Adhyaya 111

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शिवक्षेत्राणि यैर्विप्रैः समानीतानि तत्र च । तेषां सर्वाणि गोत्राणि वद सूतज विस्तरात्

ऋषय ऊचुः—यैर्विप्रैः शिवक्षेत्राणि समानीतानि तत्र च स्थापितानि, तेषां सर्वेषां गोत्राणि सूतज, विस्तरात् वद।

Verse 2

कस्य गोत्रोद्भवैर्विप्रैः किं क्षेत्रं समुपार्जितम् । शंकरस्य प्रसादेन तस्मिन्काल उपस्थिते

कस्य गोत्रोद्भवैर्विप्रैः किं क्षेत्रं समुपार्जितं स्थापितं च, शंकरस्य प्रसादेन तस्मिन्काले उपस्थिते?

Verse 3

कियत्यपि च गोत्राणि चमत्कारपुरोत्तमे । स्थापितानि सुभक्तेन तेनानर्तेन सूतज

कियन्त्यपि च गोत्राणि चमत्कारपुरोत्तमे, सुभक्तेन तेन आनर्तेन, सूतज, स्थापितानि?

Verse 4

त्वया प्रोक्तं पुरा दत्तं पुरं कृत्वा द्विजन्मनाम् । न च तेषां कृता संख्या तस्मात्तां परिकीर्तय

त्वया प्रोक्तं पुरा—दत्तं पुरं कृत्वा द्विजन्मनाम्; न च तेषां कृता संख्या; तस्मात् तां संख्याṃ परिकीर्तय।

Verse 5

सूत उवाच । उपदेशः पुरा दत्तो द्विसप्ततिमुनीश्वरैः । आनर्ताधिपतिः पूर्वं कुष्ठरोग प्रपीडितः । शंखतीर्थं समागत्य स्नानं चक्रे त्वरान्वितः

सूत उवाच—पुरा द्विसप्ततिमुनीश्वरैः उपदेशो दत्तः। पूर्वम् आनर्ताधिपतिः कुष्ठरोगेण प्रपीडितः शङ्खतीर्थं समागत्य त्वरितः स्नानं चकार।

Verse 6

तेन नाशं गतः कुष्ठो भूपतेस्तस्य तत्क्षणात् । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्निर्वि ण्णस्य तनुं प्रति

तेन तस्य भूपतेः कुष्ठो तत्क्षणादेव नाशं गतः। तस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् स्वतनुं प्रति निर्विण्णोऽभवत्।

Verse 7

ततः स नीरुजो भूत्वा तोषेण महतान्वितः । तानुवाच मुनिश्रेष्ठान् प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

ततः स नीरुजो भूत्वा महता तोषेण समन्वितः। मुनिश्रेष्ठान् तान् मुहुर्मुहुः प्रणिपत्य उवाच।

Verse 8

सुवर्णं वा गजाश्वं वा राज्यं सकलमेव वा । भवद्भ्यः संप्रदास्यामि तस्मादब्रूत द्विजोत्तमाः

सुवर्णं वा गजाश्वं वा सकलं राज्यं तथैव वा। भवद्भ्यः सम्प्रदास्यामि; तस्माद् ब्रूत द्विजोत्तमाः।

Verse 9

यद्यस्य रोचते यावन्मात्रमन्यदपि द्विजाः । प्रसादः क्रियतां मह्यं दीनस्य प्रणतस्य च

यद्यस्य रोचते यावन्मात्रं यच्चान्यदपि द्विजाः। दीनस्य प्रणतस्य च मम प्रसादः क्रियतां।

Verse 10

ब्राह्मणा ऊचुः । निष्परिग्रहधर्माणो वानप्रस्था वयं द्विजाः । सद्यःप्रक्षालकाः किं नो राज्येन विभवेन च

ब्राह्मणाः ऊचुः—वयं द्विजा वानप्रस्थाः, निष्परिग्रहधर्मपरायणाः। सद्यःप्रक्षालकाः स्मः; राज्येन विभवेन च अस्माकं किं प्रयोजनम्?

