Adhyaya 53

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैवोज्जयनीपीठमस्ति कामप्रदं नृणाम् । प्रभूताश्चर्यसंयुक्तं बहुसिद्धनिषेवितम्

सूत उवाच । तत्रैवोज्जयनीपीठमस्ति कामप्रदं नृणाम् । प्रभूताश्चर्यसंयुक्तं बहुसिद्धनिषेवितम् ॥

Verse 2

यस्य मध्यगतो नित्यं स्वयमेव महेश्वरः । महाकालस्वरूपेण स तिष्ठति द्विजोत्तमाः

यस्य मध्यगतो नित्यं स्वयमेव महेश्वरः । महाकालस्वरूपेण स तिष्ठति द्विजोत्तमाः ॥

Verse 3

वैशाख्यां यो नरस्तत्र कृत्वा श्राद्धं समाहितः । ततः पश्यति देवेशं महाकाल इति स्मृतम् । पूजयेद्दक्षिणां मूर्तिं समाश्रित्य द्विजोत्तमाः

वैशाख्यां यो नरस्तत्र कृत्वा श्राद्धं समाहितः । ततः पश्यति देवेशं महाकाल इति स्मृतम् । पूजयेद्दक्षिणां मूर्तिं समाश्रित्य द्विजोत्तमाः ॥

Verse 4

दश पूर्वान्दशातीतानात्मानं च द्विजोत्तमाः । पुरुषान्स समुद्धृत्य शिवलोके महीयते

दश पूर्वान् दशातीतान् आत्मानं च, हे द्विजोत्तमाः, स पुरुषान् समुद्धृत्य शिवलोके महीयते।

Verse 5

यो यं काममभिध्याय तत्र पीठं प्रपूजयेत् । संपूज्य योगिनीवृंदं कन्यकावृन्दमेव च

यो यं कामम् अभिध्याय तत्र पीठं प्रपूजयेत्, संपूज्य योगिनीवृन्दं कन्यकावृन्दमेव च।

Verse 6

स तत्कृत्स्नमवाप्नोति यदपि स्यात्सुदुर्लभम् । तत्र वैशाखमासस्य पौर्णमास्यां समाहितः

स तत्कृत्स्नम् अवाप्नोति यदपि स्यात् सुदुर्लभम्; तत्र वैशाखमासस्य पौर्णमास्यां समाहितः।

Verse 7

श्रद्धायुक्तो नरो यो वा उपवासपरः शुचिः । करोति जागरं तस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्

श्रद्धायुक्तो नरो यो वा उपवासपरः शुचिः, करोति जागरं तस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः; स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्।

Verse 8

किं व्रतैः किं वृथा दानैः किं जपैर्नियमेन वा । महाकालस्य ते सर्वे कलां नार्हंति षोडशीम्

किं व्रतैः किं वृथा दानैः किं जपैर्नियमेन वा; महाकालस्य ते सर्वे कलां नार्हन्ति षोडशीम्।

Verse 9

सूत उवाच । तत्रैवास्ति महाभागा भ्रूणगर्तेति विश्रुता । गर्ता सुविपुलाकारा सर्वपातकनाशिनी

सूत उवाच—तत्रैव महाभागा ‘भ्रूणगर्ता’ इति विश्रुता। सा गर्ता सुविपुलाकारा सर्वपातकनाशिनी॥

Verse 10

ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तः सौदासो यत्र पार्थिवः । स्त्रीहत्यया विनिर्मुक्तः सुषेणो वसुधाधिपः

यत्र पार्थिवः सौदासो ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तः। स्त्रीहत्यया विनिर्मुक्तः सुषेणो वसुधाधिपः॥

Verse 11

ऋषय ऊचुः । ब्रह्महत्या कथं तस्य सौदासस्य महीपतेः । ब्रह्मण्यस्यापि संजाता तदस्माकं प्रकीर्तय

ऋषय ऊचुः—ब्रह्महत्या कथं तस्य सौदासस्य महीपतेः। ब्रह्मण्यस्यापि संजाता तदस्माकं प्रकीर्तय॥

Verse 12

श्रूयते स महीपालो ब्राह्मणानां हिते रतः । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मघ्नः सोऽभवत्कथम्

श्रूयते स महीपालो ब्राह्मणानां हिते रतः। कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मघ्नः सोऽभवत्कथम्॥

Verse 13

विमुक्तश्च कथं भूयो भ्रूणगर्तामुपाश्रितः । सापि गर्ता कथं जाता सर्वं नो वद विस्तरात्

विमुक्तश्च कथं भूयो भ्रूणगर्तामुपाश्रितः। सापि गर्ता कथं जाता सर्वं नो वद विस्तरात्॥

