Adhyaya 133

Verse 1

सूत उवाच । तथाऽन्यापि च तत्रास्ति देवता द्विजसत्तमाः । अजागृहेति विख्याता सर्वरोगक्षयावहा

सूत उवाच—तथाऽन्यापि देवता तत्रास्ति, हे द्विजसत्तमाः; ‘अजागृहा’ इति विख्याता, या सर्वरोगक्षयावहा।

Verse 2

अजापालो यदा राजा सर्वलोकहिते रतः । अजारूपाः प्रयांति स्म व्याधयः सकला द्विजाः । तदा रात्रौ समानीय तस्मिन्स्थाने दधाति सः

अजापालो यदा राजा सर्वलोकहिते रतः । अजारूपाः प्रयान्ति स्म व्याधयः सकला द्विजाः । तदा रात्रौ समानीय तस्मिन्स्थाने दधाति सः ॥

Verse 3

ततस्तदाश्रयात्स्थानमजागृहमिति स्मृतम् । सर्वैर्जनैर्धरा पृष्ठेदर्शनाद्व्याधिनाशनम्

ततस्तदाश्रयात्स्थानमजागृहमिति स्मृतम् । सर्वैर्जनैर्धरा पृष्ठे दर्शनाद्व्याधिनाशनम् ॥

Verse 4

तत्रैश्वर्यमभूत्पूर्वं यत्तद्ब्राह्मणसत्तमाः । अहं वः कीर्तयिष्यामि श्रोतव्यं सुसमाहितैः

तत्रैश्वर्यमभूत्पूर्वं यत्तद्ब्राह्मणसत्तमाः । अहं वः कीर्तयिष्यामि श्रोतव्यं सुसमाहितैः ॥

Verse 5

तत्रागतो द्विजः कश्चित्क्षेत्रे तापसरूपधृक् । तीर्थयात्राप्रसंगेन रात्रौ प्राप्तः श्रमान्वितः

तत्रागतो द्विजः कश्चित्क्षेत्रे तापसरूपधृक् । तीर्थयात्राप्रसंगेन रात्रौ प्राप्तः श्रमान्वितः ॥

Verse 6

अजावृंदमथालोक्य निविष्टं सुसुखान्वितम् । रोमंथ कर्मसंयुक्तं विश्वस्तमकुतोभयम्

अजावृंदमथालोक्य निविष्टं सुसुखान्वितम् । रोमंथकर्मसंयुक्तं विश्वस्तमकुतोभयम् ॥

Verse 7

स ज्ञात्वा मानुषेणात्र भवितव्यमसंशयम् । न शून्याः पशवो रात्रौ स्थास्यंति विजने वने

स निश्चयेन ज्ञातवान्—अत्र मानुषस्य कस्यचिद् अवश्यं सन्निधिर्भवितव्यः; यतो हि शून्याः पशवो रात्रौ विजने वने न स्थास्यन्ति।

Verse 8

ततः फूत्कृत्य फूकृत्य दिवं यावन्न संदधे । कश्चिद्वाचं प्रसुप्तश्च तावत्तत्रैव चिंतयन्

ततः स पुनः पुनः फूत्कृत्य, कियत्कालं निद्रायां मनो न संदधे; तत्रैव चिन्तयन् कश्चिद्वाचं निरुद्ध्य शनैः प्रसुप्तोऽभवत्।

Verse 9

अवश्यं मानुषेणात्र पशूनां रक्षणाय च । आगंतव्यं कुतोऽप्याशु तस्मात्तिष्ठामि निर्भयः

अवश्यं मानुषेणात्र पशूनां रक्षणार्थं कुतोऽप्याशु आगन्तव्यम्; तस्मादहं निर्भयस्तिष्ठामि।

Verse 10

एवं तस्य प्रसुप्तस्य गता सा रजनी ततः । ततस्त्वरितवत्तस्य सुश्रांतस्य द्विजोत्तमाः

एवं तस्य प्रसुप्तस्य सा रजनी व्यतीता; ततः, हे द्विजोत्तमाः, तस्य सुश्रान्तस्योपरि त्वरितवत् घटनाः समभवन्।

