Adhyaya 70

Verse 1

। सूत उवाच । तथान्यापि च तत्रास्ति शक्तिः पापप्रणाशिनी । कार्तिकेयेन निर्मुक्ता हत्वा वै तारकं रणे

सूत उवाच—तत्रान्यापि शक्तिः पापप्रणाशिनी विद्यते; सा कार्तिकेयेन रणे तारकं हत्वा निर्मुक्ता।

Verse 2

तथास्ति सुमहत्कुण्डं स्वच्छोदकसमावृतम् । तेनैव निर्मितं तत्र यः स्नात्वा तां प्रपूजयेत् । स पापान्मुच्यते सद्य आजन्ममरणांति कात्

तथैव तत्र सुमहत्कुण्डं स्वच्छोदकसमावृतम् अस्ति; तेनैव निर्मितम्। यः तत्र स्नात्वा तां शक्तिं प्रपूजयेत्, स सद्यः पापैर्मुच्यते—आजन्ममरणान्तिकात्।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कस्मिन्काले विनिर्मुक्ता सा शक्तिस्तेन नो वद । किमर्थं स्वामिना तत्र किंप्रभावा वद स्वयम्

ऋषय ऊचुः—कस्मिन्काले तया शक्त्या तेन विनिर्मुक्तया? तदस्मान् ब्रूहि। किमर्थं च स्वामिना तत्र न्यस्ताऽसौ, किंप्रभावा च—स्वयमेव वद।

Verse 4

सूत उवाच । पुरासीत्तारकोनाम दानवोऽतिबलान्वितः । हिरण्याक्षस्य दायादस्त्रैलोक्यस्य भयावहः

सूत उवाच—पुरा तारको नाम दानवोऽतिबलान्वितः आसीत्। स हिरण्याक्षस्य दायादः, त्रैलोक्यस्य भयावहः।

Verse 5

स ज्ञात्वा जनकं ध्वस्तं विष्णुना प्रभविष्णुना । तपस्तेपे ततस्तीव्रं गोकर्णं प्राप्य पर्वतम्

स विष्णुना प्रभविष्णुना जनकं ध्वस्तं ज्ञात्वा, ततः गोकर्णं पर्वतं प्राप्य तीव्रं तपस्तेपे।

Verse 6

यावद्वर्षसहस्रांतं शीर्णपर्णा शनः स्थितः । ध्यायमानो महादेवं कायेन मनसा गिरा

यावद्वर्षसहस्रान्तं शीर्णपर्णः शनैः स्थितः। कायेन मनसा गिरा च महादेवं ध्यायमानः।

Verse 7

वरुपूजोपहारैश्च नैवेद्यैर्विविधैस्ततः । ततो वर्षसहस्रांते स दैत्यो दुःखसंयुतः

वरपूजोपहारैश्च नैवेद्यैर्विविधैस्तथा। ततो वर्षसहस्रान्ते स दैत्यो दुःखसंयुतः।

Verse 8

ज्ञात्वा रुद्रमसंतुष्टं ततो रौद्रं तपोऽकरोत् । विनिष्कृत्त्यात्ममांसानि जुहोतिस्म हुताशने

रुद्रमसंतुष्टं ज्ञात्वा स पुनः रौद्रं घोरं तपः समाचरत्। स्वात्ममांसखण्डान् विनिष्कृत्य हुताशने जुहोति स्म॥

Verse 9

ततस्तुष्टो महादेवो वृषारूढ उमापतिः । सर्वैरेव गणैः सार्धं तस्य संदर्शनं ययौ

ततः तुष्टो महादेवो वृषारूढ उमापतिः। सर्वैरेव गणैः सार्धं तस्य दर्शनाय जगाम ह॥

Verse 10

तत्र प्रोवाच संहृष्टस्तारनादेन नादयन् । दिशः सर्वा महादेवो हर्ष गद्गदया गिरा

तत्र महादेवः संहृष्टः तारनादेन नादयन्। दिशः सर्वा हर्षगद्गदया गिरा प्रोवाच॥

Verse 11

भोभोस्तारक तुष्टोऽस्मि साहसं मेदृशं कुरु । प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं येन ते प्रददाम्यहम्

