Adhyaya 271

Verse 1

सूत उवाच । अथान्यदपि तत्रास्ति सुपुण्यं लिंगसप्तकम् । येनार्चितेन दृष्टेन पूजितेन विशेषतः

सूत उवाच—अथ तत्रान्यदपि सुपुण्यं लिङ्गसप्तकं विद्यते; येनार्चितेन दृष्टेन पूजितेन विशेषतः महत् पुण्यं लभ्यते।

Verse 2

दीर्घायुर्जायते मर्त्यः सर्वरोगविवर्जितः । मार्कण्डेश्वर इत्युक्तस्तत्र देवो महेश्वरः

दीर्घायुः जायते मर्त्यः सर्वरोगविवर्जितः; तत्र देवो महेश्वरः ‘मार्कण्डेश्वर’ इति प्रसिद्धः।

Verse 3

इन्द्रद्युम्नेश्वरोऽन्यस्तु सर्वपापहरो हरः । पालेश्वरस्तथा चैव सर्वव्याधिविनाशनः

इन्द्रद्युम्नेश्वरोऽन्यस्तु हरिः सर्वपापहारकः । तथा पालेश्वरः प्रोक्तः सर्वव्याधिविनाशनः ॥

Verse 4

ततो घंटशिवः ख्यातो यो घंटेन प्रतिष्ठितः । कलशेश्वरसंज्ञस्तु वानरेश्वरसंयुतः

ततो घंटशिवः ख्यातो यो घंटेन प्रतिष्ठितः । कलशेश्वरसंज्ञश्च वानरेश्वरसंयुतः ॥

Verse 5

ईशान शिव इत्युक्तस्तत्र क्षेत्रेश्वरेश्वरः । पूजितो मानवैर्भक्त्या कामान्यच्छत्यमानुषान्

ईशानशिव इत्युक्तस्तत्र क्षेत्रेश्वरेश्वरः । पूजितो मानवैर्भक्त्या कामानत्यच्छत्यमानुषान् ॥

Verse 6

वांछितान्मनसा सर्वान्कलिकालेऽपि संस्थिते

कलिकालेऽपि संस्थिते मनसा वाञ्छितान् सर्वान् (स ददाति) ॥

Verse 7

ऋषय ऊचुः । कोऽयं मार्कंडसंज्ञस्तु येन लिंगं प्रतिष्ठितम् । इन्द्रद्युम्नो महीपालः कतमो वद सूतज

ऋषय ऊचुः । कोऽयं मार्कण्डसंज्ञस्तु येन लिङ्गं प्रतिष्ठितम् । इन्द्रद्युम्नो महीपालः कतमो वद सूतज ॥

Verse 8

तथा पालकनामा च येनायं स्थापितो हरः । तथा यो घण्टसंज्ञस्तु कस्मिञ्जातः स चान्वये

तथा ‘पालक’नाम्ना केन हर एष प्रतिष्ठापितः? तथा ‘घण्ट’संज्ञः स कस्यां वंशपरम्परायां जातः?

Verse 9

कलशाख्यस्तु यः ख्यातो वानरेण समन्वितः । ईशानोप्यखिलं ब्रूहि परं नःकौतुकं स्थितम्

‘कलश’ इति ख्यातः स वानरेण सह समन्वितः; हे ईशान, तदखिलं विस्तरेण ब्रूहि—अस्माकं परं कौतुकं समुत्थितम्।

Verse 10

यतोऽत्र जायते श्रेयः पुनः पुंसां प्रकीर्तय । यैरेतैः स्थापिता देवाः क्षेत्रेऽस्मिन्मानवोत्तमैः

यतोऽत्र पुंसां श्रेयः पुनः पुनः जायते, तत् प्रकीर्तय; तथा केन केन मानवेत्तमैः क्षेत्रेऽस्मिन् देवाः प्रतिष्ठापिताः?

Verse 11

तथा तेषां समाचारं प्रभावं चैव सूतज । दानं वापि यथाकालं मंत्रांश्च विस्तराद्वद

तथा तेषां समाचारे प्रभावे च, हे सूतज, विस्तरेण वद; यथाकालं दानविधिं मन्त्रांश्चापि प्रपञ्चय।

Verse 12

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । कथितां भर्तृयज्ञेन आनर्ताधिपतेः स्वयम्

सूत उवाच—अहं वः एतां पुरातनीं कथां कीर्तयिष्यामि; या स्वयम् आनर्ताधिपतिना भर्तृयज्ञेन कथिता।

Verse 13

श्रुतयापि यया मर्त्यो दीर्घायुर्जायतेनरः । नापमृत्युमवाप्नोति कथंचित्तत्प्रभावतः

श्रवणमात्रेणापि यया मर्त्यो नरः दीर्घायुर् भवति; तस्याः प्रभावात् कथंचिदपि नापमृत्युमवाप्नोति।

Verse 14

यो मार्कंड इति ख्यातः प्रथमं परिकीर्तितः । संभूतिस्तस्य संप्रोक्ता युष्माकं पापनाशिनी

यो मार्कण्ड इति ख्यातः स प्रथमं परिकीर्त्यते; तस्य संभूतिः संप्रवक्ष्यते—युष्माकं पापनाशिनी कथा।

Verse 15

इंद्रद्युम्नं प्रवक्ष्यामि सांप्रतं मुनिसत्तमाः । यद्वंशो यत्प्रभावश्च सर्वभूपालमानितः

इन्द्रद्युम्नं सांप्रतम् अहं प्रवक्ष्यामि, मुनिसत्तमाः; यद्वंशो यत्प्रभावश्च सर्वभूपालमानितः।

Verse 16

इंद्रद्युम्नो महीपाल आसीत्पूर्वं द्विजोत्तमाः । ब्राह्मण्यश्च शरण्यश्च साधुलोकप्रपालकः । यज्वा दानपतिर्दक्षः सर्वभूतहिते रतः

इन्द्रद्युम्नो महीपालः पूर्वम् आसीत्, द्विजोत्तमाः; ब्राह्मण्यश्च शरण्यश्च साधुलोकप्रपालकः। यज्वा दानपतिः दक्षः सर्वभूतहिते रतः।

Verse 17

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्न च चौरकृतं भयम् । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे आसील्लोकस्य कस्यचित्

न दुर्भिक्षं न व्याधिर्न च चौरकृतं भयम्; तस्मिन् धर्मज्ञे शासति लोकस्य कस्यचित् नासीत्।

Verse 18

यथैव वर्षतो धारा यथा वा दिवि तारकाः । गंगायां सिकता यद्वत्संख्यया परिवर्जिताः

यथैव वर्षतो धाराः दिवि तारकाः, गङ्गायां च सिकताः संख्यया न परिगणनीयाः; तथैव तेऽपि अनन्तसंख्याः।

Verse 19

तद्वत्तेन कृता यज्ञाः सर्वे संपूर्णदक्षिणाः । अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्च उक्थः षोडशिकास्तथा

तेन सर्वे यज्ञाः सम्यक् कृताः, संपूर्णदक्षिणासहिताः—अग्निष्टोमः, अतिरात्रः, उक्थ्यः, तथा षोडशी च।

Verse 20

सौत्रामण्याऽथ पशवश्चातुर्मास्या द्विजोत्तमाः । वाजपेयाश्वमेधाश्च राजसूया विशेषतः

सौत्रामणीं तथा पशुयज्ञान्, चातुर्मास्यान् च, हे द्विजोत्तमाः; वाजपेयम् अश्वमेधं च, विशेषतः राजसूयं च अकरोत्।

Verse 21

पौण्डरीकास्तथैवान्ये श्रद्धापूतेन चेतसा

पौण्डरीकाः तथैव अन्येऽपि बहवो यज्ञाः श्रद्धापूतेन चेतसा तेन कृताः।

Verse 22

तेन दानानि दत्तानि तीर्थेषु च विशेषतः । मिष्टान्नानि द्विजेंद्राणां दक्षिणासहितानि च

तेन तीर्थेषु विशेषतः दानानि दत्तानि; द्विजेन्द्राणां च मिष्टान्नानि दक्षिणासहितानि प्रदत्तानि।

Verse 23

न तदस्ति धरापृष्ठे नगरं पत्तनं तथा । तीर्थं वा यत्र नो तस्य विद्यते त्रिदशालयः

न तदस्ति धरापृष्ठे नगरं पत्तनं तथा । तीर्थं वा यत्र नो तस्य त्रिदशालयरूपिणी देवायतनं न विद्यते ॥

Verse 24

तेन कन्यासहस्राणि अच्युतान्यर्बुदानि च । ब्राहमणेभ्यः प्रदत्तानि ब्राह्मणानां धनार्थिनाम्

तेन कन्यासहस्राणि अच्युतान्यर्बुदानि च । ब्राह्मणेभ्यः प्रदत्तानि धनार्थिभ्यो द्विजातये ॥