Verse 11

अथ यावत्प्रभाते स प्रपश्यति निजां तनुम् । तावत्कुष्ठादिभी रोगैः समंतात्परिवारिताम्

अथ प्रभाते स निजां तनुं यावत् प्रपश्यति, तावत् कुष्ठादिभी रोगैः समन्तात् परिवारितां ददर्श।

Verse 12

अशक्तश्चलितुं स्थानादपि चैकं पदं क्वचित् । तेजो हीनोऽपि रौद्रेण चिन्तयामास वै ततः

स स्थानादपि चलितुं नाशकत्, क्वचिदेकं पदमपि न; तेजो हीनोऽपि स रौद्रदुःखदाहेन ततः परं चिन्तयामास।

Verse 13

किमिदं कारणं येन ममैषा संस्थिता तनुः । अकस्मादेव रोगोऽयं चलितुं नैव च क्षमः

किमिदं कारणं येन ममैषा तनुः एवं संस्थिता? अकस्मादयं रोगः समुत्पन्नः, अहं च चलितुं सर्वथा न क्षमः।

Verse 14

एवं चिन्तयमानस्य तस्य विप्रस्य तत्क्षणात् । द्वादशार्कप्रतीकाशः पुरुषः समुपागतः

एवं चिन्तयमानस्य तस्य विप्रस्य तत्क्षणाद् द्वादशार्कप्रतीकाशः पुरुषः समुपागतः।

Verse 15

तं यूथं कालयामास ततः संज्ञाभिराह्वयन् । पृथक्त्वेन समादाय यष्टिं सव्येन पाणिना

ततः स संज्ञाभिराह्वयन् तं यूथं कालयामास; पृथक्त्वेन समादाय यष्टिं सव्येन पाणिना।

Verse 16

अथापश्यत्स तं विप्रं व्याधिभिः सर्वतो वृतम् । अशक्तं चलितुं क्वापि ततः प्रोवाच सादरम्

अथ स तं विप्रं व्याधिभिः सर्वतो वृतम्, क्वापि चलितुमशक्तं दृष्ट्वा ततः सादरं प्रोवाच।

Verse 17

कस्त्वमेवंविधः प्राप्तः स्थाने चात्र द्विजोत्तम । नास्ति राज्ये मम व्याधिः कस्यचित्कुत्रचित्स्फुटम्

कस्त्वं एवम्-विधः प्राप्तः स्थाने चात्र द्विजोत्तम । नास्ति राज्ये मम व्याधिः कस्यचित् कुत्रचित् स्फुटम् ॥

Verse 18

अजोनाम नरेन्द्रोऽहं यदि ते श्रोत्रमागतः । व्याधींश्च च्छागरूपेण रक्षामि जनकारणात्

अजोनाम नरेन्द्रोऽहं यदि ते श्रोत्रमागतः । व्याधींश्च छागरूपेण रक्षामि जनकारणात् ॥

Verse 19

तस्माद्ब्रूहि शरीरस्थो यस्ते व्याधिर्व्यवस्थितः । येनाऽहं निग्रहं तस्य करोमि द्विजसत्तम

तस्माद् ब्रूहि शरीरस्थो यस्ते व्याधिर्व्यवस्थितः । येनाहं निग्रहं तस्य करोमि द्विजसत्तम ॥

Verse 20

ब्राह्मण उवाच । तीर्थयात्रापरोऽहं च भ्रमामि क्षितिमंडले । क्रमेणाऽत्र समायातः क्षेत्रेऽस्मिन्हाटकेश्वरे

ब्राह्मण उवाच । तीर्थयात्रापरोऽहं च भ्रमामि क्षितिमण्डले । क्रमेणात्र समायातः क्षेत्रेऽस्मिन् हाटकेश्वरे ॥

Verse 21

निशावक्त्रे नृपश्रेष्ठ वासः संचिंतितो मया । दृष्ट्वाऽमूंश्च पशून्भूप मानुषं भाव्यमेव हि

निशावक्त्रे नृपश्रेष्ठ वासः सञ्चिन्तितो मया । दृष्ट्वाऽमूंश्च पशून्भूप मानुषं भाव्यमेव हि ॥