भो भो तारक! तुष्टोऽस्मि; साहसं मेदृशं कुरु। प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं येन ते प्रददाम्यहम्॥

Verse 12

तारक उवाच । अजेयः सर्वदेवानां त्वत्प्रसादादहं विभो । यथा भवामि संग्रामे त्वां विहाय तथा कुरु

तारक उवाच—विभो! त्वत्प्रसादादहं सर्वदेवानामजेयः स्याम्। संग्रामे त्वां विहाय यथा मेऽजयत्वं भवेत् तथा कुरु॥

Verse 13

भगवानुवाच । मत्प्रसादादसंदिग्धं सर्वमेतद्भविष्यति । त्वया यत्प्रार्थितं दैत्य त्वमेको बलवानिह

भगवानुवाच—मत्प्रसादात् सर्वमेतदसन्दिग्धं भविष्यति। हे दैत्य, त्वया यत्प्रार्थितं तत्सर्वं लभ्यते; इह त्वमेकोऽतिबलवान् भविष्यसि॥

Verse 14

एवमुक्त्वा महादेवः स्वमेव भवनं गतः । तारकश्चापि संहृष्टस्तथैवनिज मन्दिरम्

एवमुक्त्वा महादेवः स्वमेव भवनं गतः। तारकश्चापि संहृष्टस्तथैव निजमन्दिरम्॥

Verse 15

ततो दानवसैन्येन महता परिवारितः । गतः शक्रपुरीं योद्धुं विख्याताममरावतीम्

ततो दानवसैन्येन महता परिवारितः। गतः शक्रपुरीं योद्धुं विख्याताममरावतीम्॥

Verse 16

अथाभवन्महायुद्धं देवानां दानवैः सह । यावद्वर्षसहस्रांते मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

अथाभवन्महायुद्धं देवानां दानवैः सह। यावद्वर्षसहस्रान्ते मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्॥

Verse 17

तत्राभवत्क्षयो नित्यं देवानां रणमूर्धनि । विजयो दानवानां च प्रसादाच्छूलपा णिनः

तत्राभवत्क्षयो नित्यं देवानां रणमूर्धनि। विजयो दानवानां च प्रसादाच्छूलपाणिनः॥

Verse 18

ततश्चक्रुरुपायांस्ते विजयाय दिवौकसः । वर्माणि सुविचित्राणि यन्त्राणि परिखास्तथा

ततः स्वर्गनिवासिनो देवाः विजयायोपायान् चक्रुः—सुविचित्राणि वर्माणि, यन्त्राणि, परिखाश्च तथैव।

Verse 19

अन्यान्यपि शरीरस्य रक्षणार्थं प्रयत्नतः । तथैव योधमुख्यानां विशेषाद्द्विजसत्तमाः

अन्यान्यपि शरीररक्षणार्थं प्रयत्नतः समायोजयन्; विशेषतः योधमुख्यानां, हे द्विजसत्तमाः।

Verse 20

ससृजुस्ते सुराधीशा दानवेभ्यो दिवानिशम्

ते सुराधीशाः दानवेभ्यो दिवानिशं ससृजुः—बलानि शस्त्राणि च प्रचोदयामासुः।

Verse 21

मुद्गरा भिंडिपालाश्च शतघ्न्योऽथ वरेषवः । प्रासाः कुन्ताश्च भल्लाश्च तस्मिन्काले विनिर्मिताः । विशेषाहवसंबन्धव्यूहानां प्रक्रियाश्च याः

तस्मिन्काले मुद्गराः भिण्डिपालाः शतघ्न्यश्च वरेषवः; प्रासाः कुन्ताश्च भल्लाश्च विनिर्मिताः, तथा विशेषाहवसंबन्धव्यूहानां प्रक्रियाश्च याः।

Verse 22

तथान्यानि विचित्राणि कूटयुद्धान्यनेकशः । भीषिकाः कुहकाश्चैव शक्रजालानि कृत्स्नशः

तथान्यानि विचित्राणि कूटयुद्धान्यनेकशः; भीषिकाः कुहकाश्चैव शक्रजालानि कृत्स्नशः कृतानि।

