Adhyaya 78

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । ब्रह्मणा कतमे स्थाने तत्र सूत कृतं तपः । वालखिल्यैश्च तैः सर्वैर्मुनिभिः शंसितव्रतैः

ऋषय ऊचुः । ब्रह्मणा कतमे स्थाने तत्र सूत कृतं तपः । वालखिल्यैश्च तैः सर्वैर्मुनिभिः शंसितव्रतैः ॥

Verse 2

सूत उवाच । तस्या वायव्यदिग्भागे हरवेद्या द्विजोत्तमाः । सम्यक्छ्रद्धाप्रयत्नेन ब्रह्मणा विहितं तपः

सूत उवाच । तस्या वायव्यदिग्भागे हरवेद्यां द्विजोत्तमाः । सम्यक्छ्रद्धाप्रयत्नेन ब्रह्मणा विहितं तपः ॥

Verse 3

पश्चिमे वालखिल्यैश्च जपस्नानपरायणैः । तत्राश्चर्यमभूद्यद्वै पूर्वं ब्राह्मण सत्तमाः । आश्रमे चतुरास्यस्य तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम्

पश्चिमदिशि वालखिल्यैर्मन्त्रजपस्नानपरायणैः सह पुरा किमप्यद्भुतं जातम्। हे ब्राह्मणसत्तमाः, चतुरास्यस्य (ब्रह्मणः) आश्रमे यदभूत्, तत् इदानीं वः कथयामि।

Verse 4

तत्र दुश्चारिणी काचिद्रात्रौ ब्राह्मणवंशजा । देवदत्तं समासाद्य वल्लभं रमते सदा

तत्र ब्राह्मणवंशजा काचिद् दुश्चारिणी स्त्री रात्रौ देवदत्तं नाम वल्लभं समासाद्य तेन सह नित्यं रमते स्म।

Verse 5

अज्ञाता पतिना मात्रा तथान्यैरपि बांधवैः । कृष्णपक्षं समासाद्य विजने हृष्टमानसा

पतिना मात्रा च तथान्यैर्बान्धवैश्च अज्ञाता सा कृष्णपक्षं समासाद्य विजने स्थाने हृष्टमानसा विचचार।

Verse 6

कस्यचित्त्वथ कालस्य दृष्टा सा केनचि द्द्विजाः । तत्रस्था जारसंयुक्ता स्वभर्तुश्च निवेदिता

कस्यचित्कालस्य अनन्तरं केनचिद् द्विजेन सा तत्र जारसंयुक्ता दृष्टा; ततः स्वभर्त्रे तद्वृत्तान्तं निवेदितम्।

Verse 7

अथासौ कोपसंयुक्तस्तस्या भर्ता सुनिष्ठुरैः । वाक्यैस्तां गर्हयामास प्रहारैश्चाप्य ताडयत्

अथ तस्या भर्ता कोपसंयुक्तः सन् सुनिष्ठुरैर्वाक्यैस्तां गर्हयामास, प्रहारैश्चापि ताडयामास।

Verse 8

अथ सा धार्ष्ट्यमासाद्य स्त्रीस्वभावं समाश्रिता । प्रोवाच बाष्पपूर्णाक्षी दीनांजलिपुटा स्थिता

अथ सा धार्ष्ट्यमासाद्य स्त्रीस्वभावं समाश्रिता । बाष्पपूर्णाक्षी दीनाञ्जलिपुटा स्थिता प्रोवाच ॥

Verse 9

किं मां दुर्जनवाक्येन त्वं ताडयसि निष्ठुरैः । प्रहारैर्दोषनिर्मुक्तां त्वत्पादप्रणतां विभो

किं मां दुर्जनवाक्येन त्वं ताडयसि निष्ठुरैः । प्रहारैर्दोषनिर्मुक्तां त्वत्पादप्रणतां विभो ॥

Verse 10

अहं त्वां शपथं कृत्वा भक्षयित्वाऽथ वा विषम् । प्रविश्य हव्यवाहं वा करिष्ये प्रत्ययान्वितम्

अहं त्वां शपथं कृत्वा भक्षयित्वाऽथ वा विषम् । प्रविश्य हव्यवाहं वा करिष्ये प्रत्ययान्वितम् ॥

Verse 11

अथ तां ब्राह्मणः प्राह यदि त्वं पापवर्जिता । पुरतो देवविप्राणां कुरु दिव्यग्रहं स्वयम्

