Adhyaya 130

Verse 1

ऋषय ऊचुः । याज्ञवल्क्यसुतः सूत यस्त्वया परिकीर्तितः । कतमा तस्य माताभूत्सर्वं नो ब्रूहि विस्तरात्

ऋषय ऊचुः—हे सूत, त्वया यः याज्ञवल्क्यसुतः परिकीर्तितः, तस्य माता का अभवत्? अस्मान् प्रति सर्वं विस्तरेण ब्रूहि।

Verse 2

सूत उवाच । तस्य भार्याद्वयं श्रेष्ठमासीत्सर्वगुणान्वितम् । एका गुणवती तस्य मैत्रेयीति प्रकीर्तिता

सूत उवाच—तस्य द्वे भार्ये श्रेष्ठे सर्वगुणान्विते आस्ताम्। तयोः एका गुणवती ‘मैत्रेयी’ इति लोके प्रकीर्तिता।

Verse 3

ज्येष्ठा चान्याथ कल्याणी ख्याता कात्यायनीति च । यस्याः कात्यायनः पुत्रो वेदार्थानां प्रजल्पकः

ज्येष्ठा चान्या कल्याणी कात्यायनीति विश्रुता । यस्याः पुत्रः कात्यायनः वेदार्थानां प्रजल्पकः॥

Verse 4

ताभ्यां कुण्डद्वयं तत्र संतिष्ठति सुशोभनम् । यत्र स्नाता नरा यांति लोकांस्तांश्च महोदयान्

ताभ्यां कुण्डद्वयं तत्र संतिष्ठति सुशोभनम् । यत्र स्नाता नरा यान्ति लोकान् तांश्च महोदयान्॥

Verse 5

कात्यायन्याश्च तीर्थस्य शांडिल्यास्तीर्थमुत्तमम् । पतिव्रतात्वयुक्तायास्तथान्यत्तत्र संस्थितम्

कात्यायन्याश्च तीर्थं तत्र शाण्डिल्यास्तीर्थमुत्तमम् । पतिव्रतात्वयुक्तायास्तथान्यत्तत्र संस्थितम्॥

Verse 6

यत्र कात्यायनी प्राप्ता शांडिल्या प्रतिबोधिता । वैराग्यं परमं प्राप्ता सपत्नीदुःखदुःखिता

यत्र कात्यायनी प्राप्ता शाण्डिल्या प्रतिबोधिता । सपत्नीदुःखदुःखिता वैराग्यं परमं गता॥

Verse 8

तत्र या कुरुते स्नानं तृतीयायां समाहिता । नारी मार्गसिते पक्षे सा सौभाग्यवती भवेत् । अथ दौर्भाग्यसंपन्ना काणा वृद्धाऽथ वामना । अभीष्टा जायते सा च तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः

तत्र या कुरुते स्नानं तृतीयायां समाहिता । नारी मार्गशिरः शुक्लपक्षे सा सौभाग्यवती भवेत् ॥ अथ दौर्भाग्यसंपन्ना काणा वृद्धाऽथ वामना । अभीष्टा जायते सा च तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः॥

Verse 9

ऋषय ऊचुः । कीदृक्सपत्निजं दुःखं कात्यायन्या उपस्थितम् । उपदेशः कथं लब्धः शांडिल्याः सूत कीदृशः

ऋषय ऊचुः—कात्यायन्याः सपत्नीजं कीदृशं दुःखमुपस्थितम्? शाण्डिल्याया उपदेशः सूत कथं लब्धः, कीदृशश्च?