Verse 11

राजोवाच उपकारं समासाद्य यः करोति न पापकृत् । उपकारं पुनस्तस्य स कृतघ्न उदाहृतः

राजोवाच—उपकारं समासाद्य यो न पापकृत्, स न दोषी। उपकारस्य प्रत्युपकारं यः न करोति, स कृतघ्न इति कीर्त्यते।

Verse 12

ब्रह्मघ्नं च सुरापे च चौरे भग्नव ते शठे । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ब्रह्मघ्ने सुरापे च चौरे भग्नव्रते शठे च—सद्भिः निष्कृतिः विहिता; कृतघ्ने तु निष्कृतिः नास्ति।

Verse 16

तस्मात्त्वं गच्छ राज्यं स्वं स्वधर्मेण प्रपालय । इह लोके परे चैव येन सौख्यं प्रजायते

तस्मात् त्वं स्वराज्यं गच्छ, स्वधर्मेण तद् प्रपालय। येन इह लोके परे च एव सौख्यं प्रजायते।

Verse 18

तत्र गत्वा प्रहृष्टा त्माकृत्वा रम्यं महेश्वरम् । गीतनृत्यसवाद्यैश्च रात्रिजागरणादिभिः । चकार पूर्ववद्राज्यं समंताद्धतकंटकम्

तत्र गत्वा हृष्टात्मा रम्यं महेश्वरं प्रतिष्ठाप्य पूजयामास। गीतनृत्यसवाद्यैः रात्रिजागरणादिभिश्च, पूर्ववत् समन्ताद् धृतकण्टकं राज्यं चकार।

Verse 19

चिंतयानो दिवानक्तं ब्राह्मणान्प्रति तत्सदा । कथं तेषां द्विजेंद्राणामुपकारो भविष्यति । मदीयो मम यैर्दत्तं गात्रमेतत्पुनर्नवम्

स दिवानक्तं निरन्तरं तान् ब्राह्मणान् प्रति चिन्तयामास—“कैः उपायैः तेषां द्विजेन्द्राणामुपकारो मया कर्तुं शक्यते, यैर्ममेदं गात्रं पुनर्नवं दत्तम्?”

Verse 20

तेऽपि सर्वे मुनिश्रेष्ठाः खेचरत्व समन्विताः । तपःशक्त्या यांति नानातीर्थेषु भक्तितः

तेऽपि सर्वे मुनिश्रेष्ठाः खेचरत्वसमन्विताः, तपःशक्त्या भक्तितो नानातीर्थेषु गच्छन्ति।

Verse 21

तेषु स्नानं जपं कृत्वा तथैव पितृतर्पणम् । प्राणयात्रां पुनश्चक्रुस्तत्रागत्य स्व आश्रमे

तेषु तीर्थेषु स्नानं जपं च कृत्वा, तथा पितृतर्पणमपि विधाय, तत्रागत्य स्वाश्रमे पुनः प्राणयात्रां चक्रुः।

Verse 22

अन्ये तत्रैव कुर्वंति नित्यकृत्यानि ये द्विजाः । तथान्ये दूरमासाद्य तीर्थं दृष्ट्वा मनोहरम्

अन्ये तत्रैव ये द्विजाः नित्यकृत्यानि कुर्वन्ति; तथान्ये दूरमासाद्य मनोहरं तीर्थं दृष्ट्वा हृष्टमनसः अभवन्।

Verse 23

उषित्वा रजनीं तत्र द्विरात्रं वा पुनर्गृहम् । समागच्छंति चान्ये तु त्रिरात्रेण समाययुः

तत्र रजनीमुषित्वा द्विरात्रं वा, केचित् पुनर्गृहं जग्मुः; अन्ये तु त्रिरात्रेण समागत्य पुनराययुः।

Verse 24

वाराणस्यां प्रयागे वा पुष्करे वाथ नैमिषे । प्रभासे वाऽथ केदारे ह्यन्यस्मिन्नहि वांछ्यते

वाराणस्यां प्रयागे वा पुष्करेऽथ नैमिषेऽपि वा । प्रभासे केदारे वा—नान्यत् स्थानं परं वाञ्छ्यते ॥

Verse 25

कदाचिदथ ते सर्वे कार्तिक्यां पुष्करत्रये । गता विनिश्चयं कृत्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः

कदाचित् कार्तिके मासि ते सर्वे द्विजसत्तमाः । विनिश्चयं कृत्वा स्नानार्थं पुष्करत्रयं जग्मुः ॥

Verse 26

पंचरात्रं वसिष्यामो वयं तत्र समाहिताः । तस्माद्वह्निषु दारेषु रक्षा कार्या स्वशक्तितः