अथ तां ब्राह्मणः प्राह यदि त्वं पापवर्जिता । पुरतो देवविप्राणां कुरु दिव्यग्रहं स्वयम् ॥

Verse 12

सा तथेति प्रतिज्ञाय साहसेन समन्विता । दिव्यग्रहं ततश्चक्रे यथोक्तविधिना सती

सा तथेति प्रतिज्ञाय साहसेन समन्विता । दिव्यग्रहं ततश्चक्रे यथोक्तविधिना सती ॥

Verse 13

शुद्धिं च प्राप्ता सर्वेषां बन्धूनां च द्विजन्मनाम् । पुरतश्च गुरूणां च देवानामपि पापकृत्

सा सर्वेषां बन्धूनां द्विजन्मनां गुरूणां देवानामपि पुरतः पापकृती सती शुद्धिं प्राप्ता।

Verse 14

एतस्मिन्नन्तरे तस्याः साधुवादो महानभूत् । धिक्छब्दश्च तथा पत्युः सर्वैर्दत्तः सुगर्हितः

एतस्मिन्नन्तरे तस्याः साधुवादो महानभूत्; पत्युः सर्वैः सुगर्हितस्य धिक्छब्दश्च प्रदत्तः।

Verse 15

अहो पापसमाचारो दुष्टोऽयं ब्राह्मणाधमः । अपापां धर्मपत्नीं यो मिथ्यादोषेणयोजयेत्

अहो पापसमाचारो दुष्टोऽयं ब्राह्मणाधमः; योऽपापां धर्मपत्नीं मिथ्यादोषेण योजयेत्।

Verse 16

एवं स निन्द्यमानस्तु सर्वलोकैर्द्विजोत्तमाः । कोपं चक्रे ततो वह्निं समुद्दिश्य सदुःखितः

एवं स सर्वलोकैर्निन्द्यमानो द्विजोत्तमाः, सुदुःखितः कोपं चक्रे ततो वह्निं समुद्दिश्य।

Verse 17

शापं दातुं मतिं चक्रे ततो वह्नेः सुदुःखितः । अब्रवीत्परुषं वाक्यं निन्दमानः पुनःपुनः

ततो वह्नेः सुदुःखितः शापं दातुं मतिं चक्रे; निन्दमानः पुनःपुनः परुषं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 18

मया स्वयं प्रदृष्टेयं जारेण सह संगता । त्वया वह्ने सुपापेयं न कस्माद्भस्मसात्कृता

मया स्वयमेव दृष्टा सा जारेण सह संगता। हे वह्ने, सुपापिनी सा त्वया कुतो न भस्मसात्कृता?

Verse 19

तस्मात्त्वां पापकर्माणमसत्यपक्षपातिनम् । असंदिग्धं शपिष्यामि रौद्रशापेन सांप्रतम्

तस्मात् त्वां पापकर्माणम् असत्यपक्षपातिनम्। असंदिग्धं रौद्रशापेन शपिष्यामि सांप्रतम्॥

Verse 20

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संक्रुद्धस्य द्विजन्मनः । सप्तार्चिर्भयसंत्रस्तः कृतांजलिरुवाच तम्

सूत उवाच। तस्य क्रुद्धस्य द्विजन्मनः वचनं श्रुत्वा, सप्तार्चिः भयसंत्रस्तः कृताञ्जलिरुवाच तम्॥

Verse 21

अग्निरुवाच । नैष दोषो मम ब्रह्मन्यन्न दग्धा तव प्रिया । कृतागसाऽपि मे वाक्यं शृणुष्वात्र स्फुटेरितम्

अग्निरुवाच। ब्रह्मन्, नैष मम दोषः यत् तव प्रिया न दग्धा। कृतागसा अपि, मम वाक्यं शृणु—अत्र स्फुटं ब्रवीमि॥

Verse 22

अनया परकांतेन कृतः सह समागमः । चिरं कालं द्विज श्रेष्ठ त्वया ज्ञाताद्य वासरे

अनया परकान्तेन सह चिरकालं समागमः कृतः। द्विजश्रेष्ठ, त्वया तु अद्यैव वासरे ज्ञातम्॥

Verse 23

परं यस्माद्विशुद्धैषा मया दग्धा न सा द्विज । कारणं तच्च ते वच्मि शृणुष्वैकमनाः स्थितः

परं यतोऽस्या विशुद्धत्वं प्राप्तं, तस्मान्मया न दग्धा, हे द्विज। तस्य कारणं ते वक्ष्यामि—एकाग्रचित्तः स्थित्वा शृणु।