Verse 14

सूत उवाच । यदा लिंगस्य पातोऽभूद्देवदेवस्य शूलिनः । तदा स लज्जयाविष्टो लिंगाभावाद्द्विजोत्तमाः

सूत उवाच—यदा देवदेवस्य शूलिनो लिङ्गस्य पातोऽभूत्, तदा हे द्विजोत्तमाः, लिङ्गाभावात् स लज्जयाविष्टोऽभवत्।

Verse 15

कृत्वाऽतिविपुलां गर्तां प्रविवेश ततः परम् । न कस्यचित्तदात्मानं दर्शयामास शूलधृक्

अतिविपुलां गर्तां कृत्वा ततः परं शूलधृक् तां प्रविवेश; अनन्तरं स कस्यचित् स्वात्मानं न दर्शयामास।

Verse 16

एवं सा तत्र संजाता गर्ता ब्राह्मणसत्तमाः । यथा तस्यां विपाप्माभूत्सौ दासस्तद्वदाम्यहम्

एवं तत्र सा गर्ता संजाता, हे ब्राह्मणसत्तमाः; यथा तस्यां सौदासो विपाप्माभूत्, तदहं वदामि।

Verse 17

आसीन्मित्रसहोनाम राजा परमधार्मिकः । सौदासस्तत्सुतः साक्षात्सूर्यवंशसमुद्भवः

आसीन्मित्रसहो नाम राजा परमधार्मिकः; सौदासस्तस्य सुतः साक्षात् सूर्यवंशसमुद्भवः।

Verse 18

तेनेष्टं विपुलैर्यज्ञैः सुवर्णवरदक्षिणैः । असंख्यातानि दानानि प्रदत्तानि महात्मना

तेन विपुलैर्यज्ञैः सुवर्णवरदक्षिणैः इष्टम्; महात्मना असंख्यातानि दानानि प्रदत्तानि।

Verse 19

कस्यचित्त्वथ कालस्य सत्रे द्वादशवार्षिके । वर्तमाने यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा

अथ कस्यचित्कालस्य द्वादशवार्षिके सत्रे यथान्यायं प्रवर्तमाने, विधिदृष्टेन कर्मणा यथाविधानं क्रियमाणे।

Verse 20

क्रूराक्षः क्रूरबुद्धिश्च राक्षसौ बलवत्तरौ । यज्ञविघ्नाय संप्राप्तौ संप्राप्ते रजनीमुखे

क्रूराक्षः क्रूरबुद्धिश्च बलवत्तरौ राक्षसौ रजनीमुखे संप्राप्ते यज्ञविघ्नाय तत्र संप्राप्तौ।

Verse 21

राक्षसैर्बहुभिः सार्धं तथान्यैर्भूतसंज्ञितैः । पिशाचैश्च दुराधर्षैर्यज्ञविध्वंसतत्परैः

राक्षसैर्बहुभिः सार्धं तथान्यैर्भूतसंज्ञितैः, दुराधर्षैः पिशाचैश्च यज्ञविध्वंसतत्परैः सह।

Verse 22

अथ ते राक्षसाः सर्वे किंचिच्छिद्रमवेक्ष्य च । विविशुर्यज्ञवाटं तं प्रसर्पन्तः समंततः

अथ ते राक्षसाः सर्वे किंचिच्छिद्रमवेक्ष्य यज्ञवाटं तं समन्ततः प्रसर्पन्तो विविशुः।

Verse 23

निघ्नन्तो ब्राह्मणश्रेष्ठान्भक्षयन्तो हवींषि च । तथा यानि विचित्राणि यज्ञार्थे कल्पितानि च

ब्राह्मणश्रेष्ठान् निघ्नन्तो हवींषि भक्षयन्तश्च, यज्ञार्थे कल्पितानि यानि विचित्राणि द्रव्याणि तान्यपि।

Verse 24

एतस्मिन्नंतरे तत्र हाहाकारो महानभूत् । भक्ष्यमाणेषु विप्रेषु राक्षसैर्बलवत्तरैः

एतस्मिन्नन्तरे तत्र महाहाहाकारोऽभवत्, बलवत्तरै राक्षसैर्भक्ष्यमाणेषु विप्रर्षिषु।

Verse 25

ततो मैत्रसहिः क्रुद्धस्त्यक्त्वा दीक्षाव्रतं नृपः । आदाय सशरं चापं ध्वंसयामास वीक्ष्य तान्

ततो मैत्रसहिः क्रुद्धो नृपो दीक्षाव्रतं त्यक्त्वा, सशरं चापमादाय तान् दृष्ट्वा ध्वंसयामास।