Verse 25

दशमीदिवसे तस्य रात्रौ च गजपृष्ठिगः । दुन्दुभिस्ताड्यमानस्तु बभ्राम सकलं पुरम्

दशमीदिवसे तस्य रात्रौ च गजपृष्ठिगः । दुन्दुभिस्ताड्यमानस्तु बभ्राम सकलं पुरम् ॥

Verse 26

प्रत्यूषे वैष्णवं भावि पापहारि च वासरम् । उपवासः प्रकर्त्तव्यो मुक्त्वा वृद्धं च बालकम् । अन्यथा निग्रहिष्यामि भोजनं यः करिष्यति

प्रत्यूषे स उवाच—श्वो वैष्णवं वासरं पापहारि । उपवासः कार्यो वृद्धबालवर्जितः; अन्यथा यो भुङ्क्ते तं निग्रहिष्यामि ॥

Verse 27

इंद्रद्युम्नः स राजर्षिस्तदा विष्णोः प्रसादतः । तेनैव स्वशरीरेण ब्रह्मलोकं तदा गतः

इंद्रद्युम्नो स राजर्षिस्तदा विष्णोः प्रसादतः । तेनैव स्वशरीरेण ब्रह्मलोकं तदा गतः ॥

Verse 28

तत्र कल्पसहस्रांते स प्रोक्तो ब्रह्मणा स्वयम् । इंद्रद्युम्न धरां गच्छ न स्थातव्यं त्वयाऽधुना

तत्र कल्पसहस्रान्ते ब्रह्मा स्वयमेव तमुवाच— “इन्द्रद्युम्न, धरां गच्छ; अधुना त्वया अत्र न स्थातव्यम्।”

Verse 29

इंद्रद्युम्न उवाच । कस्माच्च्यावयसे ब्रह्मन्निजलोकाद्द्रुतं हि माम् । अपापमपि देवेश तथा मे वद कारणम्

इन्द्रद्युम्न उवाच— “ब्रह्मन्, कस्मात् स्वलोकात् मां शीघ्रं च्यावयसि? देवेश, अपापमपि मां प्रति कारणं सत्यं वद।”

Verse 30

श्रीब्रह्मोवाच । तव कीर्तिसमुच्छेदः संजातोऽद्य धरातले । यावत्कीर्तिर्धरापृष्ठे तावत्स्वर्गे वसेन्नरः

श्रीब्रह्मोवाच— “अद्य धरातले तव कीर्तेः समुच्छेदः संजातः। यावत् कीर्तिर्धरापृष्ठे तावत् नरः स्वर्गे वसति।”

Verse 31

एतस्मात्कारणाल्लोकाः स्वनामांकानि चक्रिरे । वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च

एतस्मात् कारणात् लोकाः स्वनामाङ्कानि चक्रिरे— वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च।

Verse 32

तस्माद्गच्छ धरापृष्ठं स्वां कीर्तिं नूतनां कुरु । यदि वांछसि लोकेऽस्मिन्मामके वसतिं चिरम्

तस्माद् धरापृष्ठं गच्छ, स्वां कीर्तिं नूतनां कुरु। यदि मम लोके चिरं वासं वाञ्छसि, एष एव पन्थाः।”

Verse 33

अथात्मानं स राजेंद्रो यावत्पश्यति तत्क्षणात् । तावत्प्राप्तं धरापृष्ठे कांपिल्य नगरं प्रति

अथ स राजेन्द्रः स्वात्मानं यावत् पश्यति तत्क्षणात्, तावत् एव धरापृष्ठे कांपिल्यनगरसमीपे प्राप्तोऽभवत्।

Verse 34

अथ पप्रच्छ लोकान्स किमेतन्नगरं स्मृतम् । कोऽयं देशः कोऽत्र राजा किं पुरं नगरं च किम्

अथ स लोकान् पप्रच्छ—किमेतन्नगरं स्मृतम्? कोऽयं देशः? कोऽत्र राजा? किं ‘पुरम्’ इति, किं च ‘नगरम्’ इति?

Verse 35

ते तमूचुः परं चैतत्कांपिल्यमिति विश्रुतम् । आनर्तनामा देशोऽयं राजात्र पृथिवीजयः

ते तमूचुः—एतत् परं विश्रुतं कांपिल्यमिति; अयं देशोऽनर्तनाम, अत्र राजा पृथिवीजय इति।

Verse 36

को भवान्किमिहायातः किंचित्कार्यं वदस्व नः

को भवान्? किमिहायातः? किंचित् कार्यं वदस्व नः।

Verse 37

इंद्रद्युम्न उवाच इंद्रद्युम्नो महीपालः पुरासीद्रोचके पुरे । देशे वैजरुके पूर्वं स देशः क्व च तत्पुरम्

इन्द्रद्युम्न उवाच—इन्द्रद्युम्नोऽहं महीपालः; पुरा रोचके पुरे वैजरुके देशे वासं अकरवम्। स देशः क्व नु? तत् पुरं च कुत्र?

Verse 38

जना ऊचुः । न वयं तत्पुरं विद्मो न देशं न च भूपतिम् । इन्द्रद्युम्नाभिधानं च यं त्वं पृच्छसि भद्रक

जनाः ऊचुः—न वयं तत्पुरं विद्मो न देशं न च भूपतिम्। इन्द्रद्युम्नाभिधानं च यं त्वं पृच्छसि भद्रक॥

Verse 39

इंद्रद्युम्न उवाच । चिरायुरस्ति कोऽप्यत्र यस्तं वेत्ति महीपतिम् । देशं वा तत्पुरं वापि तन्मे वदथ मा चिरम्

इन्द्रद्युम्न उवाच—चिरायुरस्ति कोऽप्यत्र यस्तं वेत्ति महीपतिम्। देशं वा तत्पुरं वापि तन्मे वदथ मा चिरम्॥

Verse 40

जना ऊचुः । सप्तकल्पस्मरो नाम मार्कंडेयो महामुनिः । श्रूयते नैमिषारण्ये तं गत्वा पृच्छ वेत्स्यसि

जनाः ऊचुः—सप्तकल्पस्मरो नाम मार्कण्डेयो महामुनिः। श्रूयते नैमिषारण्ये तं गत्वा पृच्छ वेत्स्यसि॥

Verse 41

अथासौ सत्वरं गत्वा व्योममार्गेण तं मुनिम् । पप्रच्छ प्रणिपत्योच्चैर्नैमिषारण्यमाश्रितम्

अथासौ सत्वरं गत्वा व्योममार्गेण तं मुनिम्। पप्रच्छ प्रणिपत्योच्चैर्नैमिषारण्यमाश्रितम्॥

Verse 42

इंद्रद्युम्नेति वै भूपस्त्वया दृष्टः श्रुतोऽथ वा । चिरायुस्त्वं श्रुतोऽस्माभिः पृच्छामस्तेन सन्मुने

इन्द्रद्युम्नेति वै भूपस्त्वया दृष्टः श्रुतोऽथ वा। चिरायुस्त्वं श्रुतोऽस्माभिः पृच्छामस्तेन सन्मुने॥

Verse 43

श्रीमार्कंडेय उवाच सप्तकल्पांतरे भूपो न दृष्टो न मया श्रुतः । इंद्रद्युम्नाभिधानोऽत्र तत्र किं नु वदामि ते

श्रीमार्कण्डेय उवाच—सप्तकल्पान्तरेष्वपि मया न दृष्टो न च श्रुतः। अत्रेन्द्रद्युम्ननामकः कोऽपि भूपो न विद्यते; तस्मात् तस्य विषये किं ते वदामि?

Verse 44

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा निराशः स महीपतिः । वैराग्यं परमं गत्वा मरणे कृतनिश्चयः

तद्वचनं श्रुत्वा स महीपतिः निराशोऽभवत्। परमवैराग्यं प्राप्य मरणे कृतनिश्चयः सञ्जज्ञे।

Verse 45

तेन चानीय दारूणि प्रज्वाल्य च हुताशनम् । प्रवेष्टुकामः स प्रोक्त इन्द्रद्युम्नो महीपतिः

ततः स दारूणि समानीय हुताशनं प्रज्वाल्य। तस्मिन् प्रवेष्टुमिच्छन् इन्द्रद्युम्नो महीपतिः प्रोक्तः।

Verse 46

त्वया चात्र न कर्तव्यमहं ते मित्रतां गतः । नाशयिष्यामि ते मृत्युं यद्यपि स्यान्महत्तरम्

त्वया अत्र न कर्तव्यम्; अहं ते मित्रतां गतः। महत्तरमपि स्यात् चेत् तव मृत्युं नाशयिष्यामि।

Verse 47

नीरोगोऽसि सुभव्योऽसि कस्मान्मृत्युं प्रवांछसि । वद मे कारणं मृत्योः प्रतीकारं करोमि ते

नीरोगोऽसि सुभव्योऽसि; कस्मान्मृत्युं प्रवाञ्छसि? वद मे मृत्योः कारणं; तव प्रतीकारं करोमि।

Verse 48

इंद्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्मे भवान्प्रोक्तः कांपिल्यपुरवासिभिः । तेनाहं तव पार्श्वेऽत्र समायातो महामुने

इन्द्रद्युम्न उवाच—कांपिल्यपुरवासिभिर्मे प्रोक्तं यत् भवान् चिरायुः। तेनाहं, महामुने, तव पार्श्वेऽत्र समायातः॥