Verse 24

यत्रानया कृतः संगः परकांतेन वै द्विज । तस्मिन्नायतने ब्रह्मा रुद्रशीर्षो व्यवस्थितः

यत्रास्या परकान्तेन संगः कृतो, हे द्विज, तस्मिन्नायतने ब्रह्मा रुद्रशीर्षलाञ्छनधारी स्वयमेव व्यवस्थितः।

Verse 25

तत्र कृत्वा रतं चित्रं परकांतसमं तदा । पश्यति स्म ततो रुद्रं ब्रह्ममस्तकसंस्थितम्

तत्र परकान्तसमं चित्रं रतं कृत्वा तदा, सा ब्रह्ममस्तकसंस्थितं रुद्रं ददर्श।

Verse 26

ततः प्रक्षालयत्यंगं कुण्डे तत्राग्रतः स्थिते । कृतपापापि तेनैषा शुद्धिं याति शुचिस्मिता

ततः पुरतः स्थिते तत्र कुण्डे स्वाङ्गं प्रक्षालयति। पापकृता सापि तेन कर्मणा शुद्धिं यातीति शुचिस्मिता।

Verse 27

अत्र पूर्वं विपाप्माऽभूद्ब्रह्मा लोकपितामहः । सतीवक्त्रं समालोक्य कामार्तोऽपि स पापकृत्

अत्र पूर्वं लोकपितामहो ब्रह्मा विपाप्माऽभूत्। सतीवक्त्रं समालोक्य कामार्तः सन् पापकर्म चकार।

Verse 28

तस्मान्नास्त्यत्र मे दोषः स्वल्पोऽपि द्विजसत्तम । रुद्रशीर्षप्रभावोऽयं तस्य कुण्डोदकस्य च

तस्मान्ममात्र न दोषोऽस्ति स्वल्पोऽपि द्विजसत्तम । एष रुद्रशीर्षस्य प्रभावः, तस्य कुण्डोदकस्य च ॥

Verse 29

तस्मादेनां समादाय संशुद्धां पापवर्जिताम् । गृहं गच्छ द्विजश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयो दितम्

तस्मादेनां समादाय संशुद्धां पापवर्जिताम् । गृहं गच्छ द्विजश्रेष्ठ, सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

Verse 30

ब्राह्मण उवाच । या मया सहसा दृष्टा स्वयमेव हुताशन । परकांतेन तां नाद्य शुद्धामपि गृहं नये

ब्राह्मण उवाच । या मया सहसा दृष्टा स्वयमेव हुताशन । परकान्तेन तां नाद्य शुद्धामपि गृहं नये ॥

Verse 31

इत्युक्त्वा च द्विजश्रेष्ठस्तां त्यक्त्वापि शुचिव्रतः । जगाम स्वगृहं पश्चात्तथा जग्मुर्जना गृहान्

इत्युक्त्वा द्विजश्रेष्ठस्तां त्यक्त्वापि शुचिव्रतः । जगाम स्वगृहं पश्चात् तथा जग्मुर्जना गृहान् ॥

Verse 32

सापि तेन परित्यक्ता पतिना हृष्टमानसा । ज्ञात्वा तत्तीर्थमाहात्म्यं वैश्वानरमुखेरितम्

सापि तेन परित्यक्ता पतिना हृष्टमानसा । ज्ञात्वा तत्तीर्थमाहात्म्यं वैश्वानरमुखेरितम् ॥

Verse 33

तेनैव परकांतेन विशेषेण रतिक्रियाम् । तस्मिन्नायतने चक्रे कुण्डे तोयावगाहनम्

तेनैव परकान्तेन विशेषेण रतिक्रियां पुनश्चकार; तस्मिन्नायतने च कुण्डे तोयेष्ववगाहनमपि चकार।

Verse 34

अथान्ये परलोकस्य भीत्याऽतीव व्यवस्थिताः । विमुखाः परदारेषु नार्यश्चापि पतिव्रताः

अथान्ये परलोकभीत्या अतीव व्यवस्थिताः; परदारेषु विमुखा अभवन्, नार्यश्चापि पतिव्रताः स्थिराः।

Verse 35

दूरतोऽपि समभ्येत्य ते सर्वे तत्र मंदिरे । रुद्रशीर्षाभिधानं च प्रचक्रुः सुरतोत्सवम्

दूरतोऽपि समभ्येत्य ते सर्वे तत्र मन्दिरे; रुद्रशीर्षाभिधानं च प्रचक्रुः सुरतोत्सवम्।