पञ्चरात्रं वसिष्यामो वयं तत्र समाहिताः । तस्माद् वह्निषु दारेषु रक्षा कार्या स्वशक्तितः ॥

Verse 27

एवं ते समयं कृत्वा गता यावद्द्विजोत्तमाः । तावद्ध पतिना ज्ञाता न कश्चित्तत्र तिष्ठति

एवं ते समयं कृत्वा गता यावद् द्विजोत्तमाः । तावद्ध पतिना ज्ञातं न कश्चित् तत्र तिष्ठति ॥

Verse 28

तेषां मध्ये मुनींद्राणां सुतीर्थाश्रमवासिनाम् । दमयंतीति विख्याता चंद्रबिंबसमानना

तेषां मध्ये मुनीन्द्राणां सुतीर्थाश्रमवासिनाम् । दमयन्तीति विख्याता चन्द्रबिम्बसमाना ना ॥

Verse 29

तामुवाच रहस्येवं व्रज त्वं चारुहासिनि । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ममादेशोऽधुना ध्रुवम्

स रहसि तामुवाच—“व्रज त्वं चारुहासिनि; हाटकेश्वरजक्षेत्रे ममादेशोऽधुना ध्रुवः।”

Verse 30

तत्र तिष्ठंति याः पत्न्यो मुनीनां भावितात्मनाम् । भूषणानि विचित्राणि तासां यच्छ यथेच्छया

तत्र भावितात्मनाम् मुनीनां याः पत्न्यः तिष्ठन्ति; तासां विचित्राणि भूषणानि यथेच्छया यच्छ।

Verse 31

न तासां पतयोऽस्माकं प्रकुर्वंति प्रतिग्रहम् । कथंचिदपि सुश्रोणि लोभ्यमानापि भूरिशः

न तासां पतयः अस्माकं मुनयः प्रतिग्रहम् प्रकुर्वन्ति; सुश्रोणि, कथञ्चिदपि भूरिशो लोभ्यमानाः अपि न गृह्णन्ति।

Verse 32

स्त्रीणां भूषणजा चिन्ता सदा चैवाधिका भवेत् । लौल्यं च कौतुकं चैव सदा भूषणजं भवेत्

स्त्रीणां भूषणजातया चिन्ता सदा एव अधिका भवेत्; भूषणजातं लौल्यं कौतुकं च सदा भवेत्।

Verse 33

अपि मृन्मयकं किंचित्काष्ठसूत्रमयं च वा । जतुकाचमयं वापि नारी धत्ते विभूषणम्

अपि मृन्मयकं किंचित् काष्ठसूत्रमयं च वा; जतुकाचमयं वापि नारी विभूषणं धत्ते।

Verse 34

एष एव भवेत्तेषामुपकारस्यसंभवः । उपायः पद्मपत्राक्षि न चान्योऽस्ति कथंचन

एष एव तेषामुपकारसाधनं भवति; एष उपायः, पद्मपत्राक्षि—नान्योऽस्ति कथञ्चन।

Verse 35

सा तथेति प्रतिज्ञाय विचित्राभरणानि च । गृहीत्वा हर्षसंयुका ततस्तत्क्षेत्रमाययौ

सा ‘तथेति’ प्रतिज्ञाय, विचित्राभरणानि च गृहीत्वा हर्षसंयुता, ततस्तत्क्षेत्रमाययौ।

Verse 36

मणिमुक्तामयान्येव कुण्डलानि शुभानि च । तथा चन्द्रोज्ज्वलाहारान्नूपुराणि बृहंति च

मणिमुक्तामयान्येव शुभानि कुण्डलानि च; तथा चन्द्रोज्ज्वलाहारान् नूपुराणि बृहन्ति च।

Verse 37

इन्द्रनीलमहानीलवैडूर्यखचितानि च । पद्मरागैस्तथा वज्रैर्माणिक्यैश्च मनोरमैः

इन्द्रनीलमहानीलवैडूर्यखचितानि च; पद्मरागैस्तथा वज्रैर्माणिक्यैश्च मनोरमैः।

Verse 38

केशैः कंकणैर्दिव्यैः शक्रचापनिभैः शुभैः । हेमसूत्रैश्च जात्यैश्च मेखलाभिस्तथैव च

केयूरैः कंकणैर्दिव्यैः शक्रचापनिभैः शुभैः; हेमसूत्रैश्च जात्यैश्च मेखलाभिस्तथैव च।

