Adhyaya 19

Verse 1

। सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तस्य भूपस्य सेवकाः । केचिच्च दैवयो गेन श्वापदैरर्धभक्षिताः

सूत उवाच—एतस्मिन्नन्तरे तस्य भूपस्य सेवकाः प्राप्ताः; केचित् दैवयोगेन श्वापदैरर्धभक्षिताः।

Verse 2

क्षुत्पिपासातुरा दीना दुःखेन महताऽन्विताः । पदपद्धतिमार्गेण येन यातः स भूपतिः

क्षुत्पिपासातुराः दीनाः महादुःखेन चान्विताः, येन मार्गेण स भूपतिर्यातः तेनैव पदपद्धतिमार्गेण ते समागताः।

Verse 3

ते दृष्ट्वा पार्थिवं तत्र दिष्ट्यादिष्ट्येति सादरम् । ब्रुवंतः पादयोस्तस्य पतिता हर्षसंयुताः

ते तत्र पार्थिवं दृष्ट्वा सादरं ‘दिष्ट्या दिष्ट्या’ इति ब्रुवन्तः, हर्षसंयुताः तस्य पादयोः पतिताः।

Verse 4

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य व्यसनं सैन्यसंभवम् । प्रोचुश्चैव यथादृष्टम नुभूतं यथाश्रुतम्

ततः ते नरेन्द्राय सैन्यसम्भवं व्यसनं यथादृष्टं यथानुभूतं यथाश्रुतं च सर्वं प्रोचुः।

Verse 5

अथ ते तापसाः सर्वे स च राजा ससेवकः । प्रसुप्ताः पादपस्याधः पर्णान्यास्तीर्यभूतले

अथ ते सर्वे तापसाः स च राजा ससेवकः । पादपस्याधः प्रसुप्ताः पर्णानि भूमौ विस्तीर्य ॥

Verse 6

ततस्तेषां प्रसुप्तानां सर्वेषां तत्र कानने । अतिक्रांता सुखेनैव रजनी सा महात्मनाम्

ततः तेषां प्रसुप्तानां सर्वेषां तत्र कानने । सुखेनैवातिक्रान्ता रजनी सा महात्मनाम् ॥

Verse 7

ततः स प्रातरुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । तं मुनिं प्रणिपत्योच्चैरनुज्ञाप्य मुहु र्मुहुः

ततः स प्रातरुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । तं मुनिं प्रणिपत्योच्चैरनुज्ञाप्य मुहुर्मुहुः ॥

Verse 8

निजैस्तैः सेवकैः सार्धं प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति । माहिष्मतीं समुद्दिश्य दृष्ट्वा मार्गे शनैःशनैः

निजैस्तैः सेवकैः सार्धं प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति । माहिष्मतीं समुद्दिश्य मार्गे शनैः शनैः ययौ ॥

Verse 9

ततो निजगृहं प्राप्य कञ्चि त्कालं महीपतिः । विश्रम्य प्रययौ पश्चात्तूर्णं पुण्यं गयाशिरः

ततो निजगृहं प्राप्य कञ्चित्कालं महीपतिः । विश्रम्य प्रययौ पश्चात्तूर्णं पुण्यं गयाशिरः ॥

Verse 10

तच्च कालेन संप्राप्य स्नात्वा धौतांबरः शुचिः । मांसादाय ददौ श्राद्धं श्रद्धापूतेन चेतसा

स कालेन तत्तीरं संप्राप्य स्नात्वा धौताम्बरः शुचिः । मांसादाय श्राद्धं ददौ श्रद्धापूतेन चेतसा ॥

Verse 11

अथाऽसौ पृथिवीपालः स्वप्नांते च ददर्श तम् । दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् । विमानवरमारूढं स्तूयमानं च किंनरैः

अथासौ पृथिवीपालः स्वप्नान्ते तं ददर्श ह । दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । विमानवरमारूढं स्तूयमानं च किन्नरैः ॥

Verse 12

मांसाद उवाच । प्रसादात्तव भूपाल मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवा लयम्

मांसाद उवाच । प्रसादात्तव भूपाल मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम् ॥