Verse 36

निमज्जंति ततः कुण्डे तस्मिन्पातकनाशने । भवंति पापनिर्मुक्ता रुद्रशीर्षावलोकनात्

निमज्जन्ति ततः कुण्डे तस्मिन् पातकनाशने; भवन्ति पापनिर्मुक्ता रुद्रशीर्षावलोकनात्।

Verse 37

एतस्मिन्नंतरे नष्टो धर्मः पत्नीसमुद्भवः । पुरुषाणां ततः स्त्रीणां निजकांतासमुद्भवः

एतस्मिन्नन्तरे नष्टो धर्मः पत्नीसमुद्भवः; पुरुषाणां तथा स्त्रीणां निजकान्तासमुद्भवोऽपि नष्टः।

Verse 38

यो यां पश्यति रूपाढ्यां नारीमपि कुलोद्भवाम् । स तत्रानीय संहृष्टो भजते द्विजसत्तमाः

यो नरः रूपसम्पन्नां कुलसमुद्भवामपि नारीं पश्यति, स हृष्टचित्तः ताम् आनय्य तत्र सुरतं भजते, हे द्विजसत्तमाः।

Verse 39

तथा नारी सुरूपाढ्यं यं पश्यति नरं क्वचित् । सापि तत्र समानीय कुरुते सुरतोत्सवम्

तथा नारी क्वचिद् यं नरं सुरूपाढ्यं पश्यति, सापि तं तत्र समानीय सुरतोत्सवं कुरुते।

Verse 40

लिप्यते न च पापेन कथंचित्तकृतेन च । नरो वा यदि वा नारी तत्तीर्थस्य प्रभावतः

तत्तीर्थस्य प्रभावतः नरो वा नारी वा कथंचित्कृतेनापि पापेन न लिप्यते।

Verse 41

कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्र राजा विदूरथः । आनर्त्तविषये जज्ञे वार्धक्यं च क्रमाद्ययौ

अथ कस्यचित्कालस्य तत्र आनर्त्तविषये विदूरथो नाम राजा जज्ञे, स च क्रमाद् वार्धक्यं प्राप्तवान्।

Verse 42

तस्य भार्याऽभवत्तन्वी तरुणी वररूपधृक् । पश्चिमे वयसि प्राप्ते प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

तस्य भार्या तन्वी तरुणी वररूपधृक् आसीत्; स पश्चिमे वयसि प्राप्ते सा प्राणेभ्योऽपि गरीयसी बभूव।

Verse 43

न तस्याः स जराग्रस्तश्चित्ते वसति पार्थिवः । तस्मिंस्तीर्थे समागत्य वांछितं रमते नरः

सा तस्य जराग्रस्तः पार्थिवः चित्ते नावतस्थे। तस्मिंस्तीर्थे समागत्य नरः स्ववाञ्छितसिद्धिं रमते।

Verse 44

पार्थिवोऽपि परिज्ञाय तस्यास्तच्च विचेष्टितम् । कोपाविष्टस्ततो गत्वा तस्मिन्क्षेत्रे सुशोभने

पार्थिवोऽपि तस्यास्तद्विचेष्टितं परिज्ञाय। कोपाविष्टस्ततो गत्वा तस्मिन्सुशोभने क्षेत्रे समाययौ।

Verse 45

तत्कुण्डं पूरयामास ततः पांशूत्करैर्द्रुतम् । बभंज तं च प्रासादं ततः प्रोवाच दारुणम्

तत्कुण्डं पांशूत्करैर्द्रुतं पूरयामास। तं च प्रासादं बभञ्ज, ततः दारुणं वचनं प्रोवाच।

Verse 46

यश्चैतत्पूरितं कुण्डं पांशुना निखनिष्यति । प्रासादं च पुनश्चैनं करिष्यति पुनर्नवम्

यश्चैतत्पांशुना पूरितं कुण्डं निखनिष्यति। यश्चैनं प्रासादं पुनर्नवम् करिष्यति—

Verse 47

परदारकृतं पापं तस्य संपत्स्यतेऽखिलम् । यदत्र प्रकरिष्यंति मानवाः काममोहिताः

परदारकृतं पापं तस्यैवाखिलं संपत्स्यते। यदत्र काममोहिता मानवाः प्रकरिष्यन्ति।

Verse 48

सूत उवाच । एवं स पार्थिवः प्रोच्य तामादाय ततः प्रियाम् । जगाम स्वगृहं पश्चात्प्रहृष्टेनांतरात्मना

