Adhyaya 164

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे पुष्पः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । चंडशर्मगृहं गत्वा दिष्ट्यादिष्ट्येति चाब्रवीत्

सूत उवाच—अथान्तरे पुष्पः प्रहृष्टान्तरात्मा चण्डशर्मगृहं गत्वा ‘दिष्ट्या दिष्ट्या’ इति चोवाच।

Verse 2

विवर्णवदनं दृष्ट्वा वाष्पपूर्णेक्षणं तदा । बान्धवैः सहितं सर्वैर्दारैर्भृत्यैस्तथा सुतैः

तदा विवर्णवदनं वाष्पपूर्णेक्षणं च तं दृष्ट्वा, सर्वैर्बान्धवैर्दारैर्भृत्यैः सुतैश्च सहितम्।

Verse 3

पुष्प उवाच । तवार्थे च मया सूर्यः कायत्यागेन तोषितः । पतितत्त्वं न ते काये तत्प्रसादाद्भविष्यति

पुष्प उवाच—तवार्थे मया सूर्यः कायत्यागेन तोषितः। तत्प्रसादान्न ते काये पतितत्त्वं भविष्यति।

Verse 4

तव पुत्राश्च पौत्राश्च ये भविष्यंति वंशजाः । नागराणां च ते सर्वे भविष्यंति गुणाधिकाः

तव पुत्राश्च पौत्राश्च ये च भविष्यन्ति वंशजाः। ते सर्वे नागराः सन्तो गुणाधिकाः भविष्यन्ति।

Verse 5

तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो नदीं पुण्यां सरस्वतीम् । तस्यास्तटे निवासाय कृत्वा चैवाश्रमं द्विज

तस्मादुत्तिष्ठ; गच्छामः पुण्यां सरस्वतीं नदीम्। तस्यास्तटे निवासाय आश्रमं कुरु, हे द्विज।

Verse 6

त्वया सह वसिष्यामि अहमेव न संशयः । अस्ति मे विपुलं वित्तं ये चान्ये तेऽनुयायिनः

त्वया सह वसिष्याम्यहमेव न संशयः। अस्ति मे विपुलं वित्तं ये चान्ये तेऽनुयायिनः॥

Verse 7

तान्सर्वान्पोषयिष्यामि त्यज्यतां मानसो ज्वरः । तच्छ्रुत्वा चण्डशर्मा तु पुत्रैर्बंधुभिरन्वितः

तान्सर्वान्पोषयिष्यामि त्यज्यतां मानसो ज्वरः। तच्छ्रुत्वा चण्डशर्मा तु पुत्रैर्बन्धुभिरन्वितः॥

Verse 8

सरस्वतीं समुद्दिश्य निष्क्रांतो नगरात्ततः । स्थानं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य सुदुःखितः

सरस्वतीं समुद्दिश्य निष्क्रान्तो नगरात्ततः। स्थानं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य सुदुःखितः॥

Verse 9

बाष्पपूर्णेक्षणो दीन उत्तराभिमुखो ययौ । पुष्पेण सहितश्चैव मुहुर्मुहुः प्रबोधितः

बाष्पपूर्णेक्षणो दीन उत्तराभिमुखो ययौ। पुष्पेण सहितश्चैव मुहुर्मुहुः प्रबोधितः॥

Verse 10

ततः सरस्वतीं प्राप्य पुण्यां शीतजलां नदीम् । सेवितां मुनिसंघैस्तां लोलकल्लोलमालिनीम्

ततः सरस्वतीं प्राप्य पुण्यां शीतजलां नदीम्। सेवितां मुनिसंघैस्तां लोलकल्लोलमालिनीम्॥

Verse 11

तस्या दक्षिणकूले स निवासमकरोत्तदा । पुष्पस्य मतिमास्थाय बन्धुभिः सकलैर्वृतः

तस्या दक्षिणकूले तदा स निवासं चकार, पुष्पस्य मतिमास्थाय, सकलैर्बन्धुभिः परिवृतः।

Verse 12

तस्यासीन्नगरस्थस्य प्रतिज्ञा चण्डशर्मणः । सप्तविंशति भिर्लिंगैर्दृष्टैभोक्ष्याम्यहं सदा