Verse 39

अथ सा बोधने विष्णोः संप्राप्ते दिवसे शुभे । उपवासपरा स्नाता एकस्मिन्सलिलाशये

अथ विष्णोर्बोधनस्य शुभदिवसे संप्राप्ते सा उपवासपरायणा स्नाता एकस्मिन् सलिलाशये।

Verse 40

तीरदेशे निवेश्यैव महाभूषणपर्वतम् । यस्य प्रभाभिरुग्राभिर्व्याप्तं गगनमंडलम्

तीरदेशे निवेश्यैव महाभूषणपर्वतं यस्य उग्रप्रभाभिः गगनमण्डलं व्याप्तम्।

Verse 41

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तापस्यः कौतुकान्विताः । कीदृशा राजपत्नी सा किंरूपा किंविभूषणा

एतस्मिन्नन्तरे कौतुकान्विताः तापस्यः प्राप्ताः— ‘कीदृशी सा राजपत्नी, किंरूपा, किंविभूषणा?’ इति।

Verse 42

अथ तास्तां समालोक्य दिव्यभूषणभूषिताम् । सुरूपांगीं समाधिस्थां चित्ते चिन्तां प्रचक्रिरे

अथ तास्तां दिव्यभूषणभूषितां सुरूपाङ्गीं समाधिस्थां समालोक्य चित्ते चिन्तां प्रचक्रिरे।

Verse 43

धन्येयं भूपतेर्भार्या यैवं भूषणभूषिता । दमयंती सुरूपाढ्या सर्वलक्षणलक्षिता

‘धन्येयं भूपतेर्भार्या यैवं भूषणभूषिता; दमयन्ती सुरूपाढ्या सर्वलक्षणलक्षिता’ इति।

Verse 44

समाध्यंतं समासाद्य तापसीर्वीक्ष्य साऽपि च । दमयंती नमश्चक्रे ताः सर्वा विधिपूर्वकम्

समाधेः समुत्थाय तापसीः पुरतः स्थिताः निरीक्ष्य दमयन्त्यपि ताः सर्वाः विधिपूर्वकं नमस्कृत्य प्रणनाम।

Verse 45

ताः कृतांजलिना प्राह वल्गुवाक्यं मनोहरम् । मयायं भूषणस्तोम उद्दिश्य गरुडध्वजम् । कल्पितोऽद्य दिने स्नात्वा समुपोष्य दिने हरेः

सा कृताञ्जलिः ताः प्रति वल्गुवाक्यं मनोहरं प्राह— ‘गरुडध्वजं हरिमुद्दिश्य मया भूषणस्तोमोऽयं कल्पितः। अद्य स्नात्वा हरेर्दिने समुपोष्य…’

Verse 46

तस्माद्गृह्णंतु तापस्यो मया दत्तानि वांछया । भूषणानि विचित्राणि प्रसादः क्रियतां मम

‘तस्मात्, हे तापस्यः, मया वाञ्छया दत्तानि विचित्राणि भूषणानि गृह्णीत; मम प्रसादः क्रियतां—अनुग्रहं कुरुत।’

Verse 47

ततश्चैकाऽब्रवीत्तासामेषा मुक्तावली मम । इमां देहि न मे वांछा विद्यतेऽन्या नृपप्रिये

ततः तासां मध्ये एका अब्रवीत्— ‘एषा मुक्तावली मम; इमां मे देहि। नृपप्रिये, अन्यद् मे किञ्चिदपि वाञ्छा नास्ति।’

Verse 48

ततस्तया विहस्योच्चैः प्रक्षाल्य चरणौ स्वयम् । दत्ता मुक्तावली तस्या वस्त्रैर्दिव्यैः समन्विता । यस्याः षण्माषतुल्यानि मौक्तिकान्यमलानि च

ततः सा उच्चैर्विहस्य स्वयमेव चरणौ प्रक्षाल्य तस्यै दिव्यवस्त्रसमन्वितां मुक्तावलीं ददौ; यस्याः षण्माषतुल्यानि अमलानि मौक्तिकानि आसन्।

Verse 49

शरत्काले यथा व्योम्नि नक्षत्राणि द्विजोत्तमाः । तथान्या स्पर्द्धया युक्ता ययाचेऽमलवर्चसम् । हारं निर्मूल्यतायुक्तं चित्ताह्लादकरं परम्

