः कस्मादीदृक्प्रजायते

किं त्वं शक्र निरु त्साहस्तेजोद्युतिविवर्जितः । शरीरात्तव दुर्गन्धः कस्मादीदृक्प्रजायते

Verse 25

किं त्वया निहतो विप्रोगुरुर्वाबालकोऽथवा । नारी वा येन ते नष्टं तेजो गात्रसमुद्भवम्

किं त्वया निहतो विप्रोगुरुर्वाबालकोऽथवा । नारी वा येन ते नष्टं तेजो गात्रसमुद्भवम्

Verse 26

हतो नखांभसा वा त्वं घृष्टः शूर्पानिलेन च । अजामार्जनिकोत्थैश्चरजोभिर्वा समाश्रितः

हतो नखांभसा वा त्वं घृष्टः शूर्पानिलेन च । अजामार्जनिकोत्थैश्चरजोभिर्वा समाश्रितः

Verse 27

शक्र उवाच । सत्यमेतन्महाभागे यत्त्वयोक्तोऽस्मि सांप्रतम् । रात्रौ प्रविष्टः सुप्ताया जठरे तव पापकृत्

शक्र उवाच । सत्यमेतन्महाभागे यत्त्वयोक्तोऽस्मि सांप्रतम् । रात्रौ प्रविष्टः सुप्ताया जठरे तव पापकृत्

Verse 28

कृन्तश्चैकोनपञ्चाशत्कृत्वो गर्भो मया शुभे । तावन्मात्रास्ततो जाता बालकाः सर्व एव ते

शुभे, मया गर्भः एकोनपञ्चाशत्कृत्वः कृन्तितः; ततो जाताः तावन्मात्राः सर्वे ते बालकाः।

Verse 29

ततो भीत्या विनिष्क्रान्तस्त्वया देवि न लक्षितः । एतस्मात्कारणाज्जाता तेजोहानिरनिन्दिते

ततः भीत्या मया विनिष्क्रान्तं, त्वया देवि न लक्षितम्; एतत्कारणादेव, अनिन्दिते, मम तेजोहानिः जाता।

Verse 30

दितिरुवाच । यस्मात्सत्यं त्वया प्रोक्तं पुरतो मम देवप । तस्मात्प्रार्थय मत्तस्त्वं वरं यन्मनसेप्सि तम्

दितिरुवाच—यस्मात् त्वया सत्यं मम पुरतः प्रोक्तं, देवप; तस्मात् मत्तः वरं प्रार्थय, यन्मनसेप्सितं तत्।

Verse 31

शक्र उवाच । एते तव सुता देवि च्छिद्यमाना मयासिना । रुदन्तो वारिता मन्दं मा रुदन्तु मुहुर्मुहुः

शक्र उवाच—देवि, एते तव सुताः मयासिना छिद्यमानाः; रुदन्तो मन्दं वारिताः, मा ते मुहुर्मुहुः रुदन्तु।

Verse 32

मरुतो नामविख्यातास्तस्मात्संतुजगत्रये । दैत्यभावविनिर्मुक्ता मद्विधेया मम प्रियाः

तस्मात् ते जगत्रये ‘मरुतः’ इति नाम्ना विख्याताः सन्तु; दैत्यभावविनिर्मुक्ताः, मद्विधेयाः, मम प्रियाः।

Verse 33

यज्ञभागभुजः सर्वे भविष्यंति मया सह । यस्मादेतन्मया तीर्थं बालकैस्तव मंडितम्

सर्वे यज्ञभागभुजः मया सह भविष्यन्ति; यतो मया तव बालकैः एतत् तीर्थं मण्डितम्।

Verse 34

बहुभिर्यास्यति ख्यातिं बालमंडनमित्यतः । या च स्त्री गर्भसंयुक्ता स्नानं भक्त्या करिष्यीत । न भविष्यंति छिद्राणि तस्या गर्भे कथंचन