Verse 10

कात्यायन्या समाचक्ष्व कौतुकं नो व्यवस्थितम् । सामान्यो भविता नैष उपदेशस्तयेरितः

कात्यायन्याः प्रसङ्गं नः समाचक्ष्व; अस्माकं कौतुकं दृढं स्थितम्। तया प्रोक्तोऽयमुपदेशो न साधारणो भविष्यति।

Verse 11

सूत उवाच । मैत्रेय्या सह संसक्तं याज्ञवल्क्यं विलोक्य सा । कात्यायनी सुदुःखार्ता संजाता चेर्ष्यया ततः

सूत उवाच—मैत्रेय्या सह संसक्तं याज्ञवल्क्यं विलोक्य सा। कात्यायनी सुदुःखार्ता संजाता च ईर्ष्यया ततः॥

Verse 12

सा न स्नाति न भुंक्ते च न हास्यं कुरुते क्वचित् । केवलं बाष्पपूर्णाक्षी निःश्वासाढ्या बभूव ह

सा न स्नाति न भुङ्क्ते च न हास्यं कुरुते क्वचित्। केवलं बाष्पपूर्णाक्षी निःश्वासाढ्या बभूव ह॥

Verse 13

ततः कदाचिदेवाथ फलार्थं निर्गता बहिः । अपश्यच्छांडिलीनाम पतिपार्श्वे व्यवस्थिताम्

ततः कदाचिदेवाथ फलार्थं निर्गता बहिः। अपश्यच्छाण्डिलीनाम पतिपार्श्वे व्यवस्थिताम्॥

Verse 14

कृतांजलिपुटां साध्वी विनयावनता स्थिताम् । सोऽपि तस्या मुखासक्तः सानुरागः प्रसन्नदृक्

सा साध्वी कृताञ्जलिपुटा विनयावनता स्थिताऽभवत्। सोऽपि तस्या मुखे सक्तः सानुरागः प्रसन्नदृक्॥

Verse 15

गुणदोषोद्भवां वार्तामापृच्छ्याकथयत्तथा । सा च तौ दंपती दृष्ट्वा संहृष्टावितरेतरम्

गुणदोषोद्भवां वार्तामापृच्छ्य स तया सह कथयामास। सा च तौ दम्पती दृष्ट्वा परस्परं संहृष्टाविति मेने॥

Verse 16

चित्ते स्वे चिंतयामास सुधन्येयं तपस्विनी । यस्याः पतिर्मुखासक्तो गुणदोषप्रजल्पकः । सानुरागश्च सुस्निग्धो नान्यां नारीं बिभर्त्ति च

चित्ते स्वे सा चिन्तयामास—सुधन्येयं तपस्विनी। यस्याः पतिर्मुखासक्तो गुणदोषप्रजल्पकः॥ सानुरागश्च सुस्निग्धो नान्यां नारीं बिभर्त्ति च॥

Verse 17

एवं संचित्य सा साध्वी भूयोभूयो द्विजोत्तमाः । जगाम स्वाश्रमं पश्चान्निंद्यमाना स्वकं वपुः

एवं संचित्य सा साध्वी भूयोभूयो द्विजोत्तमाः। जगाम स्वाश्रमं पश्चान्निन्द्यमाना स्वकं वपुः॥

Verse 18

ततः कदाचिदेकांते स्थितां तां शांडिलीं द्विजाः । बहिर्गते भर्तरि च तस्याः कार्येण केनचित्

ततः कदाचिदेकान्ते स्थितां तां शाण्डिलीं द्विजाः। बहिर्गते भर्तरि च तस्याः कार्येण केनचित्॥

Verse 19

कात्यायनी समागम्य ततः पप्रच्छ सादरम् । वद कल्याणि मे कंचिदुपदेशं महोदयम्

ततः कात्यायनी समागत्य सादरं पप्रच्छ— “हे कल्याणि, महोदयकरं किञ्चिदुपदेशं मे वद।”

Verse 20

मुखप्रेक्षः सदा भर्त्ता येन स्त्रीणां प्रजायते । नापमानं करोत्येव दुरुक्तवचनैः क्वचित्

यः पतिḥ सदा मुखप्रेक्षो भवति, तेन स्त्रीणां प्रियत्वं प्रजायते; स च कदाचिदपि दुरुक्तवचनैर्नापमानं करोति।

Verse 21

नान्यां संगच्छते नारीं चित्तेनापि कथंचन । अहं भर्तुः कृतैर्दुःखैरतीव परिपीडिता । सपत्नीजैर्विशेषेण तस्मान्मे त्वं प्रकीर्तय