Verse 22

ततश्चात्र प्रसुप्तोऽहं पशूनामंतिके नृप

ततः अहं नृप, अत्र पशूनामन्तिके प्रसुप्तोऽभवम्।

Verse 23

अथ यावत्प्रभातेऽहं प्रपश्यामि निजां तनुम् । तावत्कुष्ठादिरोगैश्च समंतात्परिवारिताम्

अथ प्रभाते यावत् अहं निजां तनुं प्रपश्यामि, तावत् कुष्ठादिरोगैः समन्तात् परिवारिताम् अद्राक्षम्।

Verse 24

नान्यत्किंचिन्नृपश्रेष्ठ कारणं वेद्मि तत्त्वतः । किमेतेन नृपश्रेष्ठ भूयोभूयः प्रजल्पता । बहुत्वात्कुरु तस्मान्मे यथा स्यान्नीरुजा तनुः

नान्यत्किञ्चिन्नृपश्रेष्ठ कारणं वेद्मि तत्त्वतः। किमेतेन नृपश्रेष्ठ भूयोभूयः प्रजल्पता। बहुत्वात्कुरु तस्मान्मे यथा स्यान्नीरुजा तनुः॥

Verse 25

ततस्ते व्याधयः प्रोक्ता अजापालेन भूभुजा । केनाज्ञा खंडिता मेऽद्य को वध्यः सांप्रतं मम

ततः ते व्याधयः अजापालेन भूभुजा प्रोक्ताः— केनाज्ञा खण्डिता मेऽद्य? को वध्यः सांप्रतं मम?

Verse 26

व्याधय ऊचुः । मा कोपं कुरु भूपाल कृत्येऽस्मिंस्त्वं कथंचन । यस्मादेष द्विजो विष्टः सांप्रतं व्याधिभिस्त्रिभिः

व्याधय ऊचुः— मा कोपं कुरु भूपाल कृत्येऽस्मिंस्त्वं कथञ्चन। यस्मादेष द्विजो विष्टः सांप्रतं व्याधिभिस्त्रिभिः॥

Verse 27

राजयक्ष्मा च कुष्ठं च पामा च द्विजसत्तम । एते संसर्गजा दोषास्त्रयोऽद्यापि प्रकीर्तिताः

राजयक्ष्मा च कुष्ठं च पामा च द्विजसत्तम । एते संसर्गजा दोषास्त्रयोऽद्यापि प्रकीर्तिताः ॥

Verse 28

एतेषां प्रथमौ यौ द्वौ निवृत्तिरहितौ स्मृतौ । औषधैश्चैव मंत्रैश्च शेषा नाशं व्रजंति च

एतेषां प्रथमौ यौ द्वौ निवृत्तिरहितौ स्मृतौ । औषधैश्चैव मन्त्रैश्च शेषा नाशं व्रजन्ति च ॥

Verse 29

आभ्यां च ब्रह्मशापोस्ति येन नास्ति निवर्तनम् । तस्मादत्र नृपश्रेष्ठ कुरु यत्ते क्षमं भवेत्

आभ्यां च ब्रह्मशापोऽस्ति येन नास्ति निवर्तनम् । तस्मादत्र नृपश्रेष्ठ कुरु यत्ते क्षमं भवेत् ॥

Verse 30

एतेन ब्राह्मणेनैते स्पृष्टा राजंस्त्रयोपि च । तस्मात्तावत्तनुं चास्याविशतां तावसंशयम्

एतेन ब्राह्मणेनैते स्पृष्टा राजंस्त्रयोऽपि च । तस्मात्तावत्तनुं चास्याविशतां तावदसंशयम् ॥

Verse 32

यत्र स्थानं चिरं तत्र मेदिन्यां विहितं नृप । पुरीषं च समाविद्धा तेनैषा मेदिनी द्रुतम्

यत्र स्थानं चिरं तत्र मेदिन्यां विहितं नृप । पुरीषं च समाविद्धा तेनैषा मेदिनी द्रुतम् ॥

Verse 33

कालांतरेपि ये मर्त्या भूम्यामस्यां समागताः । भूमेः स्पर्शं करिष्यंति ते भविष्यंति चेदृशाः