Verse 26

कृतरक्षो वसिष्ठेन स्वयमेव पुरोधसा । क्रूराक्षं सूदयामास राक्षसैर्बहुभिः सह

वसिष्ठेन स्वयमेव पुरोधसा कृतरक्षो नृपो, क्रूराक्षं बहुभिः सह राक्षसैः सूदयामास।

Verse 27

क्रूरबुद्धिरथो वीक्ष्य हतं श्रेष्ठं सहोदरम् । तं च पार्थिवशार्दूलमगम्यं ब्रह्मतेजसा

अथ क्रूरबुद्धिर्वीक्ष्य हतं श्रेष्ठं सहोदरं, ब्रह्मतेजसा दुर्गमं तं पार्थिवशार्दूलं ददर्श।

Verse 28

हतशेषान्समादाय राक्षसान्बलसंयुतः । पलायनं भयाच्चक्रे क्षतांगस्तस्य सायकैः

हतशेषान् समादाय राक्षसान् बलसंयुतः, तस्य सायकैः क्षताङ्गो भयात् पलायनं चकार।

Verse 29

ततस्तद्वैरमाश्रित्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य राक्षसः । छिद्रमन्वेषयामास तद्वधाय दिवानिशम्

ततः स भ्रातुर्ज्येष्ठस्य वैरमनुस्मृत्य राक्षसः । तद्वधाय दिवानिशं छिद्रमन्वेषयामास ॥

Verse 30

एवं सवीक्षमाणस्य तस्य च्छिद्रं महात्मनः । समाप्तिमगमद्विप्राः सत्रं तद्द्वादशाब्दिकम्

एवं सवीक्षमाणस्य तस्य च्छिद्रं महात्मनः । समाप्तिमगमद्विप्राः सत्रं तद्द्वादशाब्दिकम् ॥

Verse 31

न सूक्ष्ममपि संप्राप्तं छिद्रं तेन दुरात्मना । वसिष्ठविहिता रक्षा सत्रे तस्य महीपतेः

न सूक्ष्ममपि संप्राप्तं छिद्रं तेन दुरात्मना । वसिष्ठविहिता रक्षा सत्रे तस्य महीपतेः ॥

Verse 32

अथासौ ब्राह्मणान्सर्वान्विसृज्याहितदक्षिणान् । कृतांजलिपुटो भूत्वा वसिष्ठमिदमब्रवीत्

अथासौ ब्राह्मणान्सर्वान्विसृज्याहितदक्षिणान् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥

Verse 33

स्वहस्तेन गुरोद्याहं त्वां भोजयितुमुत्सहे । क्रियतां तत्प्रसादो मे भुक्त्वाद्य मम मन्दिरे

स्वहस्तेन गुरोऽद्याहं त्वां भोजयितुमुत्सहे । क्रियतां तत्प्रसादो मे भुक्त्वाद्य मम मन्दिरे ॥

Verse 34

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय वसिष्ठो मुनिसत्तमः । क्षालितांघ्रिः स्वयं तेन निविष्टो भोजनाय वै

सूत उवाच—“तथेति” प्रतिज्ञाय वसिष्ठो मुनिसत्तमः। तेन नृपेण स्वयमेव क्षालितपादः स भोजनायोपविवेश॥

Verse 35

कूरबुद्धिरथो वीक्ष्य तदर्थं चामिषं शुभम् । सुसंस्कृतं विधानेन सूपकारैर्द्विजोत्तमाः

अथ कूरबुद्धिरसौ तदर्थं शुभमामिषं वीक्ष्य, विधानेन सुसंस्कृतं सूपकारैः, हे द्विजोत्तमाः, तदुपायं चकार॥

Verse 36

उखां कृत्वा ततस्तादृक्तत्प्रमाणामतर्किताम् । महामांसाभृतां कृत्वा तां जहारामिषान्विताम्

ततः स उखां तादृक्प्रमाणामतर्कितां कृत्वा, महामांसैः परिपूर्णां तामामिषान्वितां कृत्वा, तां जहार॥

Verse 37

अथासौ मुनिशार्दूलो भुंजानो बुबुधे हि तत् । महामांसमिति क्रुद्धस्तत्र प्रोवाच मन्युमान्

अथ स मुनिशार्दूलो भुञ्जानो हि तत् बुबुधे—‘महामांसम्’ इति। क्रुद्धो मन्युमान् तत्र प्रोवाच॥

Verse 38

महामांसाशनं यस्मात्कारितोऽहं त्वयाधम । रक्षोवद्राक्षसस्तस्मात्त्वमद्यैव भविष्यसि

“महामांसाशनं यस्मात् कारितोऽहं त्वयाधम। रक्षोवद्राक्षसस्तस्मात् त्वमद्यैव भविष्यसि॥”

Verse 39

ततः संशोधयामास तस्य मांसस्य चागमम् । निपुणं सूपकारांस्तान्दृष्ट्वा राजा पृथक्पृथक्