हे द्विजोत्तमाः, शरत्काले यथा व्योम्नि नक्षत्राणि विराजन्ते, तथैवान्या स्पर्धया प्रेरिता अमलवर्चसं निर्मूल्यं परमचित्ताह्लादकरं हारं ययाचे।

Verse 50

अथ सा तं करे कृत्वा तस्या हारं प्रयच्छति । तावदन्या प्रजग्राह हारं शृंगारलालसा

अथ सा तं करे कृत्वा तस्यै हारं प्रयच्छति; तावदेवान्या शृङ्गारलालसा हारं प्रजग्राह।

Verse 51

ततः शेषाश्च तापस्यो भूषणार्थं समुत्सुकाः । सस्पर्द्धा जगृहुस्तानि भूषणानि स्वयं द्विजाः

ततः शेषास्तापस्यो भूषणार्थं समुत्सुकाः; स्पर्धायुक्ता द्विजोत्तम, तानि भूषणानि स्वयमेव जगृहुस्ताः।

Verse 52

अन्याश्चान्याकरे कृत्वा भूषणं सुमनोहरम् । बलादाकृष्य जग्राह धर्षयित्वा ततः परम्

अन्यापि चान्याकरे कृत्वा सुमनोहरं भूषणं, बलादाकृष्य जग्राह; ततः परं धर्षणमपि चकार।

Verse 53

यथायथा प्रगृह्णंति तापस्यो भूषणार्चिताः । तथातथास्याः संजज्ञे दमयंत्या मुदा हृदि

यथायथा तापस्यो भूषणैः समर्चिताः प्रगृह्णन्ति, तथातथा दमयन्त्याः हृदि पुनः पुनर्मुदा संजज्ञे।

Verse 54

अन्यानि च प्रचिक्षेप शतशोऽथ सहस्रशः । न तृप्तिर्जायते तासां तथापि द्विजसत्तमाः

अन्यान्यपि दानानि सा शतशः सहस्रशश्च प्रचिक्षेप; तथापि तासां तृप्तिर्न जायते, हे द्विजसत्तमाः।

Verse 55

भूषणाभावमासाद्य ततः सा पार्थिवप्रिया । हृष्टा प्रोवाच ताः सर्वाः संतोषः क्रियतामिति

भूषणाभावमासाद्य सा पार्थिवप्रिया हृष्टा सती ताः सर्वाः प्रोवाच—“सन्तोषः क्रियताम्” इति।

Verse 56

पुनश्चैवानयिष्यामि प्रभाते नात्र संशयः । अन्यानि च विचित्राणि यस्या रोचंति यानि च

पुनश्च प्रभातेऽहं नयिष्यामि, नात्र संशयः; अन्यान्यपि विचित्राणि यानि युष्माकं रोचन्ति तानि च।

Verse 57

ततस्ताः सकलाः प्रोचुर्गच्छ त्वं पार्थिवप्रिये । आगंतव्यं च भूयोऽपि प्रगृह्याभरणानि च

ततः ताः सकलाः प्रोचुः—“गच्छ त्वं पार्थिवप्रिये; भूयोऽप्यागन्तव्यं, प्रगृह्याभरणानि च।”

Verse 58

एवमुक्ता ततस्ताभिः प्रणिपत्य नृपप्रिया । प्रहृष्टा प्रययौ तूर्णं स्वपुरं प्रति सद्द्विजाः

एवमुक्ता ताभिः सा नृपप्रिया प्रणिपत्य प्रहृष्टा तूर्णं स्वपुरं प्रति प्रययौ, हे सद्द्विजाः।

Verse 59

तापस्योपि गृहं गत्वा वस्त्राणि विविधानि च । भूषणानि च गात्रेषु सस्पर्द्धा निदधुस्तदा

ततः सा तापस्याः गृहं गत्वा नानाविधानि वस्त्राणि भूषणानि च गात्रेषु स्पर्धया इव तदा न्यधुः।

Verse 60

तापसीनां चतुष्कं च परित्यज्य यतव्रतम् । शेषाभिः प्रगृहीतानि मण्डनानि यथेच्छया

यतव्रतं तापसीनां चतुष्कं तु तन्मण्डनं परित्यज्य स्थितम्; शेषाभिस्तु मण्डनानि यथेच्छया प्रगृहीतानि।