नगरस्थस्य तस्य चण्डशर्मणः प्रतिज्ञा आसीत्—सप्तविंशतिलिङ्गानि दृष्ट्वैव सदा भोक्ष्यामि इति।

Verse 13

तां च संस्मरतस्तस्य प्रतिज्ञां पूर्वसंचिताम् । हृदयं दह्यते तस्य दिवानक्तं द्विजोत्तमाः

पूर्वसञ्चितां तां प्रतिज्ञां संस्मरतः तस्य हृदयं दिवानक्तं दह्यते, हे द्विजोत्तमाः।

Verse 14

स च स्नात्वा सरस्वत्यां शुचिर्भूत्वा समाहितः । षडक्षरस्य मन्त्रस्य जपं चक्रे पृथक्पृथक्

स सरस्वत्यां स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः; षडक्षरमन्त्रस्य जपं पृथक्पृथक् चकार।

Verse 15

नाम चोच्चार्य लिंगस्य नमस्कारान्तमादधे । कर्दमेन द्विजश्रेष्ठाः पंचांगुलशतेन च

लिङ्गस्य नामोच्चार्य नमस्कारान्तं न्यधात्; कर्दमेन च, हे द्विजश्रेष्ठाः, पञ्चाङ्गुलशतेन मितेन।

Verse 16

संस्थाप्य पूजयेद्भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः । प्राणरुद्राञ्जपन्पश्चाच्छ्रद्धया परया युतः

तत् सम्यक् संस्थाप्य भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनादिभिः पूजयेत्। ततः परया श्रद्धया युक्तः प्राणरुद्राणां जपं कुर्यात्॥

Verse 17

दुःस्थितं सुस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत् । इति मत्वा द्विजेन्द्रोऽसौ नैव तानि विसर्जयेत्

दुःस्थितं सुस्थितं वापि शिवलिङ्गं न चालयेत्—इति मत्वा स द्विजेन्द्रः तानि लिङ्गानि नैव विसर्जयामास॥

Verse 19

उपर्युपरि तेषां च कर्दमेन द्विजोत्तमाः । चक्रे लिंगानि नित्यं स सप्तविंशतिसंख्यया

तेषां लिङ्गानामुपर्युपरि कर्दमेन स द्विजोत्तमः नित्यं सप्तविंशतिसंख्यया लिङ्गानि चकार॥

Verse 20

अथ तुष्टो महादेवस्तस्य भक्त्यतिरेकतः । निर्भिद्य धरणीपृष्ठं तस्य लिंगमदर्शयत्

अथ तस्य भक्त्यतिरेकतः तुष्टो महादेवः धरणीपृष्ठं निर्भिद्य तस्मै स्वलिङ्गं प्रदर्शयामास॥

Verse 21

अब्रवीत्सादरं तं च मेघगम्भीरया गिरा । चण्डशर्मन्प्रतुष्टोस्मि तव भक्त्याऽनया द्विज

अथ स तं सादरं मेघगम्भीरया गिरा अब्रवीत्—“चण्डशर्मन्, द्विज, तव अनया भक्त्या अहं प्रतुष्टोऽस्मि”॥

Verse 22

तस्माल्लिंगमिदं नित्यं पूजयस्व प्रभक्तितः । सप्तविंशतिलिंगानां यतः फलमवाप्स्यसि

तस्मादिदं लिङ्गं नित्यं प्रभक्त्या समर्चय। अनेन त्वं सप्तविंशतिलिङ्गपूजनफलमवाप्स्यसि॥

Verse 23

अन्योपि च नरो भक्त्या यश्चैनं पूजयिष्यति । सप्तविंशतिलिंगानां सोऽपि श्रेयोऽभिलप्स्यति

अन्योऽपि नरो यः कश्चिदेनं भक्त्या पूजयिष्यति। सोऽपि सप्तविंशतिलिङ्गानां पूजाफलसमं श्रेयः प्राप्स्यति॥

Verse 24

एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः । चंडशर्मापि तं हृष्टः पूजयामास तत्त्वतः