ततः स राजा तस्य मांसस्य चागमं सम्यक् संशोधयामास। निपुणान् सूपकारान् तान् दृष्ट्वा पृथक् पृथग् परीक्षयामास॥

Verse 40

तेऽब्रुवन्नैतदस्माभिः श्रपितं मांसमीदृशम् । श्रद्धीयतां महीपाल नान्येन मनुजेन वा

तेऽब्रुवन्—एतादृशं श्रपितं मांसं नास्माभिः कृतम्। श्रद्धीयतां महीपाल, नान्येन मनुजेन वा कृतम्॥

Verse 41

राक्षसं वा पिशाचं वा दानवं वा विना विभो । एतज्ज्ञात्वा ततो नाथ यद्युक्तं तत्समाचर

विभो, राक्षसं वा पिशाचं वा दानवं वा विना न भवति। एतज्ज्ञात्वा ततो नाथ, यद्युक्तं तत् समाचर॥

Verse 42

एतस्मिन्नंतरे तस्य नारदो मुनिसत्तमः । समागत्याब्रवीत्सर्वं तद्राक्षसविचेष्टितम्

एतस्मिन्नन्तरे नारदो मुनिसत्तमः समागत्य सर्वं अब्रवीत्—तद् राक्षसविचेष्टितम्॥

Verse 43

तच्छ्रुत्वा कोपमापन्नः स राजा शप्तुमुद्यतः । वसिष्ठं स्वकरे कृत्वा जलं सौदासभूपतिः । शापोद्यतं च तं दृष्ट्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्

तच्छ्रुत्वा स राजा कोपमापन्नः शप्तुमुद्यतः। सौदासभूपतिः वसिष्ठं मनसि कृत्वा स्वकरे जलं गृहीत्वा शापोद्यतः स्थितः; तं दृष्ट्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 44

निघ्नन्तो वा शपन्तो वा द्विषन्तो वा द्विजातयः । नमस्कार्या महीपाल तथापि स्वहितेच्छुना । गुरुरेष पुनर्मान्यस्तव पार्थिवसत्तम

निघ्नन्तो वा शपन्तो वा द्विषन्तो वा द्विजातयः । तथापि स्वहितेच्छुना महीपाल नमस्कार्याः । गुरुरेष पुनर्मान्यस्तव पार्थिवसत्तम ॥

Verse 45

तस्मान्नार्हसि शप्तुं त्वं प्रतिशापेन सन्मुनिम् । निषिद्धः स तथा भूपस्ततस्तत्सलिलं करात् । पादयोः कृत्स्नमुपरि प्रमुमोच ततः परम्

तस्मात् त्वं सन्मुनिं प्रतिशापेन शप्तुं नार्हसि । एवं निषिद्धः स भूपः करात् तत्सलिलं ततः । पादयोः कृत्स्नमुपरि प्रमुमोच ततः परम् ॥

Verse 46

अथ तौ चरणौ तस्य तप्त शापोदकप्लुतौ । दग्धौ कृष्णत्वमापन्नौ तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः

अथ तस्य चरणौ तौ तप्तशापोदकप्लुतौ । दग्धौ तत्क्षणात् कृष्णत्वमापन्नौ द्विजसत्तमाः ॥

Verse 47

कल्माषपाद इत्युक्तस्ततःप्रभृति स क्षितौ । भूपालो द्विजशार्दूला ना्म्ना तेन विशेषतः

ततःप्रभृति स भूपः क्षितौ कल्माषपाद इत्युक्तः । द्विजशार्दूलाः तेन नाम्ना विशेषतः प्रसिद्धिमगात् ॥

Verse 48

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे विप्रो वसिष्ठो लज्जयान्वितः । ज्ञात्वा दत्तं वृथा शापं तस्य भूमिपतेस्तदा

सूत उवाच । एतस्मिन्नन्तरे विप्रो वसिष्ठो लज्जयान्वितः । तदा तस्य भूमिपतेः दत्तं शापं वृथा इति ज्ञातवान् ॥

Verse 49

उवाच व्यर्थः शापोऽयं तव दत्तो मया नृप । न च मे जायते वाक्यमसत्यं हि कथंचन

उवाच—नृप, मया तव दत्तोऽयं शापो व्यर्थ एवाभवत्। तथापि मम वाक्यं कथञ्चनापि नासत्यं जायते।

Verse 50

तस्मात्त्वं राक्षसो भूत्वा कञ्चित्कालं नृपो त्तम । स्वरूपं लप्स्यसे भूयो यस्मिन्काले शृणुष्व तम्

तस्मात् त्वं नृपोत्तम कञ्चित्कालं राक्षसो भूत्वा स्थितिं प्राप्स्यसि। भूयः स्वस्वरूपं लप्स्यसे; यस्मिन् काले तद् मे शृणु।