Verse 23

न च ते विजयं प्रापुस्तथापि द्विजसत्तमाः । दानवेभ्यो महायुद्धे प्रहारैर्जर्जरीकृताः

तथापि ते न विजयं प्रापुः, हे द्विजसत्तमाः; महायुद्धे दानवैः कृतप्रहारैर्जर्जरीकृताः सन्तोऽपि पराजिताः।

Verse 24

अथ प्राह सहस्राक्षो भयत्रस्तो बृहस्पतिम् । दिनेदिने वयं दैत्यैर्विजयामो द्विजोत्तम

अथ सहस्राक्षो भयत्रस्तः बृहस्पतिं प्राह— ‘हे द्विजोत्तम, दिनेदिने वयं दैत्यैः पराजीयामहे।’

Verse 25

यथायथा रणार्थाय सदुपायान्करोम्यहम् । तथातथा पराभूतिर्जायते मे महाहवे

यथायथा रणार्थं सदुपायान् करोम्यहम्, तथातथा महाहवे मे पराभूतिः पुनः पुनर्जायते।

Verse 26

तदुपायं सुराचार्य स्वबुद्ध्या त्वं प्रचिन्तय । येन मे स्याज्जयो युद्धे तव कीर्तिरनिन्दिता ०

तदुपायं सुराचार्य स्वबुद्ध्या त्वं प्रचिन्तय; येन मे युद्धे जयः स्यात्, तव कीर्तिरनिन्दिता च।

Verse 27

सूत उवाच । ततो बृहस्पतिः प्राह चिरं ध्यात्वा शचीपतिम् । प्रहृष्टवदनो ज्ञात्वा जयोपायं महाहवे

सूत उवाच— ततः बृहस्पतिः चिरं ध्यात्वा शचीपतिं प्राह; महाहवे जयोपायं ज्ञात्वा प्रहृष्टवदनः।

Verse 28

मया शक्र परिज्ञातः स उपायो महाहवे । जीयन्ते शत्रवो येन लीलयैवापि भूरिशः

शक्र, मया महाहवे स उपायः परिज्ञातः, येन भूरिश शत्रवो लीलयैवापि जय्यन्ते।

Verse 29

यदाभीष्टं वरं तेन प्रार्थितस्त्रिपुरांतकः । तदैवं वचनं प्राह प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

यदाभीष्टं वरं तेन प्रार्थितस्त्रिपुरान्तकः, तदा स मुहुर्मुहुः प्रणिपत्यैवं वचनं प्राह।

Verse 30

अजेयः सर्वदेवानां त्वत्प्रसादादहं विभो । यथा भवामि संग्रामे त्वां विहाय तथा कुरु

विभो, त्वत्प्रसादादहं सर्वदेवानामजेयः; संग्रामे त्वां विहायापि यथैव भवामि तथा कुरु।

Verse 31

न तं स्वयं महादेवः स्वशिष्यं सूदयिष्यति । विषवृक्षमपि स्थाप्य कश्छिनत्ति पुनः स्वयम्

महादेवः स्वशिष्यं तं स्वयं न सूदयिष्यति; विषवृक्षमपि स्थाप्य कः पुनः स्वहस्तेन छिनत्ति?

Verse 32

यो वै पिता स पुत्रः स्याच्छ्रुतिवाक्यमिदं स्मृतम् । तस्माज्जनयतु क्षिप्रं हरस्तन्नाशकृत्सुतम्

‘यो वै पिता स पुत्रः स्यात्’ इति श्रुतिवाक्यं स्मृतम्; तस्मात् हरः क्षिप्रं तन्नाशकृत्सुतं जनयतु।

Verse 33

येन सेनाधिपत्ये तं विनियोज्य महाहवम् । कुर्मो दैत्यैः समं शस्त्रैः प्राप्नुयाम ततो जयम्

येन तं सेनाधिपतित्वे विनियोज्य महाहवं कुर्मः, दैत्यैः समं शस्त्रैः समरं प्राप्य ततः जयम् अवाप्स्यामः।