स नारीमन्यां कथञ्चन चित्तेनापि न संगच्छते; अहं तु भर्तृकृतैर्दुःखैरतीव परिपीडिता, विशेषतः सपत्नीजैः— तस्मान्मे त्वं उपायं प्रकीर्तय।

Verse 22

यथा ते वशगो भर्त्ता संजातः कामदः सदा । मनसापि न संदध्यान्नारीमेष कथंचन

यथा ते भर्ता वशगो भवेत्, सदा कामदः स्यात्, तथा च मनसापि नारीमन्यां कथञ्चन न संदध्यात्।

Verse 23

शांडिल्युवाच । शृणु साध्वि प्रवक्ष्यामि तवाहं गुह्यमुत्तमम् । यथा ममाभवद्वश्यो मुखप्रेक्षस्तथा पतिः

शाण्डिल्य उवाच— शृणु साध्वि, तवाहं गुह्यमुत्तमं प्रवक्ष्यामि; येन मम पतिः वश्यो मुखप्रेक्षश्चाभवत्, तथा तवापि पतिः स्यात्।

Verse 24

मम तातः कुरुक्षेत्रे शांडिल्यो मुनिसत्तमः । वानप्रस्थाश्रमेऽतिष्ठत्पूर्वे वयसि संस्थितः

मम तातः शाण्डिल्यो मुनिसत्तमः कुरुक्षेत्रे वानप्रस्थाश्रमे पूर्ववयसि संस्थितः सन् न्यवसत्।

Verse 25

तत्रैकाहं समुत्पन्ना कन्या तस्य महात्मनः । वृद्धिं गता क्रमेणाथ तस्मिन्नेव तपोवने

तत्राहं तस्य महात्मनः कन्या समुत्पन्ना; क्रमेण वृद्धिं गता, तस्मिन्नेव तपोवने संवृद्धा।

Verse 26

करोमि तत्र शुश्रूषां होमकाले यथोचिताम् । नीवारादीनि धान्यानि नित्यं चैवानयाम्यहम्

तत्राहं होमकाले यथोचितां शुश्रूषां करोमि; नीवारादीनि धान्यानि नित्यं चानयाम्यहम्।

Verse 27

कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः । आश्रमे मम तातस्य सुश्रांतः समुपागतः

अथ कस्यचित्कालस्य नारदो मुनिसत्तमः सुश्रान्तः सन् मम तातस्याश्रमे समुपागतः।

Verse 28

तातादेशात्ततस्तत्र मया स विश्रमः कृतः । पादशौचादिभिः कृत्यैः स्नानाद्यैश्च तथापरैः

तातादेशात् ततो मया तत्र तस्य विश्रमः कृतः; पादशौचादिकृत्यैः स्नानाद्यैश्च तथापरैः।

Verse 29

ततो भुक्तावसानेऽथ निविष्टः मुखसंस्थित । मम मात्रा परिपृष्टो विनयाद्वरवर्णिनि

ततो भुक्तावसानेऽथ स उपविष्टो मुखसंस्थितः। मम माता विनयेन परिपप्रच्छ तं—हे वरवर्णिनि॥

Verse 30

एकेयं कन्यकास्माकं जाते वयसि संस्थिते । संजाता मुनिशार्दूल प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

अस्माकमेकैव कन्या वयसि जाते प्रतिष्ठिता। संजाता मुनिशार्दूल प्राणेभ्योऽपि गरीयसी॥

Verse 31

तदस्याः कीर्तय क्षिप्रं सुखोपायं सुखोदयम् । व्रतं वा नियमं वा त्वं होमं वा मन्त्रमेव वा

तदस्याः कीर्तय क्षिप्रं सुखोपायं सुखोदयम्। व्रतं वा नियमं वा त्वं होमं वा मन्त्रमेव वा॥

Verse 32

येन चीर्णेन भर्त्ता स्यात्सुसौम्यः सद्गुणान्वितः । प्रियंवदो मुखप्रेक्षः परनारीपराङ्मुखः

येन चीर्णेन भर्त्ता स्यात्सुसौम्यः सद्गुणान्वितः। प्रियंवदो मुखप्रेक्षः परनारीपराङ्मुखः॥