Verse 49

इंद्रद्युम्नोद्भवां वार्तां त्वं वदिष्यसि सन्मुने । मत्कीर्तिर्न परिज्ञाता ततो मृत्युं व्रजाम्यहम्

हे सन्मुने, इन्द्रद्युम्नसम्बद्धां वार्तां त्वं वदिष्यसि। किन्तु मत्कीर्तिर्न परिज्ञाता; ततोऽहं मृत्युं व्रजामि॥

Verse 50

सूत उवाच । तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा दयावान्स मुनीश्वरः । वृथाश्रमं च तं ज्ञात्वा दाक्षिण्यादिदमब्रवीत्

सूत उवाच—तस्य निश्चयं ज्ञात्वा दयावान् स मुनीश्वरः। वृथाश्रमं च तं ज्ञात्वा दाक्षिण्यादिदमब्रवीत्॥

Verse 51

यद्येवं मा विशाग्निं त्वमहं ज्ञास्यामि तं नृपम् । नाडीजंघो बको नाम ममास्ति परमः सुहृत्

यदि एवं, हे विशाग्ने, मा विषादं गमः। अहं तं नृपं ज्ञास्यामि। नाडीजङ्घो बको नाम मम परमः सुहृत्॥

Verse 52

चिरंतनश्च सोऽस्माकं नूनं ज्ञास्यति तं नृपम् । तस्मादागच्छ गच्छावस्तस्य पार्श्वे हिमाचले

स चिरन्तनः सोऽस्माकं नूनं तं नृपं ज्ञास्यति। तस्मादागच्छ; गच्छावस्तस्य पार्श्वे हिमाचले॥

Verse 53

साधूनां दर्शनं जातु न वृथा जायते क्वचित्

साधूनां दर्शनं कदाचिदपि न निष्फलं भवति; तद् न क्वचित् वृथा जायते।

Verse 54

एवमुक्त्वा ततस्तौ तु प्रस्थितौ मुनिपार्थिवौ । व्योममार्गेण संतुष्टौ बकं प्रति हिमाचले

एवमुक्त्वा ततस्तौ मुनिपार्थिवौ संतुष्टौ व्योममार्गेण हिमाचले बकं प्रति प्रस्थितौ।

Verse 55

बकोऽपि तं समालोक्य मार्कण्डेयं समागतम् । संमुखः प्रययौ तुष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत्

बकोऽपि मार्कण्डेयं समागतमालोक्य तुष्टः संमुखः प्रययौ, स्वागतेनाभ्यपूजयत्।

Verse 56

धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे त्वत्समागमः । भो भो ब्रह्मविदां श्रेष्ठ आतिथ्यं ते करोमि किम्

धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं, यस्य मे त्वत्समागमः। भो भो ब्रह्मविदां श्रेष्ठ, आतिथ्यं ते करोमि किम्?

Verse 57

श्रीमार्कंडेय उवाच । मत्तोपि त्वं चिरायुश्च यतो मित्रं व्यवस्थितः । इन्द्रद्युम्नो महीपालस्त्वया दृष्टः श्रुतोऽथवा

श्रीमार्कण्डेय उवाच—मत्तोऽपि त्वं चिरायुर्हि यतो मित्रत्वेन व्यवस्थितः। इन्द्रद्युम्नो महीपालस्त्वया दृष्टः श्रुतोऽथवा?

Verse 58

एतस्य मम मित्रस्य तेन दृष्टेन कारणम् । अन्यथा जायते मृत्युस्ततोऽहं त्वां समागतः

एतन्मम मित्रस्यार्थं तेन ज्ञातुं दर्शनहेतोः समागतः। अन्यथा मृत्युर्भवेत्; तस्मात् त्वामुपागतवानहम्॥

Verse 59

बक उवाच सप्तद्विगुणितान्कल्पान्स्मराम्यहमसंशयम् । न स्मरामि कथामेव इंद्रद्युम्नसमुद्भवाम्

बक उवाच—सप्तद्विगुणितान् कल्पानहं निःसंशयं स्मरामि। इन्द्रद्युम्नसमुद्भवसम्बद्धां कथां तु न स्मराम्येव॥

Verse 60

आस्तां हि दर्शनं तावत्सत्यमेतन्मयोदिम्

आस्तां तावद्दर्शनवृत्तान्तः; सत्यमेतन्मयोदितम्॥

Verse 61

इंद्रद्युम्न उवाच । तपसः किं प्रभावोऽयं दानस्य नियमस्य च । यदायुरीदृशं जातं बकत्वेऽपि वदस्व नः

इन्द्रद्युम्न उवाच—तपसः किं प्रभावोऽयं दानस्य नियमस्य च? यदायुरिदृशं जातं बकत्वेऽपि, तदस्मान् वद॥

Verse 62

बक उवाच घृतकंबलमाहात्म्याद्देवदेवस्य शूलिनः । ममायुरीदृशं जातं बकत्वं मुनिशापतः

बक उवाच—घृतकम्बलमाहात्म्याद् देवदेवस्य शूलिनः। ममायुरिदृशं जातं; बकत्वं तु मुनिशापतः॥

Verse 64

अहमासं पुरा बालो ब्राह्मणस्य निवेशने । चमत्कारपुरे रम्ये पाराशर्यस्य धीमतः

अहं पुरा बालोऽभवं ब्राह्मणस्य निवेशने, रम्ये चमत्कारपुरे, पाराशर्यस्य धीमतः।

Verse 65

कस्यचित्त्वथ कालस्य संक्रांतौ मकरस्य भोः । संप्राप्यातीव चापल्याल्लिंगं जागेश्वरं मया । घृतकुम्भे परिक्षिप्तं पूजितं जनकेन यत्

कस्यचित्कालस्य मकरसंक्रान्तौ भोः, चापल्यात् मया जागेश्वरलिङ्गं संप्राप्य घृतकुम्भे परिक्षिप्तं, यत् जनकेन पूजितम्।

Verse 66

अथ रात्र्यां व्यतीतायां पृष्टोऽहं जनकेन च । त्वया पुत्र परिक्षिप्तं नूनं जागेश्वरं क्वचित् । तस्माद्वद प्रयच्छामि तेन ते भक्ष्यमुत्तमम्

अथ रात्र्यां व्यतीतायां जनकेनाहं पृष्टः—‘त्वया पुत्र नूनं जागेश्वरः क्वचित् परिक्षिप्तः; तस्माद्वद, तेन ते भक्ष्यमुत्तमं प्रयच्छामि।’

Verse 67

ततो मयाज्यकुम्भाच्च तस्मादादाय सत्वरम् । भक्ष्यलौल्यात्पितुर्हस्ते विन्यस्तं घृतसंप्लुतम्

ततो भक्ष्यलौल्यात् मया तस्मादाज्यकुम्भात् सत्वरमादाय, घृतसंप्लुतं पितुर्हस्ते विन्यस्तम्।

Verse 68

कस्यचित्त्वथ कालस्य पंचत्वं च समागतः । जातिस्मरस्ततो जातस्तत्प्रभावान्नृपालये

कस्यचित्कालस्य पश्चात् मम पञ्चत्वं समागतं; ततः तस्य प्रभावात् नृपालये जातिस्मरोऽहं जातः।

Verse 69

आनर्ताधिपतेर्हर्म्ये नाम्ना ख्यातस्त्वहं बकः । चमत्कारपुरे देवो हरः संस्थापितो मया

आनर्ताधिपतेर्हर्म्ये ‘बक’ इति नाम्ना अहं ख्यातिं गतः। चमत्कारपुरे च मया देवो हरः (शिवः) संस्थापितः॥

Verse 70

तत्प्रभावेण विप्रेंद्र प्राप्तः पैतामहं पदम्

तत्प्रभावेण, विप्रेन्द्र, सः पैतामहं पदं प्राप्तवान्॥

Verse 71

ततो यानि धरापृष्ठे सुलिंगानि स्थितानि च । घृतेनच्छादयाम्येव मकरस्थे दिवाकरे । मया यत्स्थापितं लिंगं चमत्कारपुरे शुभम्

ततः धरापृष्ठे यानि सुलिङ्गानि स्थितानि, मकरस्थे दिवाकरे तानि घृतेनैव आच्छादयामि। मया चमत्कारपुरे शुभं यल्लिङ्गं स्थापितं तत्॥

Verse 72

आराधितं दिवा नक्तं राज्ये संस्थाप्य पुत्रकम् । नियोज्य सर्वतो भृत्यान्धनवस्त्रसमन्वितान्

दिवा नक्तं च आराधितं; राज्ये पुत्रकं संस्थाप्य, सर्वतो भृत्यान् धनवस्त्रसमन्वितान् नियोजितवान्॥

Verse 73

ततःकालेन महता तुष्टो मे भगवाञ्छिवः । मत्समीपं समासाद्य वाक्यमेतदुवाच सः

ततः कालेन महता मे भगवाञ्छिवः तुष्टः। मत्समीपं समासाद्य स वाक्यमेतदुवाच॥

Verse 74

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते तव पार्थिवसत्तम । घृतकंबलदानेन संख्यया रहितेन च