कालान्तरेऽपि ये मर्त्याः अस्यां भूमौ समागताः। अत्र भूमेः स्पर्शं कृत्वा तेऽपि तादृशा भविष्यन्ति॥

Verse 34

वयं शेषा महाराज व्याधयो ये व्यवस्थिताः । त्वया मुक्त्वा भविष्यामो मन्त्रौषधवशानुगाः

वयं शेषा महाराज व्याधयः अत्र संस्थिताः। त्वया विमोचिता भूत्वा मन्त्रौषधवशानुगाः भविष्यामः॥

Verse 35

नैतौ पुनस्तु दुर्ग्राह्यौ ब्रह्मशाप समुद्भवौ

एतौ तु पुनर्दुर्ग्राह्यौ ब्रह्मशापसमुद्भवौ। तयोः प्रतिकारः सुदुष्कर इति निश्चयः॥

Verse 36

तच्छ्रुत्वा पार्थिवः सोऽपि तस्मिन्स्थाने व्यवस्थितः । तं ब्राह्मणं पुनः प्राह न भेतव्यं त्वया द्विज

तच्छ्रुत्वा पार्थिवोऽपि तस्मिन्स्थाने स्थितः। स ब्राह्मणं पुनः प्राह—मा भैषीर्द्विज॥

Verse 37

अहं त्वां रक्षयिष्यामि व्याधेरस्मात्सुदारुणात् । अत्र तस्मात्प्रतीक्षस्व कञ्चित्कालं ममाज्ञया

अहं त्वां रक्षयिष्यामि व्याधेरस्मात्सुदारुणात्। अतः प्रतीक्षस्वात्र कञ्चित्कालं ममाज्ञया॥

Verse 38

एवमुक्त्वा ततश्चक्रे तदर्थं सुमहत्तपः । आराधयन्प्रभक्त्या च सम्यक्तां क्षेत्रदेवताम्

एवमुक्त्वा ततः स तदर्थं सुमहत्तपश्चकार। प्रभक्त्या सम्यग् आराधयन् तां क्षेत्रदेवताम्॥

Verse 39

मुंडेनाथर्वशीर्षेण दिवारात्रमतंद्रितः । क्षेत्रपालोत्थसूक्तेन वास्तुसूक्तेन च द्विजाः

मुण्डेनाथर्वशीर्षेण दिवारात्रमतन्द्रितः। क्षेत्रपालोत्थसूक्तेन वास्तुसूक्तेन च द्विजाः॥

Verse 41

अथ नक्तावसानेन तस्य होमस्य चोत्थिता । भित्त्वा धरातलं देवी मन्त्राकृष्टा विनिर्गता

अथ नक्तावसानेन तस्य होमस्य चोत्थिता। भित्त्वा धरातलं देवी मन्त्राकृष्टा विनिर्गता॥

Verse 42

देवता तस्य क्षेत्रस्य ततः प्रोवाच तं नृपम्

देवता तस्य क्षेत्रस्य ततः प्रोवाच तं नृपम्॥

Verse 43

एकाहं तव भूपाल होमस्यास्य प्रभावतः । विनिर्गता धरापृष्ठात्क्षेत्रस्यास्याधिपा स्मृता

एकाहं तव भूपाल होमस्यास्य प्रभावतः। विनिर्गता धरापृष्ठात् क्षेत्रस्यास्याधिपा स्मृता॥

Verse 44

तस्माद्वद महाभाग यत्ते कृत्यं करोम्यहम् । परां तुष्टिमनुप्राप्ता तस्माद्ब्रूहि यदीप्सितम्

तस्मात् महाभाग, वद—यत् ते कृत्यं, तत् अहं करोमि। अहं परां तुष्टिम् अनुप्राप्ता; अतः यद् ईप्सितं, तत् ब्रूहि।

Verse 45

राजोवाच । अत्र स्थाने सदा स्थेयं त्वया देवि विशेषतः । व्याधिसंसर्गजो दोषो भूमेरस्या यथा व्रजेत्

राजोवाच—अत्र स्थाने, देवि, त्वया विशेषतः सदा स्थेयम्; यथा अस्याः भूमेः व्याधिसंसर्गजो दोषः व्रजेत्।