Verse 61

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । भूयोपि राजपत्नी सा भूषणान्यंबराणि च

ततः विमले प्रभाते रविमण्डले प्रोद्गते सति सा राजपत्नी भूयोऽपि भूषणान्यम्बराणि च आनयत्।

Verse 62

तथैव प्रददौ तासां जगृहुश्च तथैव ताः । एवं तस्याः प्रयच्छंत्या अहन्यहनि भक्तितः

तथैव सा तासां प्रददौ, तास्तथैव जगृहुः; एवं सा भक्तितोऽहन्यहनि प्रयच्छन्ती।

Verse 63

पंचरात्रमतिक्रांतं तृप्तास्तास्तापसप्रियाः । न राज्ञी तृप्तिमायाति प्रयच्छंती प्रभक्तितः

पञ्चरात्रमतिक्रान्ते तास्तापसप्रियास्तृप्ताः; राज्ञी तु प्रभक्तितः प्रयच्छन्ती तृप्तिम् नायात्।

Verse 64

ततः शुश्राव तापस्यश्चतस्रोऽत्र सुनिःस्पृहाः । वल्कलाजिनधारिण्यो न तस्याः पार्श्वमागताः । न चान्या भूषिता दृष्ट्वा चक्रुरीर्ष्यां कथंचन

ततः शुश्राव—अत्र चतस्रः तापस्यः सुनिःस्पृहाः वल्कलाजिनधारिण्यः तस्याः पार्श्वं नोपययुः। अन्याश्च भूषितां दृष्ट्वापि कथंचन ईर्ष्यां न चक्रुः।

Verse 65

अथ सा त्वरितं गत्वा तासां पार्श्वमनिंदिता । भूषणानि महार्हाणि गृहीत्वा पंचमीदिने

अथ सा अनिन्दिता त्वरितं गत्वा तासां पार्श्वम्। पंचमीदिने महार्हाणि भूषणानि गृहीत्वा तस्थौ।

Verse 66

ततः प्रोवाच ताः सर्वाः प्रसादः क्रियतामिति । इमानि भूषणार्थाय भूषणानि प्रगृह्यताम्

ततः सा सर्वास्ताः प्रोवाच—“प्रसादः क्रियताम्। इमानि भूषणार्थाय भूषणानि प्रगृह्यताम्” इति।

Verse 67

तापस्य ऊचुः । नास्माकं भूषणैः कार्यं भूषिता वल्कलैर्वयम् । तस्माद्गच्छ निजं हर्म्यमर्थिभ्यः संप्रदीयताम्

तापस्य ऊचुः—“नास्माकं भूषणैः कार्यम्; वल्कलैरेव वयं भूषिताः। तस्माद्गच्छ निजं हर्म्यम्; एतान्यर्थिभ्यः सम्यक् संप्रदीयताम्।”

Verse 68

वदन्तीनां तया सार्धमेवं तासां द्विजोत्तमाः । चत्वारः पतयः प्राप्ता एकैकस्याः पृथक्पृथक्

एवं तासां तया सार्धं वदन्तीनां तत्र द्विजोत्तमाः चत्वारः पतयः प्राप्ताः—एकैकस्याः पृथक् पृथक्।

Verse 69

शुनःशेपोऽथ शाक्रेयो बौद्धो दान्तश्चतुर्थकः । वियन्मार्गं हि चत्वारः स्वाश्रममाययुः

शुनःशेपः शाक्रेयो बौद्धो दान्तश्चतुर्थकः—एते चत्वारोऽपि वियन्मार्गेण स्वस्वाश्रमं प्रत्याययुः।

Verse 70

शेषाः सर्वे गतिभ्रंशं प्राप्य भूमार्गमाश्रिताः । अथ ते स्वाश्रमं दृष्ट्वा विकृताकारभूषणम् । किमिदंकिमिदं प्रोचुर्यत्तापस्यो विडंबिताः

शेषाः सर्वे गतिभ्रंशं प्राप्य भूमार्गमाश्रिताः। अथ ते स्वाश्रमं दृष्ट्वा विकृताकारभूषणं पुनःपुनः प्रोचुः—“किमिदं किमिदं?” इति; तापस्यो हि विडंबिताः।

Verse 71

केनैवं पाप्मनाऽस्माकमाश्रमोऽयं विडंबितः । प्रदत्त्वा तापसीनां च भूषणान्यंबराणि च

केनैवं पाप्मना अस्माकमयं आश्रमो विडंबितः—तापसीनां भूषणान्यंबराणि च प्रदत्त्वा?