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते, तव पार्थिवसत्तम । घृतकम्बलदानस्य, संख्यया रहितस्य च ॥

Verse 75

तस्माद्वरय भद्रं ते वरं यन्मनसि स्थितम् । अदेयमपि दास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

तस्माद्वरय भद्रं ते, वरं यन्मनसि स्थितम् । अदेयमपि दास्यामि, यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥

Verse 76

ततो मया हरः प्रोक्तो यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो । कुरुष्व मां गणं देव नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम्

ततो मया हरः प्रोक्तो, यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो । कुरुष्व मां गणं देव, नान्यत्किञ्चिद्वृणोम्यहम् ॥

Verse 77

श्रीभगवानुवाच । बकैहि त्वं महाभाग कैलासं पर्वतोत्तमम् । मया सार्धमनेनैव शरीरेण गणो भव

श्रीभगवानुवाच । बकैहि त्वं महाभाग, कैलासं पर्वतोत्तमम् । मया सार्धमनेनैव, शरीरेण गणो भव ॥

Verse 78

अन्योऽपि मर्त्यलोकेत्र यः करिष्यति मानवः । मकरस्थे रवौ मह्यं संक्रांतौ रजनीमुखे । स नूनं मद्गणो भावी सकृत्कृत्वाऽथ कंबलम्

अन्योऽपि मर्त्यलोकेऽत्र, यः करिष्यति मानवः । मकरस्थे रवौ मह्यं, संक्रान्तौ रजनीमुखे । स नूनं मद्गणो भावी, सकृत्कृत्वाऽथ कंबलम् ॥

Verse 79

त्वं पुनर्मामकं लिंगं समं कुर्वन्भविष्यसि । धर्मसेनेति विख्यातो विकृत्या परिवर्जितः

त्वं पुनर्मम लिङ्गं समं सुसंस्कृतं करिष्यसि; धर्मसेन इति विख्यातो भविष्यसि, विकृतिदोषवर्जितः।

Verse 80

एवमुक्त्वा स भगवान्मामादाय ततः परम् । कैलासं पर्वतं गत्वा गणकोटीशतामदात्

एवमुक्त्वा स भगवान् मामादाय ततः परम्; कैलासपर्वतं गत्वा गणकोटीशतं मम अदात्।

Verse 81

कस्यचित्त्वथ कालस्य भ्रममाणो यदृच्छया । गतोऽहं पर्वतश्रेष्ठं हिमवंतं महागिरिम्

कस्यचित् तु अथ कालस्य यदृच्छया भ्रममाणः; अहं पर्वतश्रेष्ठं हिमवन्तं महागिरिं गतवान्।

Verse 82

यत्रास्ते गालवो नाम सदैव तपसि स्थितः । तस्य भार्या विशालाक्षी सर्वलक्षणलक्षिता

यत्रास्ते गालवो नाम मुनिः सदैव तपसि स्थितः; तस्य भार्या विशालाक्षी सर्वलक्षणलक्षिता।

Verse 83

सप्तरक्ता त्रिगंभीरा गूढगुल्फा कृशोदरी । तां दृष्ट्वा मन्मथाविष्टः संजातोऽहं मुनीश्वर

सप्तरक्ता त्रिगम्भीरा गूढगुल्फा कृशोदरी; तां दृष्ट्वा मन्मथाविष्टः संजातोऽहं मुनीश्वर।

Verse 84

चिंतितं च मया चित्ते कथमेतां हराम्यहम् । तस्माच्छिष्यत्वमासाद्य भक्तिमस्य करोम्यहम्

चिन्तितं मया चित्ते—कथमेतां हराम्यहम्। तस्माच्छिष्यत्वमासाद्य तस्मै भक्तिं करोम्यहम्॥

Verse 85

शुश्रूषानिरतो भूत्वा येन प्राप्नोमि भामिनीम्

शुश्रूषानिरतो भूत्वा येन प्राप्नोमि भामिनीम्॥

Verse 86

ततो बटुकरूपेण संप्राप्तो गालवो मया । संसारस्य विरक्तोऽहं करिष्यामि मह्त्तपः

ततो बटुकरूपेण संप्राप्तो गालवो मया। संसारस्य विरक्तोऽहं करिष्यामि महत्तपः॥

Verse 87

दीक्षां यच्छ विभो मह्यं येन शिष्यो भवामि ते

दीक्षां यच्छ विभो मह्यं येन शिष्यो भवामि ते॥

Verse 88

आहरिष्याम्यहं दर्भांस्तथा सुमनसः सदा । समिधश्च सदैवाहं फलानि जलमेव च

आहरिष्याम्यहं दर्भांस्तथा सुमनसः सदा। समिधश्च सदैवाहं फलानि जलमेव च॥

Verse 89

स मां विनयसंपन्नं ज्ञात्वा ब्राह्मणरूपिणम् । ददौ दीक्षां ततो मह्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

स मां विनयसंपन्नं ब्राह्मणरूपिणं विदित्वा, शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ततो मह्यं दीक्षां ददौ।

Verse 90

अथ दीक्षां समासाद्य तोषयामि दिनेदिने । तं चैव तस्य पत्नीं तां यथोक्तपरिचर्यया । अशुद्धेनापि चित्तेन छिद्रान्वेषणतत्परः

अथ दीक्षां समासाद्य दिनेदिने तं तोषयामि; तस्य पत्नीं च यथोक्तपरिचर्यया परिचरं। तथाप्यशुद्धेन चित्तेन छिद्रान्वेषणतत्परः आसम्।

Verse 91

अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्ते सा स्त्रीधर्मसमन्विता । उटजं दूरतस्त्यक्त्वा रात्रौ सुप्ता मनस्विनी

अन्यस्मिन् दिवसे प्राप्ते सा स्त्रीधर्मसमन्विता मनस्विनी, उटजं दूरतस्त्यक्त्वा रात्रौ सुप्ता।

Verse 92

सोऽहं रूपं महत्कृत्वा तामादाय तपस्विनीम् । सुखसुप्तां सुविश्रब्धां प्रस्थितो दक्षिणामुखः

सोऽहं महद्रूपं कृत्वा तां तपस्विनीम् आदाय, सुखसुप्तां सुविश्रब्धां दक्षिणामुखः प्रस्थितः।

Verse 93

अथासौ संपरित्यक्ता संस्पर्शान्मम निद्रया । चौररूपं परिज्ञाय मां शिष्यं प्ररुरोद ह

अथ सा मम संस्पर्शात् निद्रया संपरित्यक्ता, चौररूपं परिज्ञाय मां शिष्यं इति प्ररुरोद ह।

Verse 94

साब्रवीच्च स्वभर्तारं गालवं मुनिसत्तमम् । एष शिष्यो दुराचारो हरते मामितः प्रभो

सा अब्रवीच्च स्वभर्तारं गालवं मुनिसत्तमम्— “प्रभो, एष दुराचारः शिष्यः मामितो हरति।”

Verse 95

तस्माद्रक्ष महाभाग यावद्दूरं न गच्छति

तस्माद्रक्ष महाभाग, यावद्दूरं न गच्छति।

Verse 96

तच्छ्रुत्वा गालवः प्राह तिष्ठतिष्ठेति चासकृत् । पापाचार सुदुष्टात्मन्गतिस्ते स्तंभिता मया

तच्छ्रुत्वा गालवः प्राह— “तिष्ठ तिष्ठ” इति चासकृत्। “पापाचार सुदुष्टात्मन्, गतिस्ते स्तम्भिता मया।”

Verse 97

तस्य वाक्यात्ततो मह्यं गतिस्तंभो व्यजायत । यद्वल्लिखित एवाहं प्रतिष्ठामि सुनिश्चलः

तस्य वाक्यात्ततो मह्यं गतिस्तम्भो व्यजायत। यद्वल्लिखित एवाहं प्रतिष्ठामि सुनिश्चलः।

Verse 98

ततस्तेन च शप्तोऽहं गालवेन महात्मना । वंचितोऽहं त्वया यस्माद्बको भव सुदुर्मते

ततस्तेन च शप्तोऽहं गालवेन महात्मना— “वञ्चितोऽहं त्वया यस्माद्, बको भव सुदुर्मते।”

Verse 99

ततः पश्यामि चात्मानं सहसा बकरूपिणम् । बकत्वेऽपि न मे नष्टा या स्मृतिः पूर्वसंभवा

ततः सहसा बकरूपिणं स्वात्मानं पश्यामि स्म; बकत्वेऽपि पूर्वसंभवा स्मृतिर्मे न नष्टा।

Verse 100

ततः साऽपि च तत्पत्नी सचैलं स्नानमाश्रिता । मत्स्पर्शादुःखितांगी च शापाय समुपस्थिता

ततः सा अपि तत्पत्नी सचैलं स्नानमाश्रिता; मत्स्पर्शदुःखिताङ्गी च शापाय समुपस्थिता।

Verse 101

यस्मात्पाप त्वया स्पृष्टा प्रसुप्ताहं रजस्वला । बकधर्मं समाश्रित्य भर्त्ता मे वंचितस्त्वया । अन्यरूपं समास्थाय तस्मात्सत्यं बको भव