अतः बहुभिः ‘बालमण्डनम्’ इति ख्यातिं यास्यति। या च स्त्री गर्भिणी भक्त्या अत्र स्नानं करिष्यति, तस्या गर्भे कदाचन छिद्राणि न भविष्यन्ति।

Verse 35

प्राप्ते प्रसवकाले तु या जलं प्राशयिष्यति । तीर्थस्यास्य सुखेनैव प्रसविष्यति सा सुतम्

प्रसवकाले प्राप्ते या अस्य तीर्थस्य जलं प्राशयिष्यति, सा सुखेनैव सुतं प्रसविष्यति।

Verse 36

दितिरुवाच । तवोच्छेदाय देवेश याचितः प्राङ्मया हरः । एकं देव सुतं देहि सर्वदेवनिबर्हणम्

दितिरुवाच— देवेश, पूर्वं मया हरः तवोच्छेदाय याचितः। देव, एकं सुतं मे देहि, यः सर्वदेवान् निबर्हयेत्।

Verse 37

त्वया चैकोनपंचाशत्प्रकारः स विनिर्मितः । यस्मादृतं त्वया प्रोक्तं तस्मादेतद्भविष्यति

त्वया च स एकोनपञ्चाशत्प्रकारैः विनिर्मितः। यतो त्वया यदृतं प्रोक्तं, तस्मादेतद् अवश्यं भविष्यति।

Verse 38

सूत उवाच । ततः प्रभृति ते जाता मरुतो विबुधैः समम् । यज्ञभागस्य भोक्तारो दितेः शक्रस्य शासनात्

सूत उवाच—ततः प्रभृति ते मरुतो दितेर्जाताः, विबुधैः समं तुल्यतेजसोऽभवन्; शक्रस्य शासनात् यज्ञभागस्य भोक्तारश्चाभवन्।

Verse 39

अथ प्राह सहस्राक्षो देवाचार्यं बृहस्पतिम् । मातुर्द्रोहकृतं पापं कथं यास्यति संक्ष यम्

अथ सहस्राक्षो देवाचार्यं बृहस्पतिं प्राह—“मातृद्रोहकृतं पापं कथं नश्येत्, कथं वा संक्षयं यास्यति?”

Verse 42

सूत उवाच । ततस्तूर्णं सह साक्षः सहस्राक्षेशसंज्ञितम् । लिंगं संस्थापयामास स्वयमेव द्विजोत्तमाः

सूत उवाच—ततः स तूर्णं सहस्राक्षः स्वयमेव, हे द्विजोत्तमाः, ‘सहस्राक्षेश’संज्ञितं लिङ्गं संस्थापयामास।

Verse 43

त्रिकालं पूजयामासपुष्पधूपानुलेपनैः । तथान्यैर्बलिसत्का रैर्गीतैर्नृत्यैःपृथग्विधैः

स त्रिकालं पुष्पधूपानुलेपनैः पूजयामास; तथान्यैर्बलिसत्कारैः, गीतैर्नृत्यैश्च नानाविधैः पृथग्विधैः।

Verse 44

ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति शक्र प्रार्थय वांछितम्

ततो वर्षसहस्रान्ते तुष्टो महेश्वरस्तस्य प्रोवाच—“वरदोऽस्मि; हे शक्र, प्रार्थय वाञ्छितम्।”

Verse 45

शक्र उवाच । मातुर्द्रोहकृतं पापं यातु मे त्रिपुरांतक । तथाऽन्येषां मनुष्याणां येऽत्र त्वां श्रद्धयान्विताः । पूजयिष्यंति सद्भक्त्या स्नानं कृत्वा समाहिताः

शक्र उवाच— हे त्रिपुरान्तक, मातृद्रोहकृतं मम पापं नश्यतु। तथा येऽत्र मनुष्याः श्रद्धायुक्ताः स्नात्वा समाहितचित्ताः सद्भक्त्या त्वां पूजयिष्यन्ति, तेषामपि पापानि विनश्यन्तु।