Verse 72

अनया संप्रदत्तानि सर्वासां भूषणानि वै

अनयैव सर्वासां भूषणानि संप्रदत्तानि वै—इति निश्चयः।

Verse 73

अस्माकमपि संप्राप्ता गृहे वै नृपवल्लभा । दातुं विभूषणान्येव निषिद्धाऽस्माभिरद्य सा

अस्माकमपि गृहे नृपवल्लभा संप्राप्ता; सा अद्य तानि एव विभूषणानि दातुं प्रवृत्ता, अस्माभिर्निषिद्धा।

Verse 74

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा ततस्ते कोप मूर्च्छिताः । ऊचुस्तां नृपतेर्भार्यां शापं दातुं मुहुर्मुहुः

सूत उवाच—तासां तद्वचनं श्रुत्वा ततस्ते क्रोधमूर्च्छिताः। नृपतेर्भार्यां प्रति शापं दातुं मुहुर्मुहुरूचुः॥

Verse 75

द्विसप्ततिर्वयं पापे स्नानार्थं पुष्करे गताः । कार्तिक्यां व्योममार्गेण मनोमारुतरंहसा

द्विसप्ततिर् वयं पापाः स्नानार्थं पुष्करे गताः। कार्तिक्यां व्योममार्गेण मनोमारुतरंहसा॥

Verse 76

चत्वारस्त इमे प्राप्ता येषां दारैः प्रतिग्रहः । न कृतस्तस्य भूपस्य कुभार्यायाः कथंचन

चत्वारस्त इमे प्राप्ता येषां दारैः प्रतिग्रहः। न कृतोऽस्य नृपस्य कुभार्यायाः कथंचन॥

Verse 78

अथ सा तत्क्षणादेव शिलारूपा बभूव ह । निश्चेष्टा तत्क्षणादेव मुनिवाक्यादनंतरम्

अथ सा तत्क्षणादेव शिलारूपा बभूव ह। निश्चेष्टा तत्क्षणादेव मुनिवाक्यादनन्तरम्॥

Verse 79

ततः स परिवारोऽस्यास्तद्दुःखेन समाकुलः । वाष्पपूर्णेक्षणो दीनः प्रस्थितः स्वपुरं प्रति

ततः स परिवारोऽस्यास्तद्दुःखेन समाकुलः। वाष्पपूर्णेक्षणो दीनः प्रस्थितः स्वपुरं प्रति॥

Verse 80

कथयामास तत्सर्वं दमयंत्याः समुद्भवम् । वृत्तांतं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तस्याः शापसमुद्भवम्

तदा ब्राह्मणश्रेष्ठाः दमयन्त्याः सम्बन्धेन यथासमुद्भूतं तत्सर्वं वृत्तान्तं, तथा तस्याः शापसमुद्भवमपि यथावृत्तं कथयामासुः।

Verse 81

श्रुत्वा स पार्थिवस्तूर्णं वृत्तांतं शापजं तदा । प्रसादनाय विप्राणां दुःखितः स वनं ययौ

तदा शापजं तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा स पार्थिवः क्षणेनैव दुःखितः सन् विप्राणां प्रसादनाय वनं जगाम।

Verse 82

ततस्ते मुनयस्तूर्णं चत्वारोऽपि महीपतिम् । ज्ञात्वा प्रसादनार्थाय भार्यार्थं समुपस्थितम्

ततः ते चत्वारोऽपि मुनयः त्वरितं ज्ञात्वा यत् महीपतिः भार्यार्थं प्रसादनाय समुपस्थितः, तं प्रत्युपजग्मुः।

Verse 83

अग्रिहोत्राणि दारांश्च समादाय ततः परम् । कुरुक्षेत्रं समाजग्मुः खमार्गेण द्रुतं तदा

ततः परं तेऽग्निहोत्राग्नीन् दारांश्च समादाय, खमार्गेण तदा द्रुतं कुरुक्षेत्रं समाजग्मुः।