एवमुक्त्वा स भगवान् ततश्चादर्शनं गतः। चण्डशर्मापि हृष्टात्मा तं लिङ्गं तत्त्वतः समपूजयत्॥

Verse 25

प्रासादं कारयामास तस्य लिंगस्य शोभनम् । नाम चक्रे ततस्तस्य विचार्य च मुहुर्मुहुः

तस्य लिङ्गस्य शोभनं प्रासादं कारयामास सः। ततश्च मुहुर्मुहुः समालोच्य तस्य नाम चकार॥

Verse 26

नगरस्थित लिंगानां यस्मात्संस्मरणात्स्थितः । नागरेश्वरसंज्ञस्तु तस्मादेष भविष्यति

नगरस्थितलिङ्गानां संस्मरणेन यतः स्थितम्। तस्मादेष भविष्यति ‘नागरेश्वर’ इति संज्ञितः॥

Verse 27

सूत उवाच । एवं संस्थाप्य तल्लिंगं चंडशर्मा द्विजोत्तमाः । आराधयामास तदा पुष्पधूपानुलेपनैः

सूत उवाच—एवं तल्लिङ्गं संस्थाप्य चण्डशर्मा द्विजोत्तमः । तदा पुष्पधूपानुलेपनैः सम्यग् आराधयामास ॥

Verse 28

सप्तविंशतिलिंगानां प्राप्नोति च तथा फलम् । पूजितानां द्विजश्रेष्ठा नगरे यानि तानि च

सप्तविंशतिलिङ्गानां पूजनात् यत्फलं भवेत् । तदेव प्राप्नुते पुण्यं द्विजश्रेष्ठा नगरे स्थितानाम् ॥

Verse 29

ततः कालेन महता नागरेश्वरतुष्टितः । शिवलोकं गतः साक्षाद्यानमध्ये निवेशितः

ततः कालेन महता नागरेश्वरतोषितः । साक्षाच्छिवलोकं गतः दिव्ययानमध्ये निवेशितः ॥

Verse 30

पुष्पोपि स्थापयामास पुष्पादित्यमथापरम् । पुण्ये सरस्वतीतीरे ततः पूजापरोऽभवत्

पुष्पोऽपि स्थापयामास पुष्पादित्यमथापरम् । पुण्ये सरस्वतीतीरे ततः पूजापरोऽभवत् ॥

Verse 31

तस्यापि दर्शनं गत्वा प्रीत्या वचनमब्रवीत् । पुष्प तुष्टोस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सुव्रत

तस्यापि दर्शनं गत्वा प्रीत्या वचनमब्रवीत् । ‘पुष्प तुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सुव्रत’ ॥

Verse 32

अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम्

अदेयमपि दास्यामि; तस्मात् मा चिरं प्रार्थय—शीघ्रं याचस्व।

Verse 33

पुष्प उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । तद्देहि याचमानस्य मम यद्धृदि संस्थितम्

पुष्प उवाच—यदि मे देव तुष्टोऽसि, यदि च मम वरो देयः; तर्हि याचमानस्य मम हृदि संस्थितं यत्, तद् देहि।

Verse 34

चमत्कारपुरे देव तव या मूर्तयः स्थिताः । द्वादशैव प्रमाणेन पूज्याः सर्वदिवौकसाम्

चमत्कारपुरे देव तव या मूर्तयः स्थिताः, द्वादशैव प्रमाणेन; ताः सर्वदिवौकसां पूज्याः।

Verse 35

तासां पूजाफलं कृत्स्नं संप्राप्नोतु नरो भुवि । यः पूजयति मूर्तिं ते यैषा संस्थापिता मया

तासां पूजाफलं कृत्स्नं नरो भुवि संप्राप्नोतु; यः मया संस्थापितां तव एतां मूर्तिं पूजयति।

Verse 36

नागरादित्य इत्येषा ख्याता भवतु भूतले । येयं सरस्वतीतीरे प्रासादे स्थापिता मया

नागरादित्य इत्येषा भूतले ख्याता भवतु; या सरस्वतीतीरे प्रासादे मया स्थापिता।

Verse 37

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय गतश्चादर्शनं रविः । दीपवद्ब्राह्मणश्रेष्ठास्तदद्भुतमिवा भवत्