यस्मात् पाप त्वया प्रसुप्ताहं रजस्वला स्पृष्टा; बकधर्मं समाश्रित्य भर्ता मे वञ्चितस्त्वया; अन्यरूपं समास्थाय तस्मात् सत्यं बको भव।

Verse 102

एवं शप्तस्ततो द्वाभ्यां ताभ्यां वै दुःखसंयुतः । चरणाभ्यां प्रलग्नस्तु गालवस्य महात्मनः

एवं ताभ्यां द्वाभ्यां शप्तः स दुःखसंयुतोऽभवत्; महात्मनः गालवस्य चरणाभ्यां प्रलग्नः।

Verse 103

गणोऽहं देवदेवस्य त्रिनेत्रस्य महात्मनः । पालकेति च विख्यातो गणकोटिप्रभुः स्थितः

अहं देवदेवस्य त्रिनेत्रस्य महात्मनः गणः; ‘पालक’ इति विख्यातो गणकोटिप्रभुः स्थितः।

Verse 104

सोऽहमत्र समायातः प्रभोः कार्येण केनचित् । तव भार्यां समालोक्य कामदेववशं गतः

सोऽहमत्र समायातः प्रभोः कार्येण केनचित्; तव भार्यां समालोक्य कामदेववशं गतः।

Verse 105

क्षमापराधं त्वं मह्यमेवं ज्ञात्वा मुनीश्वर । दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च

क्षमापराधं त्वं मह्यमेवं ज्ञात्वा मुनीश्वर; दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च।

Verse 106

न तिष्ठति चिरं स्थाने यथाहं मदगर्वितः । शिष्यरूपं समास्थाय ततः प्राप्तस्तवांतिकम्

न तिष्ठति चिरं स्थाने यथाहं मदगर्वितः; शिष्यरूपं समास्थाय ततः प्राप्तस्तवांतिकम्।

Verse 107

अस्या हरणहेतोश्च महासत्या मुनीश्वर । तस्मात्कुरु प्रसादं मे दीनस्य प्रणतस्य च

अस्या हरणहेतोश्च महासत्या मुनीश्वर; तस्मात्कुरु प्रसादं मे दीनस्य प्रणतस्य च।

Verse 108

अनुग्रहप्रदानेन क्षमा यस्मात्तपस्विनाम् । कोकिलानां स्वरो रूपं नारीरूपं पतिव्रता । विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम्

अनुग्रहप्रदानेन क्षमा यस्मात्तपस्विनाम्। कोकिलानां स्वरो रूपं नारीरूपं पतिव्रता। विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम्॥

Verse 109

सूत उवाच । तस्य तत्कृपणं श्रुत्वा सोपि माहेश्वरो मुनिः । ज्ञात्वा तं बांधवस्थाने दयां कृत्वाऽब्रवीद्वचः

सूत उवाच—तस्य तद् दीनवचनं श्रुत्वा स माहेश्वरो मुनिः। तं बान्धवस्थाने स्थितं ज्ञात्वा दयां कृत्वा वचोऽब्रवीत्॥

Verse 110

सत्यवाक्तिष्ठते विप्रश्चमत्कारपुरे शुभे

सत्यवाक् विप्रः शुभे चमत्कारपुरे तिष्ठति।

Verse 111

भर्त्तृयज्ञ इति ख्यातस्तदा तस्योपदेशतः । बकत्वं यास्यते नूनं मम वाक्यादसंशयम्

तदा तस्योपदेशतः ‘भर्तृयज्ञ’ इति ख्यातो भवेत्। मम वाक्यादसंशयं स नूनं बकत्वं यास्यति॥

Verse 112

ततः पश्यामि चात्मानं बकत्वेन समाश्रितम्

ततः पश्यामि चात्मानं बकत्वेन समाश्रितम्।

Verse 113

एवं मे दीर्घमायुष्यं संजातं शिवभक्तितः । घृतकम्बलमाहात्म्याद्बकत्वं मुनिशापतः

एवं मे शिवभक्तितो दीर्घमायुः संजातम्। घृतकम्बलमाहात्म्यात् मुनिशापाद् बकत्वं प्राप्तम्॥

Verse 114

इंद्रद्युम्न उवाच एतदर्थं समानीतस्त्वत्सकाशं विहंगम । इंद्रद्युम्नस्य वार्तार्थं मरणे कृतनिश्चयः

इन्द्रद्युम्न उवाच—विहङ्गम, एतदेवार्थं त्वं मत्सकाशं समानीतः; इन्द्रद्युम्नस्य वार्तां नेतुं, अहं तु मरणे कृतनिश्चयः।

Verse 115

सा त्वया नैव विज्ञाता ममाभाग्यैर्विहंगम । सेवयिष्याम्यहं तस्मात्प्रदीप्तं हव्यवाहनम्

विहङ्गम, ममाभाग्यैः सा वार्ता त्वया नैव विज्ञाता; तस्मात् अहं प्रदीप्तं हव्यवाहनं संसेविष्यामि।

Verse 116

प्रतिज्ञातं मया पूर्वमेतन्निश्चित्य चेतसि । इंद्रद्युम्ने ह्यविज्ञाते संसेव्यः पावको मया

एतत् मया पूर्वं प्रतिज्ञातं, चेतसि निश्चित्य; इन्द्रद्युम्ने ह्यविज्ञाते मया पावकः संसेव्यः।

Verse 117

तस्माद्देहि ममादेशं मार्कंडेयसमन्वितः । प्रविशामि यथा वह्निं भ्रष्टकीर्तिरहं बक

तस्मात् मार्कण्डेयसमन्वितः मम आदेशं देहि; यथा अहं वह्निं प्रविशामि, भ्रष्टकीर्तिरहं बकः।

Verse 118

मार्कंडेय उवाच । वेत्सि चान्यं नरं कञ्चिद्वयसा चात्मनोऽधिकम् । पृच्छामि येन तं गत्वा कृते ह्यस्य महात्मनः

मार्कण्डेय उवाच—वयसा चात्मनोऽधिकं कञ्चिदन्यं नरं वेत्सि किम्? येन तं गत्वा पृच्छामि, अस्य महात्मनः कृते किञ्चित् क्रियेत।

Verse 119

श्रद्धया परया युक्तः संप्राप्तोऽयं मया सह । तत्कथं त्यजति प्राणान्सहाये मयि संस्थिते

श्रद्धया परया युक्तः स मया सह समागतः। सहाये मयि सन्निहिते कथं प्राणान् परित्यजेत्॥

Verse 120

अपरं च क्षमं वाक्यं यत्त्वां वच्मि विहंगम । अयं दुःखेन संयुक्तः साधयिष्यति पावकम् । अहमेनमनुद्धृत्य कस्माद्गच्छामि चाश्रमम्

अपरं च क्षमं वाक्यं शृणु त्वं विहङ्गम। अयं शोकसमाविष्टः पावकं साधयिष्यति॥ एनमनुद्धृत्याहं कस्माद्गच्छाम्यथाश्रमम्॥

Verse 121

सूत उवाच । तयोस्तं निश्चयं ज्ञात्वा बकः परमदुर्मना । सुचिरं चिंतयामास कथं स्यादेतयोः सुखम्

सूत उवाच। तयोस्तं निश्चयं ज्ञात्वा बकः परमदुर्मनाः। सुचिरं चिन्तयामास कथं स्यादेतयोः सुखम्॥

Verse 122

ततो राजा मुनिश्चैव दारूण्याहृत्य पावकम् । प्रवेष्टुकामौ तौ दृष्ट्वा बको वचनमब्रवीत्

ततो राजा मुनिश्चैव दारूण्याहृत्य पावकम्। प्रवेष्टुकामौ तौ दृष्ट्वा बको वचनमब्रवीत्॥

Verse 123

मम वाक्यं कुरु प्राज्ञ यदि जीवितुमिच्छसि । ज्ञातः सोऽद्य मया व्यक्तमिन्द्रद्युम्नं नराधिपम्

मम वाक्यं कुरु प्राज्ञ यदि जीवितुमिच्छसि। ज्ञातः सोऽद्य मया व्यक्तमिन्द्रद्युम्नो नराधिपः॥

Verse 124

यो ज्ञास्यति मम ज्येष्ठः सर्वशास्त्रविचक्षणः । तत्त्वमेनं समादाय मरणे कृतनिश्चयम्

मम ज्येष्ठः सर्वशास्त्रविचक्षणः स नूनमेनं तत्त्वतः ज्ञास्यति। मरणे कृतनिश्चयमपि एनं समादाय सह गच्छत।

Verse 125

निश्वसन्तं यथा नागं बाष्पव्याकुललोचनम् । समागच्छ मया सार्धं कैलासं पर्वतं प्रति

निश्वसन्तं यथा नागं बाष्पव्याकुललोचनम्। मया सार्धं समागच्छ, कैलासं पर्वतं प्रति॥

Verse 126

यत्रास्ति दयितो मह्यमुलूकश्चिरजीवभाक् । स नूनं ज्ञास्यते तं हि मा वृथा मरणं कृथाः