Verse 51

यदा त्वं क्रूरबुद्धिं तं राक्षसं निहनिष्यसि । तदा त्वं लप्स्यसे मोक्षं राक्षसत्वात्सुदारुणात्

यदा त्वं क्रूरबुद्धिं तं राक्षसं निहनिष्यसि। तदा त्वं सुदारुणात् राक्षसत्वात् विमुक्तो मोक्षं लप्स्यसे।

Verse 52

सूत उवाच । एतस्मिन्नन्तरे राजा यातुधानो बभूव सः । ऊर्ध्वकेशो महाकायः कृष्णदन्तो भया नकः

सूत उवाच—एतस्मिन्नन्तरे स राजा यातुधानो बभूव। ऊर्ध्वकेशो महाकायः कृष्णदन्तो भयानकः।

Verse 53

ततो जघान विप्रेन्द्रान्राक्षसं भावमाश्रितः । यज्ञान्विध्वंसयामास मुनीनामाश्रमानपि

ततः स राक्षसभावमाश्रित्य विप्रेन्द्रान् जघान। यज्ञान् विध्वंसयामास, मुनीनामाश्रमानपि।

Verse 54

कस्यचित्त्वथ कालस्य क्रूर बुद्धिः स राक्षसः । ज्ञात्वा तं राक्षसीभूतमेकदाऽयुधवर्जितम्

कस्यचित्त्वथ कालस्य क्रूर बुद्धिः स राक्षसः । ज्ञात्वा तं राक्षसीभूतमेकदाऽयुधवर्जितम्

Verse 55

भ्रातुर्वधकृतं वैरं स्मरमाणस्ततः परम् । तद्वधार्थं समायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः

भ्रातुर्वधकृतं वैरं स्मरमाणस्ततः परम् । तद्वधार्थं समायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः

Verse 56

ततस्तं वेष्टयित्वापि समंताद्राक्षसो नृपम् । प्रोवाच वचनं क्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः

ततस्तं वेष्टयित्वापि समंताद्राक्षसो नृपम् । प्रोवाच वचनं क्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः

Verse 57

त्वया यो निहतोऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुदुर्मते । वसिष्ठस्य बलाद्यज्ञे तस्याद्य फलमाप्नुहि

त्वया यो निहतोऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुदुर्मते । वसिष्ठस्य बलाद्यज्ञे तस्याद्य फलमाप्नुहि

Verse 58

राजोवाच । यद्ब्रवीषि दुराचार कर्मणा तत्समाचर । शारदस्येव मेघस्य गर्जितं तव निष्फलम्

राजोवाच । यद्ब्रवीषि दुराचार कर्मणा तत्समाचर । शारदस्येव मेघस्य गर्जितं तव निष्फलम्

Verse 59

एवमुक्त्वा समादाय ततो वृक्षं स पार्थिवः । प्राद्रवत्संमुखं तस्य गर्जमानो यथा घनः

एवमुक्त्वा ततो वृक्षं समादाय स पार्थिवः । तस्य संमुखमभ्यद्रवद् गर्जमानो यथा घनः ॥

Verse 60

सोऽपि वृक्षं समुत्पाट्य क्रोधसंरक्तलोचनः । त्रिशंखां भृकुटीं कृत्वा तस्याप्यभिमुखं ययौ

सोऽपि वृक्षं समुत्पाट्य क्रोधसंरक्तलोचनः । त्रिशङ्खां भृकुटीं कृत्वा तस्याप्यभिमुखं ययौ ॥

Verse 61

कृतवन्तौ वने तत्र बहुवृक्षक्षयावहम्

कृतवन्तौ वने तत्र बहुवृक्षक्षयावहम् ॥

Verse 62

अथ तं श्रांतमालोक्य कूरबुद्धिं महीपतिः । प्रगृह्य पादयोर्वेगाद्भ्रामयामास पुष्करे

अथ तं श्रान्तमालोक्य कूरबुद्धिं महीपतिः । प्रगृह्य पादयोर्वेगाद् भ्रामयामास पुष्करे ॥

Verse 63

ततश्चास्फोटयामास भूमौ कोपसमन्वितः । चक्रे चामिषखण्डं स पिष्ट्वापिष्ट्वा मुहुर्मुहुः

ततश्चास्फोटयामास भूमौ कोपसमन्वितः । चक्रे चामिषखण्डं स पिष्ट्वापिष्ट्वा मुहुर्मुहुः ॥

Verse 64

तस्मिंस्तु निहते शूरे राक्षसे स महीपतिः । राक्षसत्वाद्विनिर्मुक्तो लेभे कायं नृपोद्भवम्

तस्मिंस्तु निहते शूरे राक्षसे स महीपतिः । राक्षसत्वाद्विनिर्मुक्तो लेभे कायं नृपोद्भवम् ॥