सूत उवाच— “तथेति” प्रतिज्ञाय रविरदर्शनं गतः। हे ब्राह्मणश्रेष्ठाः, तत् दीप इव सहसा निवृत्तः, अद्भुतमिवाभवत्।

Verse 38

ततः कालेन महता पुष्पोपि द्विजसत्तमाः । सूर्यलोकमनुप्राप्तो विमानेन सुवर्चसा

ततः कालेन महता, हे द्विजसत्तमाः, पुष्पोऽपि सुवर्चसा विमानेन नीतः सूर्यलोकमनुप्राप्तः।

Verse 39

शाकम्भरीति विख्याता भार्याऽसीच्चंडशर्मणः । तया संस्थापिता दुर्गा सरस्वत्याः शुभे तटे

शाकम्भरीति विख्याता सा चण्डशर्मणो भार्या बभूव। तया सरस्वत्याः शुभे तटे दुर्गा संस्थापिता।

Verse 41

पुत्रि तुष्टास्मि भद्रं ते शाकंभरि प्रगृह्यताम् । वरं यत्ते सदाभीष्टं मत्प्रसादादसंशयम्

“पुत्रि, तुष्टास्मि; भद्रं ते, शाकम्भरि। वरं गृह्यताम्—यत्ते सदाभीष्टं, मत्प्रसादादसंशयम्।”

Verse 42

शाकम्भर्युवाच । चतुःषष्टिगणा देवि मातृणां ये व्यवस्थिताः । चमत्कारपुरे ख्याता हास्यात्तुष्टिं व्रजंति याः

शाकम्भर्युवाच— “देवि, मातृणां चतुःषष्टिगणाः ये व्यवस्थिताः; ये चमत्कारपुरे ख्याताः, हास्येन तुष्टिं व्रजन्ति।”

Verse 43

या रात्रौ बलिदानेन जाते वृद्धौ ततः परम् । तत्सर्वं जायतां पुण्यं यस्ते मूर्तिं प्रपूजयेत्

या रात्रौ बलिदानेन वृद्धिर्जाता ततः परम् । तत्सर्वं पुण्यतां यातु यस्ते मूर्तिं समर्चयेत् ॥

Verse 44

अत्रागत्य नदीतीरे यैषा संस्थापिता मया

अत्रागत्य नदीतीरे यैषा संस्थापिता मया । तामिमां देवतां भक्त्या समर्चयत सर्वदा ॥

Verse 45

श्रीदेव्युवाच । आश्विनस्य सिते पक्षे महानवमिसंज्ञिते । यो ममाग्रे समागत्य पूजयिष्यति भक्तितः

श्रीदेव्युवाच । आश्विनस्य सिते पक्षे महानवमिसंज्ञिते । यो ममाग्रे समागत्य पूजयिष्यति भक्तितः ॥

Verse 46

तस्य कृत्स्नं फलं सद्यो भविष्यति न संशयः । नागरस्य विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम्

तस्य कृत्स्नं फलं सद्यो भविष्यति न संशयः । नागरस्य विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

Verse 47

एवमुक्त्वा तु सा देवी ततश्चादर्शनं गता । तस्या नाम्ना च सा देवी प्रोक्ता शाकम्भरी भुवि

एवमुक्त्वा तु सा देवी ततश्चादर्शनं गता । तस्या नाम्ना च सा देवी प्रोक्ता शाकम्भरी भुवि ॥

Verse 48

वृद्धेरनंतरं तस्या यः पूजां कुरुते नरः । तस्य वृद्धेर्न विघ्नः स्यात्कदाचिद्द्विजसत्तमाः

हे द्विजसत्तमाः, तस्याः वृद्ध्यनन्तरं यो नरः पूजां करोति, तस्य वृद्धौ कदाचिदपि विघ्नो न भवति।

Verse 164

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागरेश्वरनागरादित्यशाकम्भर्युत्पत्तिवर्णनंनाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘नागरेश्वरनागरादित्यशाकम्भर्युत्पत्तिवर्णनम्’ नाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।