यत्र मम दयितः सखा उलूकः चिरजीवभाक् अस्ति। स नूनं तं ज्ञास्यति; मा वृथा मरणं कृथाः॥

Verse 127

ततोऽसौ तेन संयुक्तो बकेन सुमहात्मना । मार्कंडेयेन संप्राप्तः कैलासं पर्वतोत्तमम्

ततः स बकेन सुमहात्मना मार्कण्डेयेन च संयुक्तः कैलासं पर्वतोत्तमं संप्राप्तः।

Verse 128

सोऽपि दृष्ट्वा बकं प्राप्तं मित्रं परमसंमतम् । समागच्छदसौ हृष्टः स्वागतेनाभ्यनन्दयत्

सोऽपि बकं प्राप्तं दृष्ट्वा मित्रं परमसंमतम्। हृष्टः समागच्छत्, स्वागतेनाभ्यनन्दयत्॥

Verse 129

अथ तं चैव विश्रान्तं समालिङ्ग्य मुहुर्मुहुः । प्राकारवर्णनामासौ वाक्यमेतदुवाच ह

अथ तं विश्रान्तं पुनः पुनः समालिङ्ग्य प्राकारवर्णनामासौ एतद्वाक्यमुवाच।

Verse 130

स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ भूप सुस्वागतं च ते । सख्येऽद्य यच्च ते कार्यं वदागमनकारणम्

स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ, भूप, सुस्वागतं च ते। अद्य सख्येन यत्कार्यं ते, वद आगमनकारणम्॥

Verse 131

कावेतौ पुरुषौ प्राप्तौ त्वया सार्धं ममांतिकम् । दिव्यरूपौ महाभागौ तेजसा परिवारितौ

कावेतौ पुरुषौ प्राप्तौ त्वया सार्धं ममान्तिकम्। दिव्यरूपौ महाभागौ तेजसा परिवारितौ॥

Verse 132

बक उवाच । एष मार्कंडसंज्ञोऽत्र प्रसिद्धो भुवनत्रये । महेश्वरप्रसादेन संसिद्धिं परमां गतः । द्वितीयोऽसौ सुहृच्चास्य कश्चिन्नो वेद्मि तत्त्वतः । मार्कंडेन समायातः सुहृदा व ममांतिकम्

बक उवाच—एष मार्कण्डसंज्ञोऽत्र प्रसिद्धो भुवनत्रये। महेश्वरप्रसादेन संसिद्धिं परमां गतः॥ द्वितीयोऽसौ सुहृच्चास्य कश्चिन्नो वेद्मि तत्त्वतः। मार्कण्डेन समायातः सुहृदेव ममान्तिकम्॥

Verse 135

यदि जानासि तं भूपमिन्द्रद्युम्नं महामते । तत्त्वं कीर्तय येनासौ मरणाद्विनिवर्तते

यदि जानासि तं भूपम् इन्द्रद्युम्नं महामते। तत्त्वं कीर्तय येनासौ मरणाद्विनिवर्तते॥

Verse 136

चिरायुस्त्वं मया ज्ञातो ह्यतः प्राप्तोऽस्मि तेंऽतिकम्

चिरायुषं त्वां मया ज्ञातम्; अतः तव सन्निधिं प्राप्तोऽस्मि।

Verse 137

उलूक उवाच । अष्टाविंशत्प्रमाणेन कल्पा जातस्य मे स्थिताः । न दृष्टो न श्रुतः कश्चिदिंद्रद्युम्नो महीपतिः

उलूक उवाच—अष्टाविंशत्प्रमाणेन मे जातस्य कल्पाः स्थिताः; न दृष्टो न श्रुतः कश्चिदिन्द्रद्युम्नो महीपतिः।

Verse 138

इंद्रद्युम्न उवाच । तव कस्मादुलूकत्वं शीघ्रं तन्मे प्रकीर्तय । एतन्मे कौतुकं भावि यत्ते ह्यायुरनन्तकम् । उलूकत्वं च संजातं रौद्रं लोकविगर्हितम्

इन्द्रद्युम्न उवाच—तव कस्मादुलूकत्वं? शीघ्रं तन्मे प्रकीर्तय। एतन्मे कौतुकं भवति—यत्ते ह्यायुरनन्तकं, उलूकत्वं च संजातं रौद्रं लोकविगर्हितम्।

Verse 139

उलूक उवाच । शृणु तेऽहं प्रवक्ष्यामि दीर्घायुर्मे यथा स्थितम् । महेश्वरप्रसादेन बिल्वपत्रार्चनान्मया । उलूकत्वं मया प्राप्तं भृगोः शापान्महात्मनः

उलूक उवाच—शृणु, तेऽहं प्रवक्ष्यामि दीर्घायुर्मे यथा स्थितम्। महेश्वरप्रसादेन बिल्वपत्रार्चनान्मया; उलूकत्वं मया प्राप्तं भृगोः शापान्महात्मनः।

Verse 140

अहमासं पुरा विप्रः सर्वविद्यासु पारगः । चमत्कारपुरे श्रेष्ठे नाम्ना ख्यातस्तु घंटकः । ब्रह्मचारी दमोपेतो हरपूजार्चने रतः

अहं पुरा विप्रः सर्वविद्यासु पारगः। चमत्कारपुरे श्रेष्ठे नाम्ना ख्यातस्तु घंटकः। ब्रह्मचारी दमोपेतो हरपूजार्चने रतः।

Verse 141

अखंडितैर्बिल्वपत्रैरग्रजातैस्त्रिपत्रकैः । त्रिकालं पूजितः शंभुर्लक्षमात्रैः सदा मया

अखण्डितैर्नवोत्पन्नैस्त्रिपत्रकैर्बिल्वपत्रैः । त्रिकालं शम्भुमहं नित्यं लक्षसंख्यैः समर्चये ॥

Verse 142

ततो वर्षसह्स्रांते तुष्टो मे भगवान्हरः । प्रोवाच दर्शनं गत्वा मेघगंभीरया गिरा

ततो वर्षसहस्रान्ते तुष्टो मे भगवान्हरः । दर्शनं दत्त्वा प्रोवाच मेघगम्भीरया गिरा ॥

Verse 143

अहं तुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत । अखंडितैर्बिल्वपत्रैस्त्रिकाले यत्त्वयार्चितः

अहं तुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत । अखण्डितैर्बिल्वपत्रैस्त्रिकालं यत्त्वयार्चितः ॥

Verse 144

बिल्वस्य प्रसवाग्रेण त्रिपत्रेण प्रजायते । एकेनापि यथातुष्टिस्तथान्येषां न कोटिभिः

बिल्वस्य कोमलाङ्कुरात् त्रिपत्रं समुपजायते । एकेनापि यथा तुष्टिः सा नान्यैः कोटिभिर्भवेत् ॥

Verse 145

पुष्पाणामपि भद्रं ते सुगंधानामपि ध्रुवम् । सखे मया प्रणम्योच्चैः स प्रोक्तः शशिशेखरः

पुष्पेष्वपि भद्रं ते सुगन्धेष्वपि ध्रुवं वरम् । सखे प्रणम्याहमूच्चैः शशिशेखरमब्रुवम् ॥

Verse 146

यदि तुष्टोसि मे देव यदि देयो वरो मम । तन्मां कुरु जगन्नाथ जरामरणवर्जितम्

यदि मे देव तुष्टोऽसि यदि च वरो मम देयः । तर्हि मां कुरु जगन्नाथ जरामरणवर्जितम् ॥

Verse 147

स तथेति प्रतिज्ञाय महादेवो महेश्वरः । कैलासं प्रति देवेशः क्षणाच्चादर्शनं गतः

स तथेति प्रतिज्ञाय महादेवो महेश्वरः । कैलासं प्रति देवेशः क्षणाच्चादर्शनं गतः ॥

Verse 148

ततोहं परितुष्टोथ वरं प्राप्य महेश्वरात् । कृतकृत्यमिवात्मानं चिंतयामि प्रहर्षितः

ततोऽहं परितुष्टोऽथ वरं प्राप्य महेश्वरात् । कृतकृत्यमिवात्मानं चिन्तयामि प्रहर्षितः ॥

Verse 149

एतस्मिन्नेव काले तु भार्गवो मुनिसत्तमः । कुशलः सर्वशास्त्रेषु वेदवेदांग पारगः

एतस्मिन्नेव काले तु भार्गवो मुनिसत्तमः । कुशलः सर्वशास्त्रेषु वेदवेदाङ्गपारगः ॥

Verse 150

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी नाम्ना ख्याता सुदर्शना । प्राणेभ्योऽपि प्रिया तस्य गालवस्य मुनेः सुता

तस्य भार्या बभूव साध्वी नाम्ना ख्याता सुदर्शना । प्राणेभ्योऽपि प्रिया तस्य गालवस्य मुनेः सुता ॥