Verse 46

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं हरः । शक्रोऽपि रहितः पापैर्जगाम त्रिदशालयम्

सूत उवाच— स तथेति प्रतिज्ञाय हरः शम्भुरदर्शनं जगाम। शक्रोऽपि पापैर्विमुक्तः त्रिदशालयं स्वर्गं जगाम।

Verse 47

एवं तत्र समुत्पन्नं तीर्थं तद्बालमंडनम् । स्वामिद्रोहकृतात्पापान्मुच्यंते यत्र मानवाः

एवं तत्र बालमण्डनं नाम तीर्थं समुत्पन्नम्; यत्र स्वामिद्रोहकृतात् पापात् मानवाः मुच्यन्ते।

Verse 48

एतद्वः सर्वमाख्यातं बालमंडनसंभवम् । माहात्म्यं तु द्विज श्रेष्ठाः शृणुध्वमथ सादरम्

एतद्वः सर्वमाख्यातं बालमण्डनसम्भवम्। अधुना तु द्विजश्रेष्ठाः, तस्य माहात्म्यं सादरं शृणुध्वम्।

Verse 49

आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्यादि यथाक्रमम् । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं यावत्पंचदशी तिथिः

आश्विनस्य सितपक्षे दशम्यादि यथाक्रमम्। यस्तत्र कुरुते श्राद्धं यावत् पञ्चदशी तिथिः।

Verse 50

तीर्थानां स हि सर्वेषां स्नानजं लभते फलम् । श्राद्धस्य करणाद्वापि वाजिमेधफलं द्विजाः

स हि सर्वतीर्थस्नानजन्यं फलं लभते। श्राद्धकरणादपि, हे द्विजाः, वाजिमेधयज्ञतुल्यं पुण्यं प्राप्नोति॥

Verse 51

तस्मिन्काले सहस्राक्षः समागच्छति भूतले । भागानां मर्त्यजातानां सेवनाय सदैव हि

तस्मिन्काले सहस्राक्ष इन्द्रः भूतले समागच्छति। मर्त्यजातानां भागसेवनाय सदा एव प्रवृत्तः॥

Verse 52

यावद्भूमितले शक्रस्तिष्ठत्येवं द्विजोत्तमाः । तीर्थे तीर्थानि सर्वाणि तावत्तिष्ठन्ति तत्र वै

यावद्भूमितले शक्रः तिष्ठति, हे द्विजोत्तमाः। तावदेव तस्मिन् तीर्थे सर्वाणि तीर्थानि तत्रैव तिष्ठन्ति॥

Verse 53

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्काले विशेषतः । स्नात्वा तत्र शुभे तीर्थै शक्रेश्वरमथाऽर्चयेत्

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्काले विशेषतः। तत्र शुभे तीर्थे स्नात्वा, ततः शक्रेश्वरं समर्चयेत्॥

Verse 54

अत्र श्लोकौ पुरा गीतौ नारदैन सुर षिंणा । शृण्वंतु मुनयः सर्वे कीर्त्यमानौ मया हि तौ

अत्र श्लोकौ पुरा गीतौ नारदेन सुरर्षिणा। शृण्वन्तु मुनयः सर्वे; मया हि तौ कीर्त्यमानौ॥

Verse 55

बालमंडनके स्नात्वा शक्रेश्वरमथेक्षयेत् । यः पुमानाश्विने मासि प्राप्ते श्रवण पञ्चके । स पापैर्मुच्यते सर्वैराजन्ममरणाद्भुवि

बालमण्डनके स्नात्वा शक्रेश्वरं ततः पश्येत्। यः पुमानाश्विने मासि श्रवणपञ्चके प्राप्ते, स भुवि जन्ममरणपर्यन्तं सर्वपापैः प्रमुच्यते॥

Verse 56

प्रभावात्तस्य तीर्थस्य सत्यमेतद्द्विजोत्तमाः

तस्य तीर्थस्य प्रभावात् सत्यमेतद् द्विजोत्तमाः॥