Verse 13

ततः स प्रातरुत्थाय हर्षाविष्टो महीपतिः । विदैवतं समुद्दिश्य चक्रे श्राद्धं यथोचितम्

ततः स प्रातरुत्थाय हर्षाविष्टो महीपतिः । विदैवतं समुद्दिश्य चक्रे श्राद्धं यथोचितम् ॥

Verse 14

सोऽपि तेनैव रूपेण तस्य संदर्शनं गतः । स्वप्नांऽते भूमिपालस्य तद्वच्चोक्त्वा दिवं गतः

सोऽपि तेनैव रूपेण तस्य संदर्शनं गतः । स्वप्नान्ते भूमिपालस्य तद्वच्चोक्त्वा दिवं गतः ॥

Verse 15

ततः प्रातस्तृतीयेऽह्नि कृतघ्नस्य महीपतिः । चक्रे श्राद्धं यथापूर्वं श्रद्धापूतेन चेतसा

ततः प्रातस्तृतीयेऽह्नि कृतघ्नस्य महीपतिः । यथापूर्वं पुनः श्राद्धं चकार श्रद्धया शुचिचेतसा ॥

Verse 16

ततः सोऽपि समायातस्तस्य स्वप्ने महीपतेः । तेनैव प्रेतरूपेण दुःखेन महता वृतः

ततः सोऽपि समायातः स्वप्ने तस्य महीपतेः । तेनैव प्रेतरूपेण दुःखेन महता वृतः ॥

Verse 17

कृतघ्न उवाच । न मे गतिर्महाराज संजाता पापकर्मिणः । तडागवित्तचौरस्य कृतघ्नस्य तथैव च

कृतघ्न उवाच । न मे गतिर्महाराज संजाता पापकर्मिणः । तडागवित्तचौरस्य कृतघ्नस्य तथैव च ॥

Verse 18

तस्मात्संजायते मुक्तिर्यथा मे पार्थिवोत्तम । तथैव त्वं कुरुष्याऽद्य सत्यवाक्यपरो भव

तस्मात्संजायते मुक्तिर्यथा मे पार्थिवोत्तम । तथैव त्वं कुरुष्याऽद्य सत्यवाक्यपरो भव ॥

Verse 19

सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः । सत्यमेव परं ज्ञानं सत्यमेव परं श्रुतम्

सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः । सत्यमेव परं ज्ञानं सत्यमेव परं श्रुतम् ॥

Verse 20

सत्येन वायु र्वहति सत्येन तपते रविः । सागरः सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघयेत्

सत्येन वायुः प्रवहति, सत्येन रविः तपति। सत्यवाक्यबलात् सागरः स्वमर्यादां नातिवर्तते॥

Verse 21

तीर्थसेवा तपो दानं स्वाध्यायो गुरुसेवनम् । सर्वं सत्यविहीनस्य व्यर्थं संजायते यतः

तीर्थसेवा तपो दानं स्वाध्यायो गुरुसेवनम्। सत्यविहीनस्य सर्वं निष्फलं भवति ध्रुवम्॥

Verse 22

सर्वे धर्मा धृताः पूर्वमेकत्राऽन्यत्र चाप्यृतम् । तुलायां कौतुकाद्देवैर्जातं तत्र ऋतं गुरु

पूर्वं सर्वे धर्माः समाहृत्यैकत्र न्यस्ताः, अन्यत्र च ऋतम्। देवैः कौतुकात् तुलायां धृतं, तत्र ऋतं गुरुतरं बभूव॥

Verse 23

तस्मात्सत्यं पुरस्कृत्य मां तारय महामते । एतत्ते परमं श्रेयस्तपसोऽपि भविष्यति

तस्मात् सत्यं पुरस्कृत्य मां तारय, महामते। एतत्ते परमं श्रेयः, तपसोऽपि परं भवेत्॥

Verse 24

विदूरथ उवाच । कथं ते जायते मुक्तिर्वद मे प्रेत सत्वरम् । करोमि येन तत्कर्म यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ः

विदूरथ उवाच—कथं ते जायते मुक्तिः, वद मे प्रेत सत्वरम्। करोमि येन तत्कर्म, यद्यपि स्यात् सुदुष्करम्॥