Verse 34

एष एव उपायोऽत्र मया ते परिकीर्तितः । विजयाय सहस्राक्ष नान्योऽस्ति भुवनत्रये

एष एवोपायोऽत्र मया ते परिकीर्तितः; सहस्राक्ष, विजयाय भुवनत्रये नान्योऽस्ति।

Verse 35

ततो देवगणैः सर्वैः समेतः पाकशासनः । तमर्थं प्रोक्तवाञ्छंभुं विनयावनतः स्थितः

ततः सर्वैर्देवगणैः समेतः पाकशासनः शम्भुं समुपेत्य, विनयावनतः स्थित्वा, तमर्थं प्रोक्तवान्।

Verse 36

सुतस्य जननार्थाय कुरु यत्नं वृषध्वज । येन सेनाधिपत्ये तं योजयामि दिवौकसाम्

वृषध्वज, सुतस्य जननार्थाय यत्नं कुरु; येनाहं तं दिवौकसां सेनाधिपतित्वे योजयामि।

Verse 37

प्राप्नोम्यहं च संग्रामे विजयं त्वत्प्रसादतः । निहत्य दानवान्सर्वांस्तारकेण समन्वितान्

अहं च त्वत्प्रसादतः संग्रामे विजयं प्राप्स्यामि; तारकेण समन्वितान् सर्वान् दानवान् निहत्य।

Verse 38

नान्यथा विजयो मे स्यात्संग्रामे दानवैः सह । इति मां प्राह देवेज्यो ज्ञात्वा सम्यङ्महामतिः

“अन्यथा दानवैः सह संग्रामे मम विजयो न स्यात्।” इति मां देवेज्यः (बृहस्पतिः) सम्यगवस्थां ज्ञात्वा महात्मा प्राह।

Verse 39

अथोवाच विहस्योच्चैः शंकरस्त्रिदशेश्वरम् । करिष्यामि वचः क्षिप्रं तव शक्र न संशयः

अथ शंकरः उच्चैर्विहस्य त्रिदशेश्वरं प्रत्युवाच— “हे शक्र, तव वचः क्षिप्रं करिष्यामि; न संशयः।”

Verse 40

पुत्रमुत्पादयिष्यामि सर्वदैत्यविनाशकम् । यं त्वं सेनापतिं कृत्वा जयं प्राप्स्यसि सर्वदा

“सर्वदैत्यविनाशकं पुत्रं उत्पादयिष्यामि; यं त्वं सेनापतिं कृत्वा सर्वदा जयम् आप्स्यसि।”

Verse 41

एवमुक्त्वा महादेवो गत्वा कैलास पर्वतम् । गौर्या समं ततश्चक्रे कामधर्मं यथोचितम्

एवमुक्त्वा महादेवः कैलासपर्वतं गत्वा, ततः गौऱ्या समं यथोचितं कामधर्मं चकार।

Verse 42

हावैर्भावैः समोपेतं हास्यैरन्यैस्तदात्मिकैः । यावद्वर्षसहस्रांतं दिव्यं चैव निमेषवत्

हावैर्भावैः समोपेतं हास्यैश्चान्यैस्तदात्मिकैः; दिव्यं तद् वर्षसहस्रान्तं कालं निमेषवत् अतीतं बभूव।

Verse 43

अथ देवगणाः सर्वे भयसंत्रस्तमानसाः । चक्रुर्मंत्रं तदर्थं हि तारकेण प्रपीडिताः

अथ सर्वे देवगणाः भयविह्वलमानसाः तारकेण प्रपीडिताः सन्तः तदर्थं मन्त्रं चक्रुः।

Verse 44

सहस्रं वत्सराणां तु रतासक्तस्य शूलिनः । अतिक्रांतं न देवानां तेन कृत्यं विनिर्मितम्

शूलिनो रतासक्तस्य सहस्रं वत्सराण्यतिक्रान्तम्; तेन देवानां कृत्यं न विनिर्मितं जातम्।

Verse 45

तस्माद्गच्छामहे तत्र यत्र देवो महेश्वरः । संतिष्ठते समं गौर्या कैलासे विजने स्थितः

तस्माद्गच्छामहे तत्र यत्र देवो महेश्वरः गौर्या सह समं कैलासे विजने स्थितः संतिष्ठते।