Verse 65

ततस्ते राक्षसाः शेषाः समंतात्तं महीपतिम् । परिवार्य महावृक्षैर्जघ्नुः पाषाणवृष्टिभिः

ततस्ते राक्षसाः शेषाः समंतात्तं महीपतिम् । परिवार्य महावृक्षैर्जघ्नुः पाषाणवृष्टिभिः ॥

Verse 66

ततस्तानपि भूपालो जघान प्रहसन्निव । वृक्षहस्तस्तु विश्रब्धो लीलया द्विजसत्तमाः

ततस्तानपि भूपालो जघान प्रहसन्निव । वृक्षहस्तस्तु विश्रब्धो लीलया द्विजसत्तमाः ॥

Verse 67

ततश्च स्वपुरं प्राप्तः संप्रहृष्टतनूरुहः । राक्षसानां वधं कृत्वा लब्ध्वा देहं पुरातनम्

ततश्च स्वपुरं प्राप्तः संप्रहृष्टतनूरुहः । राक्षसानां वधं कृत्वा लब्ध्वा देहं पुरातनम् ॥

Verse 68

ततस्तं तेजसा हीनं दुर्गंधेन समावृतम् । ब्रह्महत्योद्भवैश्चिह्नैरन्यैरपि पृथग्विधैः

ततस्तं तेजसा हीनं दुर्गंधेन समावृतम् । ब्रह्महत्योद्भवैश्चिह्नैरन्यैरपि पृथग्विधैः ॥

Verse 69

दृष्ट्वा ते मंत्रिणस्तस्य पुत्र पौत्रास्तथा परे । नोपसर्पंति भूपालं पापस्पर्शभयान्विताः

तं तथा दृष्ट्वा तस्य मन्त्रिणः पुत्रपौत्रादयश्चान्येऽपि पापस्पर्शभयाकुला भूपालं नोपसर्पन्ति।

Verse 70

ऊचुश्च पार्थिवश्रेष्ठ न त्वमर्हसि संगमम् । कर्तुं सार्धमिहास्माभिर्ब्रह्महत्या न्वितो यतः

ऊचुश्च—पार्थिवश्रेष्ठ! न त्वमिहास्माभिः सह संगमं कर्तुमर्हसि, यतो ब्रह्महत्यादोषेणान्वितोऽसि।

Verse 71

तस्माद्वसिष्ठमाहूय प्रायश्चित्तं समाचर । अशुद्धं शुद्धिमायाति येन गात्रमिदं तव

तस्माद्वसिष्ठमाहूय प्रायश्चित्तं समाचर; येन तवेदमशुद्धं गात्रं शुद्धिमायाति।

Verse 72

ततः स पार्थिवस्तूर्णं वसिष्ठं मुनिपुंगवम् । समाहूयाब्रवीद्वाक्यं दूरस्थो विनयान्वितः

ततः स पार्थिवस्तूर्णं मुनिपुङ्गवं वसिष्ठं समाहूय, दूरस्थो विनयान्वितो वाक्यमब्रवीत्।

Verse 73

तव प्रसादतो विप्र स हतो राक्षसो मया । मुक्तशापोऽस्मि संजातः परं शृणु वचो मुने

तव प्रसादतो विप्र! स राक्षसो मया हतः; मुक्तशापोऽस्मि संजातः—परं शृणु वचो मुने।

Verse 74

मम गात्रात्सुदुर्गंधः समुद्गच्छति सर्वतः । भाराक्रांतानि गात्राणि सर्वाण्येवाचलानि च

मम देहात् सर्वतः दुर्गन्धः समुत्पद्यते; भाराक्रान्तानि मम सर्वाणि गात्राणि अचलानीव जातानि।

Verse 75

तत्किमेतद्द्विजश्रेष्ठ तेजो हानिरतीव मे । मंत्रिणोऽपि तथा पुत्रा न स्पृशंति यतोऽद्य माम्

तत् किमेतत् द्विजश्रेष्ठ? मम तेजोऽतीव हानिं गतं; अद्य मन्त्रिणोऽपि तथा पुत्राश्च मां न स्पृशन्ति यतः।

Verse 76

वसिष्ठ उवाच । राक्षसत्वं प्रपन्नेन त्वया पार्थिवसत्तम । ब्राह्मणा बहवो ध्वस्तास्तथा विध्वंसिता मखाः । तेषां त्वं पार्थिवश्रेष्ठ संस्पृष्टो ब्रह्महत्यया

वसिष्ठ उवाच—पार्थिवसत्तम, त्वया राक्षसत्वं प्रपन्नेन बहवो ब्राह्मणाः ध्वस्ताः, मखाश्च विध्वंसिताः; अतः पार्थिवश्रेष्ठ, त्वं ब्रह्महत्यापापेन संस्पृष्टः।