Verse 151

तस्य कन्या समभवद्रूपेणाप्रतिमा भुवि । सा मया सहसा दृष्टा क्रीडमाना यथेच्छया

तस्य कन्या समभवद् भुवि रूपेणाप्रतिमा। सा मया सहसा दृष्टा यथेच्छं क्रीडमानिका॥

Verse 152

मध्यक्षामा सुकेशी च बिंबोष्ठी दीर्घलोचना । तामहं वीक्षयित्वा तु कामदेववशं गतः

मध्यक्षामा सुकेशी च बिम्बोष्ठी दीर्घलोचना। तां वीक्ष्याहं कामदेववशं सहसा गतः॥

Verse 153

ततः पृष्टा मया कस्य कन्येयं चारुलोचना । विभक्तसर्वावयवा देवकन्येव राजते

ततः पृष्टा मया—कस्य कन्येयम् चारुलोचना? विभक्तसर्वावयवा देवकन्येव राजते॥

Verse 154

सखीभिः कीर्तिता मह्यं भार्गवस्य मुनेः सुता । एषा चाद्यापि कन्यात्वे वर्तते चारुहासिनी

सखीभिः कीर्तिता मह्यं—भार्गवस्य मुनेः सुता। एषा चाद्यापि कन्यात्वे वर्तते चारुहासिनी॥

Verse 155

ततोऽहं भार्गवं गत्वा विनयेन समन्वितः । ययाचे कन्यकां ता च कृतांजलिपुटः स्थितः

ततोऽहं भार्गवं गत्वा विनयेन समन्वितः। ययाचे कन्यकां तां च कृताञ्जलिपुटः स्थितः॥

Verse 156

सवर्णं मां परिज्ञाय सोऽपि भार्गवनंदनः । दत्तवांस्तां महाभाग विरूपस्यापि कन्यकाम्

सवर्णं मां परिज्ञाय स भार्गवनन्दनः । महाभाग विरूपस्यापि कन्यकां तां दत्तवान् ॥

Verse 158

सुलज्जा साऽतिदुःखार्ता पश्यांब जनकेन च । विरूपाय प्रदत्तास्मि नाहं जीवितुमुत्सहे

सुलज्जा साऽतिदुःखार्ता पश्याम्ब जनकेन च । विरूपाय प्रदत्तास्मि नाहं जीवितुमुत्सहे ॥

Verse 159

विषं वा भक्षयिष्यामि प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा निषिद्धः स द्विजस्तया

विषं वा भक्षयिष्यामि प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा निषिद्धः स द्विजस्तया ॥

Verse 160

कस्मान्नाथ प्रदत्तासौ विरूपाय त्वया विभो । कन्यकेयं सुरूपाढ्या सर्वलक्षणसंयुता

कस्मान्नाथ प्रदत्तासौ विरूपाय त्वया विभो । कन्यकेयं सुरूपाढ्या सर्वलक्षणसंयुता ॥

Verse 161

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भार्गवो मुनिसत्तमः । ततस्तां गर्हयित्वासौ धिङ्नारी पुरुषायते

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भार्गवो मुनिसत्तमः । ततस्तां गर्हयित्वासौ धिङ्नारी पुरुषायते ॥

Verse 162

अनेन प्रार्थिता कन्या मया चास्मै प्रदीयते । तत्किं निषेधयसि मां दीयमानां सुतामिमाम्

अनेन याचिता कन्या, मया चास्मै प्रदीयते। तत्किं मां निषेधयसि, दीयमानां सुतामिमाम्॥

Verse 163

इत्युक्त्वा स प्रसुष्वाप पत्न्याथ कन्यया समम्

इत्युक्त्वा स प्रसुष्वाप, पत्न्याथ कन्यया समम्॥

Verse 164

ततोऽर्द्धरात्रे चागत्य मया सुप्ता च भार्गवी । हृत्वा स्वभवने नीता निशि सुप्ते जने तदा

ततोऽर्द्धरात्रे चागत्य मया सुप्ता च भार्गवी। हृत्वा स्वभवने नीता, निशि सुप्ते जने तदा॥

Verse 165

नियुक्ता कामधर्मेण ह्यनिच्छंती बलान्मया । विप्रः प्रातर्जजागार पिता तस्यास्ततः परम्

नियुक्ता कामधर्मेण, ह्यनिच्छन्ती बलान्मया। विप्रः प्रातर्जजागार, पिता तस्यास्ततः परम्॥

Verse 166

क्वासौ सा दुहिता केन हृता नष्टा मदीयिका । अथासौ वीक्षितुं बाह्ये बभ्राम स्ववनांतिकम्

क्वासौ सा दुहिता, केन हृता नष्टा मदीयिका। अथासौ वीक्षितुं बाह्ये, बभ्राम स्ववनान्तिकम्॥

Verse 167

पदसंहतिमार्गेण मुनिभिर्बहुभिर्वृतः । तेन दृष्टाऽथ सा कन्या कृतकौतुकमंगला

पदसंहतिमार्गेण बहुभिर्मुनिभिर्वृतः स तेन पश्यति कन्यां कृतकौतुकमङ्गलाम्।

Verse 168

रुदंती सस्वनं तत्र लज्जमाना ह्यधोमुखी । ततः कोपपरीतात्मा मां प्रोवाच स भार्गवः

सस्वनं रुदती तत्र लज्जमाना अधोमुखी; ततः कोपपरीतात्मा भार्गवो मां अब्रवीत्।

Verse 169

निशाचरस्य धर्मेण यस्मादूढा सुता मम । निशाचरो भवानस्तु कर्मणानेन सांप्रतम्

यतो निशाचरधर्मेण मम सुता त्वया ऊढा; तस्मात् कर्मणानेनैव सांप्रतम् भवान् निशाचरो भवतु।

Verse 170

घंटक उवाच । निर्दोषं मां द्विजश्रेष्ठ कस्मात्त्वं शपसि द्रुतम् । त्वयैषा मे स्वयं दत्ता तेन रात्रौ हृता मया

घण्टक उवाच—निर्दोषं मां द्विजश्रेष्ठ किमर्थं त्वं शपसि द्रुतम्? त्वयैषा मे स्वयं दत्ता, तेन रात्रौ हृता मया।

Verse 171

यो दत्वा कन्यकां पूर्वं पश्चाद्यच्छेन्न दुर्मतिः । स याति नरकं घोरं यावदाभूतसंप्लवम्

यो दत्त्वा कन्यकां पूर्वं पश्चाद् यच्छेत् पुनर्ग्रहुम्; स दुर्मतिः घोरं नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्।

Verse 172

अथासौ चिंतयामास सत्यमेतेन जल्पितम् । पश्चात्तापसमोपेतो वाक्यमेतदुवाच ह

अथासौ मनसि चिन्तयामास—सत्यमेवैतदनेन जल्पितम् इति। पश्चात्तापसमन्वितः सन् स वाक्यमिदमुवाच।

Verse 173

सत्यमेतत्त्वया प्रोक्तं न मे वचनमन्यथा । उलूकरूपसंयुक्तो भविष्यसि न संशयः

सत्यमेतत्त्वया प्रोक्तं, न मे वचनमन्यथा। उलूकरूपसमायुक्तो भविष्यसि, न संशयः॥

Verse 174

उत्पत्स्यते यदा चात्र भर्तृयज्ञो महामुनिः । तस्योपदेशमासाद्य भूयः प्राप्स्यसि स्वां तनुम्

उत्पत्स्यते यदा चात्र भर्तृयज्ञो महामुनिः। तस्योपदेशमासाद्य भूयः प्राप्स्यसि स्वां तनुम्॥

Verse 175

ततः कौशिकरूपं तु पश्याम्यात्मानमेव च । तथापि न स्मृतिर्नष्टा मम या पूर्वसंभवा

ततः कौशिकरूपं तु पश्याम्यात्मानमेव च। तथापि न स्मृतिर्नष्टा मम या पूर्वसंभवा॥

Verse 176

अथ या तत्सुता चोढा मया तस्मिन्गिरौ तदा । सापि मां संनिरीक्ष्याथ तद्रूपं दुःखसंयुता । प्रविष्टा हव्यवाहं सा विधवात्वमनिच्छती

अथ या तत्सुता चोढा मया तस्मिन्गिरौ तदा। सापि मां संनिरीक्ष्याथ तद्रूपं दुःखसंयुता। प्रविष्टा हव्यवाहं सा विधवात्वमनिच्छती॥

Verse 177

एवं मे कौशिकत्वं हि संजातं तु महाद्युते । भार्गवस्य तु शापेन कन्यार्थे यत्तवोदितम्

एवं मे कौशिकत्वं हि संजातं महाद्युते । भार्गवशापयोगेन कन्यार्थे यत्त्वयोदितम् ॥

Verse 178

अखंडबिल्वपत्रेण पूजितो यन्महेश्वरः । चिरायुस्तेनसंजातं सत्यमेतन्मयोदितम्

अखण्डबिल्वपत्रेण पूजितो यन्महेश्वरः । तेन चिरायुरुत्पन्नं सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

Verse 179

सत्यं कथय यत्कृत्यं गृहायातस्य किं तव । प्रकरोमि महाभाग यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

सत्यं कथय यत्कृत्यं गृहायातस्य किं तव । प्रकरोमि महाभाग यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥

Verse 180

इन्द्रद्युम्न उवाच । इन्द्रद्युम्नस्य ज्ञानाय प्राप्तोऽहं यत्तवांतिकम् । नाडीजंघेन चानीतो मरणे कृतनिश्चयः