Verse 46

ततस्तत्रैव संजग्मुः सर्वे देवाः सवासवाः । उद्वहन्तः परामार्तिं तारकारिसमुद्भवाम्

ततः सर्वे देवाः सवासवाः तत्रैव संजग्मुः, तारकारिसमुद्भवां परामार्तिं उद्वहन्तः।

Verse 47

अथ कैलासमासाद्य यावद्यांति भवांतिकम् । निषिद्धा नंदिना तावन्न गंतव्यमतः परम्

अथ कैलासमासाद्य यावद्भवान्तिकं यान्ति, तावन्नन्दिना निषिद्धाः—अतः परं न गन्तव्यमिति।

Verse 48

रहस्ये भगवान्सार्धं पार्वत्या समवस्थितः । अस्माकमपि नो गम्यं तस्मात्तावन्न गम्यताम्

रहसि भगवान् पार्वत्या सह समवस्थितः; अस्माकमपि तत्र प्रवेशो न गम्यः। तस्मात् इदानीं तावत् मा अग्रे गम्यताम्॥

Verse 49

ततस्तैर्विबुधैः सर्वैः प्रेषितस्तत्र चानिलः । किं करोति महादेवः शीघ्रं विज्ञायतामिति

ततस्तैर् विबुधैः सर्वैः तत्रानिलः प्रेषितः— ‘महादेवः किं करोति? शीघ्रं विज्ञायताम्’ इति॥

Verse 50

अथ वायुर्गतस्तत्र यत्रास्ते भगवाञ्छिवः । गौर्या सह रतासक्त आनन्दं परमं गतः

अथ वायुः गतस्तत्र यत्रास्ते भगवान् शिवः। गौर्या सह रतासक्तः स परमं आनन्दं गतः॥

Verse 51

अथ प्रचलिते शुक्रे स्थानादप्राप्तयोनिके । देवेन वीक्षितो वायुर्नातिदूरे व्यवस्थितः

अथ प्रचलिते शुक्रे स्थानाद् अप्राप्तयोनिके, देवेन वीक्षितो वायुः नातिदूरे व्यवस्थितः॥

Verse 52

ततो व्रीडा समोपेतस्तत्क्षणादेव चोत्थितः । भावासक्तां प्रियां त्यक्त्वा मा मोत्तिष्ठेतिवादिनीम्

ततो व्रीडासमोपेतः तत्क्षणादेव चोत्थितः। भावासक्तां प्रियां त्यक्त्वा ‘मा मोत्तिष्ठ’ इति वादिनीम्॥

Verse 53

अब्रवीदथ तं वायुं विनयावनतं स्थितम् । किमर्थं त्वमिहायातः कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम्

अथ स विनयावनतं स्थितं वायुमब्रवीत्— “किमर्थं त्वमिहायातः? कच्चिद्दिवौकसां क्षेमं सर्वथा?”

Verse 54

वायुरुवाच । एते शक्रादयो देवा नंदिना विनिवारिताः । तारकेण हतोत्साहास्तिष्ठंति गिरिरोधसि

वायुरुवाच— “एते शक्रादयो देवा नन्दिना विनिवारिताः; तारकेण हतोत्साहाः गिरिरोधसि तिष्ठन्ति।”

Verse 55

तस्मादेतान्समाभाष्य समाश्वास्य च सादरम् । प्रेषयस्व द्रुतं तत्र यत्र ते दानवाः स्थिताः

“तस्मादेतान् समाभाष्य सादरं समाश्वास्य च, द्रुतं प्रेषयस्व तत्र यत्र ते दानवाः स्थिताः।”

Verse 56

अथ तानाह्वयामाम तत्क्षणात्त्रिपुरांतकः । संप्राह चविषण्णास्यः कृतांजलिपुटान्स्थितान्

अथ तत्क्षणात् त्रिपुरान्तकस्तानाह्वयामास; विषण्णास्यः कृताञ्जलिपुटान् स्थितान् संप्राह।

Verse 57

श्रीभगवानुवाच । युष्मत्कृते समारंभः पुत्रार्थं यो मया कृतः । स्वस्थानाच्चलिते शुक्रे कृतो मोघोद्य वायुना