Verse 77

राजोवाच । तदर्थं देहि मे विप्र प्रायश्चित्तं विशुद्धये । येन निर्मुक्तपापोऽहं राज्यं प्राप्नोमि चात्मनः

राजोवाच—तदर्थं मे विप्र विशुद्धये प्रायश्चित्तं देहि; येनाहं पापनिर्मुक्तः स्वराज्यं चात्मकल्याणं च प्राप्नुयाम्।

Verse 78

वसिष्ठ उवाच । अत्रार्थे तीर्थयात्रां त्वं कुरु पार्थिव सत्तम । निर्ममो निरहंकारस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

वसिष्ठ उवाच—अत्रार्थे पार्थिवसत्तम, त्वं तीर्थयात्रां कुरु; निर्ममो निरहंकारस्ततः सिद्धिं विशुद्धिं चावाप्स्यसि।

Verse 79

ततः स पार्थिवश्रेष्ठः संयतात्मा जितेंद्रियः । प्रयागादिषु तीर्थेषु स्नानं चक्रे समा हितः

ततः स पार्थिवश्रेष्ठः संयतात्मा जितेन्द्रियः । प्रयागादिषु तीर्थेषु स्नानं चकार समाहितः ॥

Verse 80

न नश्यति स दुर्गंधो न च तेजः प्रवर्धते । न कायो लघुतां याति नालस्येन विमुच्यते

न नश्यति स दुर्गन्धो न च तेजः प्रवर्धते । न कायो लघुतां याति नालस्येन विमुच्यते ॥

Verse 81

ततः संभ्रममाणश्च कदाचि द्द्विजसत्तमाः । चमत्कारपुरे क्षेत्रे स्नानार्थं समुपागतः

ततः संभ्रममाणश्च कदाचिद् द्विजसत्तमाः । चमत्कारपुरे क्षेत्रे स्नानार्थं समुपागतः ॥

Verse 82

सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो निशीथे तमसावृते । गर्तायां पतितोऽकस्मात्पूर्णायां पयसा नृपः

सुश्रान्तः क्षुत्पिपासार्तो निशीथे तमसावृते । गर्तायां पतितोऽकस्मात् पूर्णायां पयसा नृपः ॥

Verse 83

कृच्छ्रात्ततो विनिष्क्रांतस्तीर्थात्तस्मान्महीपतिः । यावत्पश्यति चात्मानं द्वादशार्कसमप्रभम्

कृच्छ्रात् ततो विनिष्क्रान्तस् तीर्थात् तस्मान् महीपतिः । यावत् पश्यति चात्मानं द्वादशार्कसमप्रभम् ॥

Verse 84

दुर्गंधेन परित्यक्तं सोद्यमं लघुतां गतम् । दृष्ट्वा च चिंतयामास नूनं मुक्तोऽस्मि पातकात्

दुर्गन्धविनिर्मुक्तं सुद्योतं लघुतां गतम् । आत्मानं दृष्ट्वा स चिन्तयामास—नूनं पातकात् मुक्तोऽस्मि इति ॥

Verse 85

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । हर्षयन्ती महीपालं विमुक्तं ब्रह्महत्यया

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । महीपालं हर्षयन्ती—ब्रह्महत्यापातकात् विमुक्तम् ॥

Verse 86

विमुक्तोऽसि महाराज सांप्रतं पूर्वपातकैः । तीर्थस्यास्य प्रभावेन तस्माद्गच्छ निजं गृहम्

विमुक्तोऽसि महाराज सांप्रतं पूर्वपातकैः । अस्य तीर्थस्य प्रभावेन तस्माद्गच्छ निजं गृहम् ॥

Verse 87

अत्र संनिहितो नित्यं भ्रूणरूपेण शंकरः । कृष्णपक्षे विशेषेण चतुर्दश्यां महीपते

अत्र संनिहितो नित्यं भ्रूणरूपेण शंकरः । कृष्णपक्षे विशेषेण चतुर्दश्यां महीपते ॥

Verse 88

यदा प्रपतितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः । द्विजशापेन गर्तैषा तदानेन विनिर्मिता

यदा प्रपतितं लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः । द्विजशापेन तदा गर्तैषा क्षणेनैव विनिर्मिता ॥

Verse 89

लज्जितेन स्ववासार्थं महद्दुःखयुतेन च । सतीवियोगयुक्तेन भ्रूणत्वं प्रगतेन च

लज्जया पराभूतः स्ववासस्थानमन्विष्यन् महादुःखसमन्वितः । सतीवियोगपीडितः भ्रूणभावं च प्रविष्टः…