Verse 46

अद्यप्रभृति देवेशि तथा नीतिर्विधीयताम् । नो चेदस्याः प्रसंगेन प्रभविष्यंति मानवाः

अद्यप्रभृति, देवेशि, तथैव नीतिः विधीयताम्; नो चेत् अस्याः प्रसङ्गेन मानवाः प्रभविष्यन्ति।

Verse 47

व्याधिग्रस्ता यथा विप्रो योऽयं संदृश्यते पुरः । मयात्र व्याधयः कालं चिरं संस्थापिता यतः । भविष्यति च मे दोषो नो चेद्देवि न संशयः

यथा अयं व्याधिग्रस्तः विप्रः पुरः संदृश्यते, तथा मया अत्र व्याधयः कालं चिरं संस्थापिताः; नो चेत्, देवि, मे दोषो भविष्यति—न संशयः।

Verse 48

तथायं ब्राह्मणो रोगात्त्वत्प्रसादात्सुरेश्वरि । मुक्तो भवतु मेदिन्यामत्र स्थेयं सदा त्वया

तथा अयं ब्राह्मणः रोगात्, सुरेश्वरि, त्वत्प्रसादात् मुक्तो भवतु; मेदिन्याम् अत्र त्वया सदा स्थेयम्।

Verse 49

क्षेत्रदेवतोवाच । एतत्स्थानं मया सर्वं व्याधिदोषविवर्जितम् । विहितं सर्वदैवात्र स्थास्येऽहमिह सर्वदा

क्षेत्रदेवता उवाच—एतत्स्थानं मया सर्वं व्याधिदोषविवर्जितं कृतम्। अत्रैव सर्वदा नित्यं अहं स्थास्यामि चिरं ध्रुवम्॥

Verse 50

सांप्रतं योऽत्र मे स्थाने व्याधिग्रस्तः समेष्यति । पूजयिष्यति मां भक्त्या नीरोगः स भविष्यति

अतः परं योऽत्र मे स्थाने व्याधिग्रस्तः समागमिष्यति। मां भक्त्या पूजयिष्यति स नीरोगो भविष्यति॥

Verse 51

तस्मादद्य द्विजेंद्रोऽयं मां पूजयतु सादरम् । भक्त्या परमया युक्तः शुचिर्भूत्वा समाहितः

तस्मादद्य द्विजेन्द्रोऽयं मां सादरं पूजयत्विह। परया भक्त्या संयुक्तः शुचिर्भूत्वा समाहितः॥

Verse 52

अत्र क्षेत्रे पराऽन्यास्ति विख्याता चंद्रकूपिका तस्यां स्नातु यथान्यायं नित्यमेव महीपते

अत्र क्षेत्रे परा चान्या विख्याता चन्द्रकूपिका। तस्यां स्नातुं यथान्यायं नित्यमेव महीपते॥

Verse 53

दक्षशापप्रशप्तेन या चंद्रेण पुरा कृता । स्वस्नानार्थं क्षयव्याधिप्रग्रस्तेन महात्मना

दक्षशापप्रशप्तेन या चन्द्रेण पुरा कृता। स्वस्नानार्थं क्षयव्याधिप्रग्रस्तेन महात्मना॥

Verse 54

तथा खण्डशिलानाम देवता चात्र तिष्ठति । सौभाग्यकूपिकास्नानं कृत्वा तां च प्रपश्यतु

तथैव खण्डशिलानाम्नी देवता चात्र नित्यं तिष्ठति। सौभाग्यकूपिकायां स्नानं कृत्वा तां देवतां च प्रपश्येत्॥

Verse 55

या कृता कामदेवेन कुष्ठग्रस्तेन वै पुरा । स्नपनार्थं च कुष्ठस्य विनाशाय च सादरम्

या कूपिका पुरा कुष्ठग्रस्तेन कामदेवेन सादरं कृता। कुष्ठस्य स्नपनार्थं च तद्विनाशाय च निश्चयेन॥

Verse 57

सूत उवाच । ततः स ब्राह्मणः प्राप्य सुपुण्यां चन्द्रकूपिकाम् । स्नानं कृत्वा च तां देवीं पूजयामास भक्तितः । यावन्मासं ततो मुक्तः सत्वरं राजयक्ष्मणा