सूत उवाच—एवं स पार्थिवः प्रोच्य तां प्रियामादाय ततः। पश्चात् स्वगृहं जगाम, हृष्टान्तरात्मा बभूव॥

Verse 49

अथ तां विरतां ज्ञात्वा सोऽन्यचित्तां प्रियां नृपः । यत्नेन रक्षयामास विश्वासं नैव गच्छति

अथ तां विरतां ज्ञात्वा सोऽन्यचित्तां प्रियां नृपः। यत्नेन रक्षयामास, विश्वासं नैव गच्छति॥

Verse 50

अन्यस्मिन्दिवसे शस्त्रं सूक्ष्मं वेण्यां निधाय सा । जगाम शयनं तस्य वधार्थं वरवर्णिनी

अन्यस्मिन् दिवसे शस्त्रं सूक्ष्मं वेण्यां निधाय सा। जगाम शयनं तस्य वधार्थं वरवर्णिनी॥

Verse 51

ततस्तेन समं हास्यं कृत्वा क्षत्रियभावजम् । सुरतं रुचिरैर्भावैर्हावैर्भूरिभिरेव च

ततस्तेन समं हास्यं कृत्वा क्षत्रियभावजम्। सुरतं रुचिरैर्भावैर्हावैर्भूरिभिरेव च॥

Verse 52

ततो निद्रावशं प्राप्तं तं नृपं सा नृपप्रिया । स्ववेण्याः शस्त्रमादाय निजघान सुनिर्दया

ततो निद्रावशं प्राप्तं तं नृपं सा नृपप्रिया। स्ववेण्याः शस्त्रमादाय निजघान सुनिर्दया॥

Verse 53

एवं तस्य फलं जातं सद्यस्तीर्थस्य भंगजम् । आनर्ताधिपते रौद्रं सर्वलोकविगर्हितम्

एवं तस्य फलम् अभवत्—तीर्थभङ्गसमुद्भवं सद्यः; आनर्ताधिपतेः रौद्रं सर्वलोकैर्विगर्हितम्।

Verse 54

अद्यापि तत्र देवेशो रुद्रशीर्षः स तिष्ठति । लिंगभेदभयात्तेन न स भग्नो द्विजोत्तमाः

अद्यापि तत्र देवेशो रुद्रशीर्षः स तिष्ठति; लिङ्गभेदभयात् तेन न स भग्नो द्विजोत्तमाः।

Verse 55

यस्तस्य पुरतः स्थित्वा जपेद्रुद्रशिरः शुचिः । माघशुक्लचतुर्दश्यां पूजयित्वा स्रगादिभिः

यस्तस्य पुरतः स्थित्वा शुचिर्भूत्वा जपेद् रुद्रशिरः; माघशुक्लचतुर्दश्यां स्रगादिभिः पूजयित्वा।

Verse 56

वांछितं लभते चाशु तस्येशस्य प्रभावतः । अष्टोत्तरशतं यावद्यो जपेत्पुरतः स्थितः

तस्येशस्य प्रभावतः स वाञ्छितम् आशु लभते; योऽष्टोत्तरशतं यावत् पुरतः स्थित्वा जपेत्।

Verse 57

रुद्रशीर्षं न संदेहः स याति परमां गतिम् । एकवारं नरो यो वा तत्पुरः पठति द्विजः

रुद्रशीर्षजपे न संदेहः—स याति परमां गतिम्; यो नरः वा द्विजः एकवारमपि तत्पुरः पठति।

Verse 58

नित्यं दिनकृतात्पापान्मुच्यते द्विजसत्तमाः । एतद्वः सर्वमाख्यातं रुद्रशीर्षसमुद्भवम्

नित्यं दिनकृतपापेभ्यो मुच्यते, हे द्विजसत्तमाः। एवं वः सर्वमाख्यातं रुद्रशीर्षसमुद्भवम्॥

Verse 59

माहात्म्यं सर्वपापानां सद्यो नाशनकारकम् । मंगलं परमं ह्येतदायुष्यं कीर्तिवर्धनम् । रुद्रशीर्षस्य माहात्म्यं तस्माच्छ्रोतव्यमादरात्

माहात्म्यं सर्वपापानां सद्यो नाशनकारकम्। मङ्गलं परमं ह्येतदायुष्यं कीर्तिवर्धनम्॥ रुद्रशीर्षस्य माहात्म्यं तस्माच्छ्रोतव्यमादरात्॥