इन्द्रद्युम्न उवाच । इन्द्रद्युम्नस्य ज्ञानाय प्राप्तोऽहं तवांतिकम् । नाडीजंघेन चानीतो मरणे कृतनिश्चयः ॥

Verse 181

यदि नो ज्ञास्यति भवांस्तं कीर्त्या च कुलेन च । प्रविशामि ततो नूनं प्रदीप्तं हव्यवाहनम्

यदि नो ज्ञास्यति भवान्तं कीर्त्या च कुलेन च । प्रविशामि ततो नूनं प्रदीप्तं हव्यवाहनम् ॥

Verse 182

नो चेत्कीर्तय मे कञ्चिदन्यं तु चिरजीविनम् । पृच्छामि तेन तं गत्वा येन वेत्ति न वा च सः

नो चेत् कीर्तय मे कञ्चिदन्यं चिरजीविनम्। तं गत्वा पृच्छामि—स वेत्ति वा न वेत्ति वा॥

Verse 183

बक उवाच । युक्तमुक्तमनेनाद्य तत्कुरुष्व वदास्य भोः । यदि जानासि कंचित्वमात्मनश्चिरजीविनम्

बक उवाच—युक्तमुक्तमनेनाद्य; तत्कुरुष्व वदास्य भोः। यदि जानासि कञ्चित्त्वमात्मनश्चिरजीविनम्॥

Verse 184

नो चेदहमपि क्षिप्रं प्रविशामि हुताशनम् । मार्कंडेनापि सहितः सांप्रतं तव पश्यतः

नो चेदहमपि क्षिप्रं प्रविशामि हुताशनम्। मार्कण्डेनापि सहितः सांप्रतम् तव पश्यतः॥

Verse 185

एवम् ज्ञात्वा महाभाग चिन्तयस्व चिरंतनम् । कंचिद्भूमितलेऽन्यत्र यतस्त्वं चिरजीवधृक्

एवं ज्ञात्वा महाभाग चिन्तयस्व चिरन्तनम्। कञ्चिद्भूमितलेऽन्यत्र यतस्त्वं चिरजीवधृक्॥

Verse 186

आशया परया प्राप्तस्तवाहं किल मंदिरे । पुमानेष विशेषेण मार्कंडेयः प्रियो मम

आशया परया प्राप्तस्तवाहं किल मन्दिरे। पुमानेष विशेषेण मार्कण्डेयः प्रियो मम॥

Verse 187

संत्यत्र पर्वतश्रेष्ठाः शतशोऽथ सहस्रशः । येषु सन्ति महाभागास्तापसाश्चिरजीविनः । नान्यथा जीवितं चास्य कथंचित्संभविष्यति

संत्यत्र पर्वतश्रेष्ठाः शतशोऽथ सहस्रशः । येषु सन्ति महाभागास्तापसाश्चिरजीविनः । नान्यथा जीवितं चास्य कथंचित्संभविष्यति

Verse 188

इंद्रद्युम्नस्य राजर्षेर्हितं परमकं भवेत् । तथावयोर्द्वयोश्चापि तस्माच्चिंतय सत्वरम्

इंद्रद्युम्नस्य राजर्षेर्हितं परमकं भवेत् । तथावयोर्द्वयोश्चापि तस्माच्चिंतय सत्वरम्

Verse 189

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा मरणार्थं महीपतेः । स उलूकः कृपां गत्वा ततो वचनमब्रवीत्

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा मरणार्थं महीपतेः । स उलूकः कृपां गत्वा ततो वचनमब्रवीत्

Verse 190

यद्येवं तु महाभाग मर्तुकामोऽसि सांप्रतम् । तदागच्छ मया सार्धं गन्धमादनपर्वतम्

यद्येवं तु महाभाग मर्तुकामोऽसि सांप्रतम् । तदागच्छ मया सार्धं गन्धमादनपर्वतम्

Verse 191

तत्र संतिष्ठते गृध्रः स च मे परमः सुहृत् । चिरंतनस्तथा सम्यक्स ते ज्ञास्यति तं नृपम् । कथयिष्यत्यसंदिग्धं मम वाक्यादसंशयम्

तत्र संतिष्ठते गृध्रः स च मे परमः सुहृत् । चिरंतनस्तथा सम्यक्स ते ज्ञास्यति तं नृपम् । कथयिष्यत्यसंदिग्धं मम वाक्यादसंशयम्

Verse 192

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मार्कंडेयादिभिस्त्रिभिः । प्रोक्तः सर्वैर्महाभाग मा त्वं प्रविश पावकम्

तस्य वचनं श्रुत्वा मार्कण्डेयप्रमुखास्त्रयः सर्वैः सह महाभागं प्रोचुः—“मा त्वं पावकं प्रविश।”

Verse 193

वयं यास्यामहे सर्वे त्वया सार्धं च तत्र हि । कदाचित्सोऽपि जानाति इंद्रद्युम्नं महीपतिम्

वयं सर्वे त्वया सार्धं तत्रैव यास्यामः; कदाचित् स अपि महीपतिमिन्द्रद्युम्नं जानाति।

Verse 194

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा आशया परया युतः । स राजा सह तैः सर्वैः प्रययौ गंधमादनम्

तेषां वचनं श्रुत्वा परమാശया युतः स राजा तैः सर्वैः सह गन्धमादनं प्रययौ।

Verse 195

गृध्रराजोऽपि तान्दृष्ट्वा सर्वानेव कृतांजलिः । उलूकं पुरतो दृष्ट्वा प्रहृष्टः सन्मुखो ययौ

गृध्रराजोऽपि तान् सर्वान् दृष्ट्वा कृताञ्जलिः अभिवाद्य; पुरतः स्थितम् उलूकं दृष्ट्वा प्रहृष्टः सन्मुखो ययौ।

Verse 196

ततोऽब्रवीत्प्रहृष्टात्मा स्वागतं ते द्विजोत्तम । चिरकालात्प्रदृष्टोऽसि क एतेऽन्येऽत्र ये स्थिताः

ततः प्रहृष्टात्मा स उवाच—“स्वागतं ते, द्विजोत्तम; चिरकालात् प्रदृष्टोऽसि। के एतेऽन्येऽत्र स्थिताः?”

Verse 197

उलूक उवाच । एष मे परमं मित्रं नाडीजंघो बकः स्मृतः । एतस्यापि तु मार्कण्डः संस्थितः परमः सुहृत्

उलूक उवाच—एष मे परमं मित्रं नाडीजङ्घो बकः स्मृतः। एतस्यापि तु मार्कण्डः संस्थितः परमः सुहृत्॥

Verse 198

असौ त्रैलोक्यविख्यातः सप्तकल्पस्मरो भुवि । एतस्यापि सुहृत्कश्चिन्नैनं जानामि सत्वरम्

असौ त्रैलोक्यविख्यातः सप्तकल्पस्मरो भुवि। एतस्यापि सुहृत्कश्चिन्नैनं जानामि सत्वरम्॥

Verse 199

म्रियमाणो मया ह्येष समानी तस्तवांतिकम् । अयं जीवति विज्ञात इंद्रद्युम्ने नरेश्वरे । नो चेत्प्रविशति क्षिप्रं प्रदीप्तं हव्यवाहनम्

म्रियमाणो मया ह्येष समानीतस्तवांतिकम्। अयं जीवति विज्ञात इन्द्रद्युम्ने नरेश्वरे। नो चेत्प्रविशति क्षिप्रं प्रदीप्तं हव्यवाहनम्॥

Verse 200

स त्वं जानासि चेद्ब्रूहि इन्द्रद्युम्नं महीपतिम् । चिरंतनो मयापि त्वं तेन प्रष्टुं समागतः

स त्वं जानासि चेद्ब्रूहि इन्द्रद्युम्नं महीपतिम्। चिरंतनो मयापि त्वं तेन प्रष्टुं समागतः॥

Verse 201

गृध्र उवाच । इन्द्रद्युम्नेति विख्यातं राजानं न स्मराम्यहम् । न दृष्टो न श्रुतश्चापि इन्द्रद्युम्नो महीपतिः

गृध्र उवाच—इन्द्रद्युम्नेति विख्यातं राजानं न स्मराम्यहम्। न दृष्टो न श्रुतश्चापि इन्द्रद्युम्नो महीपतिः॥

Verse 202

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सोऽपि राजा सुदुर्मनाः । मनसा चिन्तयामास मरणे कृतनिश्चयः

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सोऽपि राजा सुदुर्मनाः । मनसा चिन्तयामास मरणे कृतनिश्चयः ॥

Verse 203

ततस्तु कौतुकाविष्टस्तं पप्रच्छ द्विजोत्तमम् । कर्मणा केन संप्राप्तमायुष्यं चेदृशं वद

ततस्तु कौतुकाविष्टस्तं पप्रच्छ द्विजोत्तमम् । कर्मणा केन संप्राप्तमायुष्यं चेदृशं वद ॥

Verse 204

ततः संभावयिष्यामि श्रुत्वा तेऽहं विभावसुम्

ततः संभावयिष्यामि श्रुत्वा तेऽहं विभावसुम् ॥