सूत उवाच। ततः स ब्राह्मणः सुपुण्यां चन्द्रकूपिकां प्राप्य तत्र स्नानं कृत्वा तां देवीं भक्तितः पूजयामास। ततो मासान्तरे सत्वरं राजयक्ष्मणः मुक्तोऽभवत्॥

Verse 58

ततः सौभाग्यकूपीं तां दृष्ट्वा कामविनिर्मिताम् । तथा स्नानं विधायाथ पश्यन्खंडशिलां च ताम्

ततः कामविनिर्मितां तां सौभाग्यकूपिं दृष्ट्वा, तत्रापि विधिवत् स्नानं कृत्वा, तां खण्डशिलां च पश्यामास॥

Verse 59

तद्वन्मासेन निर्मुक्तः कुष्ठेन द्विजसत्तमाः । तस्या देव्याः प्रभावेन कूपिकायां विशेषतः

तद्वत् मासेन स द्विजसत्तमः कुष्ठेन निर्मुक्तोऽभवत्। तस्या देव्याः प्रभावेन विशेषतः कूपिकायां तत्रैव॥

Verse 60

ततश्चाप्सरसां कुंडे स्नात्वैकं रविवासरम् । पामया संपरित्यक्तो बुद्ध्येव विषयात्मकः

ततः स अप्सरसां कुण्डे एकं रविवासरं स्नात्वा, पामया सर्वथा परित्यक्तः; यथा सम्यग्बुद्ध्या मनो विषयान् त्यजति।

Verse 61

ततः स ब्राह्मणो जातो द्वादशार्कसमप्रभः । तोषेण महता युक्तो दत्ताशीस्तस्य भूपतेः

ततः स ब्राह्मणो द्वादशार्कसमप्रभो जातः; महता तोषेण युक्तः स भूपतेः आशीः प्रददौ।

Verse 62

प्रययौ वांछितं देशमनुज्ञातश्च भूभुजा । देवतायां प्रणामं च ताभ्यां कृत्वा पुनःपुनः

भूभुजा अनुज्ञातः स वाञ्छितं देशं प्रययौ; ताभ्यां देवतायै प्रणामं कृत्वा पुनःपुनः।

Verse 63

सोपि राजा सदोषांस्तानजारूपान्विलोक्य च । स्वस्यैव ब्राह्मणं दृष्ट्वा तं तथा संप्रहर्षितः

सोऽपि राजा सदोषान् तान् अज-रूपान् विलोक्य, स्वस्यैव ब्राह्मणं दृष्ट्वा तथा संप्रहर्षितः।

Verse 64

स्वयं च प्रययौ तत्र यत्रस्थो हाटकेश्वरः । तेनैव च शरीरेण निजकांतासमन्वितः

स्वयं च स तत्र प्रययौ यत्रस्थो हाटकेश्वरः; तेनैव शरीरेण निजकान्तासमन्वितः।

Verse 65

अजागृहे स्थिता यस्मात्सा देवी क्षेत्रदेवता । अजागृहा ततः ख्याता सर्वत्रैव द्विजोत्तमाः

अजागृहे यतः स्थिता सा देवी क्षेत्रदेवता । ततोऽजागृहा ख्याता सर्वत्रैव द्विजोत्तमाः ॥

Verse 66

अद्यापि यक्ष्मणा ग्रस्तो यस्तां पूजयते नरः । तैनैव विधिना सम्यक्स नीरोगो द्रुतं भवेत्

अद्यापि यक्ष्मणा ग्रस्तो यस्तां पूजयते नरः । तेनैव विधिना सम्यक् स नीरोगो द्रुतं भवेत् ॥

Verse 96

तथा चाप्सरसां कुण्डमत्रास्ति नृपसत्तम । तत्र स्नात्वा रवेरह्नि ततः पामा प्रशाम्यति

तथा चाप्सरसां कुण्डमत्रास्ति नृपसत्तम । तत्र स्नात्वा रवेरह्नि ततः पामा प्रशाम्यति ॥

Verse 133

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽजागृहोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽजागृहोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