Verse 85

ततो जगाम तं देशं यत्र भार्या शिलामयी । सा स्थिता तापसीवृन्दैः सर्वतोऽपि समन्विता

ततः स तं देशं जगाम यत्र तस्य भार्या शिलामयी स्थिता; सा तापसीवृन्दैः सर्वतोऽपि समन्विता बभूव।

Verse 87

ततः कृच्छ्रात्समासाद्य संज्ञां तोयसमुक्षितः । प्रलापमकरोत्पश्चात्स्मृत्वास्मृत्वा प्रियान्गुणान्

ततः स कृच्छ्रेण संज्ञामासाद्य तोयसमुक्षितः । पश्चात् प्रलापं चकार, प्रियायाः गुणान् पुनः पुनः स्मरन् ॥

Verse 88

हा प्रिये मृगशावाक्षि मम प्राणविनाशिनि । मां मुक्त्वाऽद्य प्रियं कांतं क्व गतासि शुभानने

हा प्रिये मृगशावाक्षि मम प्राणविनाशिनि । अद्य मां मुक्त्वा प्रियं कान्तं क्व गतासि शुभानने ॥

Verse 89

नाभुक्ते मयि भुक्तासि निद्रां नाऽनिद्रिते गता । न सौभाग्यस्य गर्वेण ममाज्ञा लंघिता क्वचित्

नाभुक्ते मयि भुक्तासि, निद्रां नानिद्रिते गता । न सौभाग्यगर्वेण ममाज्ञा लङ्घिता क्वचित् ॥

Verse 90

न स्मरामि त्वया प्रोक्तं कदाचिद्वि कृतं वचः । रहस्यपि विशालाक्षि किमु भोजनसंसदि

न स्मरामि त्वया प्रोक्तं कदाचिदपि कर्कशम् । रहस्येऽपि विशालाक्षि, किमु भोजनसंसदि ॥

Verse 91

सूत उवाच । एवं प्रलपतस्तस्य भूपतेः करुणं बहु । आयाता मंत्रिणस्तस्य श्रुत्वा भूपं तथाविधम्

सूत उवाच । एवं करुणं बहु प्रलपतस्तस्य भूपतेः । तादृशं भूपं श्रुत्वा तस्य मन्त्रिण आययुः ॥

Verse 92

ततः संबोध्य तं कृच्छाद्दृष्टान्तैर्वहुविस्तरैः । राजर्षीणां पुराणानां महद्व्यसनसंभवैः

ततः कृच्छ्रेण तं संबोध्य दृष्टान्तैर्बहुविस्तरैः । राजर्षीणां पुरावृत्तैर्महद्व्यसनसम्भवैः ॥

Verse 93

निन्युस्तं भूपतिं दीनं वाष्पव्याकुललोचनम् । निश्वसंतं यथानागं तेजसा परिवर्जितम्

निन्युस्तं भूपतिं दीनं वाष्पव्याकुललोचनम् । निश्वसन्तं यथानागं तेजसा परिवर्जितम् ॥

Verse 94

पार्थिवोऽपि समन्वेष्य यत्नात्तान्सर्वतो मुनीन् । निर्विण्णः श्रमार्तश्च भार्याव्यसनदुःखितः

पार्थिवोऽपि समन्वेष्य यत्नात्तान्सर्वतो मुनीन् । निर्विण्णः श्रमार्तश्च भार्याव्यसनदुःखितः ॥

Verse 96

अथ तां तादृशीं दृष्ट्वा सेवकैः सकलैर्वृतः । हाहेति स मुहुः प्रोच्य मूर्च्छितः प्रापतत्क्षितौ

अथ तां तादृशीं दृष्ट्वा सेवकैः सकलैर्वृतः । हाहेति स मुहुः प्रोच्य मूर्च्छितः प्रापतत्क्षितौ ॥

Verse 111

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्याने दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तावानर्ताधिपतिकृतशोककथनंनामैकादशोत्तर शततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्याने विप्रशापेन दमयन्त्याः शिलात्वप्राप्तौ आनर्ताधिपतेः शोककथनं नामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥

Verse 707

तस्माद्विडंबितो यस्मादाश्रमोऽयं तपस्विनाम् । शिलारूपा च भवती तस्माद्भवतु कुत्सिता

तस्माद् यतोऽयं तपस्विनामाश्रमो विडम्बितः, यतोऽसि शिलारूपा जाता; तस्मात् त्वं कुत्सिता भव।