Verse 25

प्रेत उवाच । चमत्कारपुरे भूप श्रीक्षेत्रे हाटकेश्वरे । आस्ते पांसुभिराच्छन्नं कलेर्भीतं गयाशिरः

प्रेत उवाच—हे भूप! चमत्कारपुरे श्रीक्षेत्रे हाटकेश्वरसन्निधौ कलेर्भीतं पांसुभिराच्छन्नं गयाशिरः आस्ते।

Verse 26

अधस्तात्प्लक्षवृक्षस्य दर्भस्थानैः समंततः । कालशाकैस्तथानेकैस्तिलैश्चारण्यसंभवैः

प्लक्षवृक्षस्य अधस्तात् सर्वतः दर्भस्थानानि सन्ति; अनेकानि कालशाकानि, अरण्यसम्भवास्तिलाश्च तत्र विद्यन्ते।

Verse 27

तत्र गत्वा तिलैस्तैस्त्वं तैः शाकैस्तैः कुशैस्तथा । श्राद्धं देहि द्रुतं येन मुक्तिः संजायते मम

तत्र गत्वा तैस्तिलैस्तैः शाकैस्तैः कुशैश्च सह शीघ्रं श्राद्धं देहि; येन मम मुक्तिः संजायेत।

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स दीनस्य दयान्वितः । जगाम तत्र यत्राऽस्ते स वृक्षः प्लक्षसंज्ञकः

तस्य वचनं श्रुत्वा स दीनस्य दयया युक्तः तत्र जगाम, यत्र स प्लक्षसंज्ञको वृक्षः आस्ते।

Verse 29

दृष्ट्वा शाकांस्तिलांस्तांस्तु दर्भांस्तेन यथोदितान् । अखनत्तत्र देशे च जलार्थे लघु कूपिकाम्

यथोदितान् शाकान् तिलान् दर्भांश्च दृष्ट्वा स तत्रैव देशे जलार्थं लघुकूपिकाम् अखनत्।

Verse 31

कृतमात्रे ततः श्राद्धे दिव्य रूपधरः पुमान् । विमानवरमारूढो विदूरथमथाऽब्रवीत्

ततः श्राद्धे कृतमात्रे दिव्यरूपधरो नरः । विमानवरमारूढो विदूरथं ततोऽब्रवीत् ॥

Verse 32

मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादाच्च प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदशालयम्

मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादेन प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदशालयम् ॥

Verse 33

सूत उवाच । ततः प्रभृति सा तत्र कूपिका ख्यातिमागता । पितॄणां पुष्टिदा नित्यं गयाशीर्षसमुद्भवा

सूत उवाच । ततः प्रभृति सा तत्र कूपिका ख्यातिमागता । पितॄणां पुष्टिदा नित्यं गयाशीर्षसमुद्भवा ॥

Verse 34

प्रेतपक्षस्य दर्शायां यस्तस्यां श्राद्धमाचरेत् । कालशाकेन विप्रेंद्रास्तथारण्योद्भवैस्तिलैः

प्रेतपक्षस्य दर्शायां यस्तस्यां श्राद्धमाचरेत् । कालशाकेन विप्रेन्द्रास्तथारण्योद्भवैस्तिलैः ॥

Verse 35

कृंतितैश्च तथा दर्भैः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं कृतघ्नप्रेततीर्थतः

कृंतितैश्च तथा दर्भैः सम्यक्श्रद्धासमन्वितः । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं कृतघ्नप्रेततीर्थतः ॥

Verse 36

अग्निष्वात्ताः पितृगणास्तथा बर्हिषदश्च ये । तत्र संनिहिता नित्यमाज्यपाः सोमपास्तथा

अग्निष्वात्ताः पितृगणाः तथा बर्हिषदाश्च ये । तत्र नित्यं संनिहिताः आज्यपाः सोमपास्तथा ॥

Verse 37

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् । काले वा । यदि वाऽकाले पितॄणां तुष्टये सदा

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् । काले वा यदि वाऽकाले पितॄणां तुष्टये सदा ॥