श्रीभगवानुवाच— “युष्मत्कृते पुत्रार्थं मया यः समारम्भः कृतः; स्वस्थानाच्चलिते शुक्रे वायुना, स अद्य मोघः कृतः।”

Verse 58

एतद्वीर्यं मया धैर्यात्स्तंभितं लिंगमध्यगम् । अमोघं तिष्ठते सर्वं क्व दधामि निवेद्यताम्

एतद्वीर्यं मया धैर्येण स्तम्भितं लिङ्गमध्यगम्। अमोघं सर्वथा तिष्ठति—क्व दधामि, निवेद्यताम्॥

Verse 59

येन संजायते पुत्रो दानवांतकरः परः । सेनानाथश्च युष्माकं दुर्द्धरः समरे परैः

येन संजायते पुत्रो दानवान्तकरः परः। सेनानाथश्च युष्माकं दुर्धरः समरे परैः॥

Verse 60

एतत्कल्पाग्निसंकाशं धर्तुं शक्नोति नापरः । विना वैश्वानरं तस्माद्दधात्वेष सनातनम्

एतत्कल्पाग्निसंकाशं धर्तुं शक्नोति नापरः। विना वैश्वानरं तस्माद्दधात्वेष सनातनम्॥

Verse 61

येन तत्र प्रमुञ्चामि सुताय विजयाय च । एतद्वीर्यं महातीव्रं द्वादशार्कसमप्रभम्

येन तत्र प्रमुञ्चामि सुताय विजयाय च। एतद्वीर्यं महातीव्रं द्वादशार्कसमप्रभम्॥

Verse 62

अथ प्राहुः सुराः सर्वे वह्निं संश्लाघ्य सादराः । त्वं धारयाग्ने वक्त्रांते वीर्यमेतद्भवोद्भवम्

अथ प्राहुः सुराः सर्वे वह्निं संश्लाघ्य सादराः। त्वं धारयाग्ने वक्त्रान्ते वीर्यमेतद्भवोद्भवम्॥

Verse 63

ततः प्रसारयामास स्ववक्त्रं पावको द्रुतम् । कुर्वञ्छक्रसमादेशमविकल्पेन चेतसा

ततः पावको द्रुतं स्ववक्त्रं प्रसारयामास, शक्रस्य समादेशं निर्विकल्पेन चेतसा कुर्वन्।

Verse 64

शंकरोऽप्यक्षिपत्तत्र कामबाणप्रपीडितः । गौरीं भगवतीं ध्यायन्नानन्दं परमं गतः

तत्र कामबाणप्रपीडितोऽपि शंकरोऽक्षिपत्; भगवतीं गौरीं ध्यायन् परमं आनन्दं गतः।

Verse 65

पावकोऽपि भृशं तेन कल्पाग्निसदृशेन च । दह्यमानोऽक्षिपद्भूमौ शरस्तंबे सुविस्तरे

पावकोऽपि तेन कल्पाग्निसदृशेन भृशं दह्यमानः, सुविस्तरे शरस्तम्बे भूमौ तदक्षिपत्।

Verse 66

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता भ्रममाणा इतस्ततः । भार्यास्तत्र मुनीनां ताः षण्णां षट्कृत्तिकाः शुभाः

एतस्मिन्नन्तरे इतस्ततः भ्रममाणाः, तत्र शुभाः षट्कृत्तिकाः—मुनीनां षण्णां भार्याः—प्राप्ताः।

Verse 67

तासां निदेशयामास स्वयमेव शतक्रतुः । एतद्बीजं त्रिनेत्रस्य परिपाल्यं प्रयत्नतः

तासां स्वयमेव शतक्रतुः निदेशयामास—एतद्बीजं त्रिनेत्रस्य प्रयत्नतः परिपाल्यं इति।

Verse 68

अत्र संपत्स्यते पुत्रो द्वादशार्कसमप्रभः । भवतीनामपि प्रायः पुत्रत्वं संप्रयास्यति

अत्र ते पुत्रः द्वादशार्कसमप्रभो भविष्यति; भवतीनामपि विशेषतः मातृत्वं प्रायः प्रादुर्भविष्यति।