Verse 90

सर्वपापहरा तेन गर्तेयं पृथि वीपते । भ्रूणगर्तेति विख्याता तस्य नामा जगत्त्रये

तस्मात् हे पृथिवीपते, एषा गर्तिः सर्वपापहराभवत् । जगत्त्रये तस्य नाम ‘भ्रूणगर्त’ इति विख्यातम् ॥

Verse 91

सूत उवाच । एवमुक्त्वाथ सा वाणी विररामांऽतरिक्षगा । सोऽपि पार्थिवशार्दूलः प्रहृष्टः स्वपुरं ययौ

सूत उवाच—एवमुक्त्वा सा वाणीऽन्तरिक्षगा विरराम । सोऽपि पार्थिवशार्दूलः प्रहृष्टः स्वपुरं ययौ ॥

Verse 92

ततस्तं पापनिर्मुक्तं तेजसा भास्करोपमम् । दृष्ट्वा पुत्रास्तथा मर्त्याः प्रणेमुस्तुष्टिसंयुताः

ततः तं पापनिर्मुक्तं तेजसा भास्करोपमम् । दृष्ट्वा पुत्राश्च मर्त्याश्च तुष्टियुक्ताः प्रणेमिरे ॥

Verse 93

सोऽपि ब्राह्मणशार्दूलो वसिष्ठस्तं महीपतिम् । समभ्येत्य ततः प्राह हर्षगद्गदया गिरा

सोऽपि ब्राह्मणशार्दूलो वसिष्ठः तं महीपतिम् । समभ्येत्य ततः प्राह हर्षगद्गदया गिरा ॥

Verse 94

दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र पापाद्ब्रह्मवधोद्भवात् । दिष्ट्या त्वं तेजसा युक्तः पुनः प्राप्तो निजं पुरम्

दिष्ट्या मुक्तोऽसि राजेन्द्र पापाद् ब्रह्मवधोद्भवात् । दिष्ट्या त्वं तेजसा युक्तः पुनः प्राप्तो निजं पुरम् ॥

Verse 95

तस्मात्कीर्तय भूपाल कस्मिंस्तीर्थे समागतः । त्वं मुक्तः पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात्

तस्मात् कीर्तय भूपाल कस्मिंस्तीर्थे समागतः । त्वं मुक्तः पातकाद् घोराद् ब्रह्महत्यासमुद्भवात् ॥

Verse 96

ततः स कथयामास भ्रूणगर्तासमुद्भवम् । वृत्तांतं तस्य विप्रर्षेरनुभूतं यथा तथा

ततः स कथयामास भ्रूणगर्तासमुद्भवम् । वृत्तान्तं तस्य विप्रर्षेरनुभूतं यथा तथा ॥

Verse 97

ततस्ते मंत्रिणो वृद्धाः स च राजा मुनीश्वरः । पुत्रं प्रतर्दनंनाम राज्ये संस्थाप्य तत्क्षणात्

ततस्ते मन्त्रिणो वृद्धाः स च राजा मुनीश्वरः । पुत्रं प्रतर्दनं नाम राज्ये संस्थाप्य तत्क्षणात् ॥

Verse 98

भ्रूणगर्तां समासाद्य तामेव द्विजसत्तमाः । तपश्चेरुर्महादेवं ध्यायमाना दिवा निशम्

भ्रूणगर्तां समासाद्य तामेव द्विजसत्तमाः । तपश्चेरुर्महादेवं ध्यायमानाः दिवा निशम् ॥

Verse 99

गताश्च परमां सिद्धिं कालेनाल्पेन दुर्लभाम् । भ्रूणरूपधरं देवं पूजयित्वा महेश्वरम्

अल्पेनैव कालेन ते परमां दुर्लभां सिद्धिं गताः; भ्रूणरूपधरं देवं महेश्वरं पूजयित्वा।

Verse 100

ततःप्रभृति सा गर्ता प्रख्याता धरणीतले । भ्रूणगर्तेति विप्रेंद्राः सर्वपातकनाशिनी

ततःप्रभृति सा गर्ता धरणीतले प्रख्याता; ‘भ्रूणगर्ता’ इति विप्रेन्द्राः, सर्वपातकनाशिनी।

Verse 101

तत्र कृष्णचतुर्दश्यां यः श्राद्धं कुरुते नरः । स पितॄंस्तारयेन्नूनं दश पूर्वान्दशा परान्

तत्र कृष्णचतुर्दश्यां यः श्राद्धं कुरुते नरः, स नूनं पितॄंस्तारयेत्—दश पूर्वान् दशापरान्।

Verse 102

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र श्राद्धं समाचरेत् । स्नानं च ब्राह्मणश्रेष्ठा दानं वापि स्वशक्तितः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र श्राद्धं समाचरेत्; स्नानं च, ब्राह्मणश्रेष्ठाः, दानं वापि स्वशक्तितः।