Verse 33

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिस्तदनंतरम् । चिरं ध्यात्वा वचः प्राह प्रसन्नवदनस्ततः

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिस्तदनन्तरम्। चिरं ध्यात्वा वचः प्राह प्रसन्नवदनस्ततः॥

Verse 34

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पञ्चपिंडा व्यवस्थिता । गौरी गौर्या स्वयं तत्र स्थापिता परमेश्वरी

हाटकेश्वरक्षेत्रे पञ्च पिण्डाः प्रतिष्ठिताः। तत्र गौरीस्वयं गौऱ्या परमेश्वरी प्रतिष्ठापिता॥

Verse 35

तामेषा वत्सरं यावच्छ्रद्धया परया युता । सदा पूजयतु प्रीत्या तृतीयायां विशेषतः

एषा कन्या परया श्रद्धया युता संवत्सरं यावत्। सदा प्रीत्या पूजयतु, तृतीयायां विशेषतः॥

Verse 36

ततो वर्षांतमासाद्य संप्राप्स्यति यथोचितम् । भर्त्तारं नात्र संदेहो यादृग्रूपं यथोचितम्

ततो वर्षान्तमासाद्य यथोचितं समाप्स्यति। भर्तारं रूपयुक्तं च, नात्र सन्देह एव हि॥

Verse 37

तत्र पूर्वं गता गौरी परित्यज्य महेश्वरम् । गंगेर्ष्यया महाभागे ज्ञात्वा क्षेत्रं सुसिद्धिदम्

तत्र पूर्वं गता गौरी महेश्वरं परित्यज्य। गङ्गेर्ष्यया महाभागे, ज्ञात्वा क्षेत्रं सुसिद्धिदम्॥

Verse 38

ततः सा चिंतयामास कां देवीं पूजयाम्यहम् । सौभाग्यार्थं यतोऽन्या मां पूजयंति सुरस्त्रियः

ततः सा चिन्तयामास—कां देवीं पूजयाम्यहम्। सौभाग्यार्थं यतोऽन्या मां पूजयन्ति सुरस्त्रियः॥

Verse 39

तस्मादहं प्रभक्त्याढ्या स्वयमात्मानमेव च । आत्मनैव कृतोत्साहा पूजयिष्यामि सिद्धये

तस्मादहं भक्तिरसपूर्णा स्वयमेवात्मानं पूजयिष्यामि। आत्मनैवोत्साहं जनयित्वा सिद्ध्यर्थं प्रवर्ते॥

Verse 40

ततः प्राणाग्निहोत्रोत्थैर्मंत्रैराथर्वणैः शुभैः । मृत्पिंडान्पंच संयोज्य ह्येकस्थाने समाहिता

ततः प्राणाग्निहोत्रजन्यैः शुभैराथर्वणमन्त्रैः। पञ्च मृत्पिण्डान् संयोज्यैकस्थाने समाहिता॥

Verse 41

पृथ्वीमपश्च तेजश्च वायुमाकाशमेव च । तेषु संयोजयामास मृत्पिंडेषु निधाय सा

पृथिवीमपश्च तेजो वायुमाकाशमेव च। मृत्पिण्डेषु निधायैषा तेषु तान् संयोजयामास॥

Verse 42

महद्भूतानि चैतानि पञ्च देवी यतव्रता । ततः संपूजयामास पुष्पधूपानुलेपनैः

एतानि पञ्च महद्भूतानि; देवी यतव्रता। ततः पुष्पधूपानुलेपनैः सम्यक् संपूजयामास॥

Verse 43

अथ तां तत्र विज्ञाय तपःस्थां गिरजां भवः । तन्मंत्राकृष्टचित्तश्च सत्वरं समुपागतः

अथ तां तपःस्थां गिरिजां तत्र विज्ञाय भवः। तन्मन्त्राकृष्टचित्तश्च सत्वरं तत्र समुपागतः॥

Verse 44

प्रोवाच च प्रहृष्टात्मा कस्मात्त्वमिह चागता । मां मुक्त्वा दोषनिर्मुक्तं मुखप्रेक्षं सदा रतम्

प्रहृष्टात्मा स उवाच— “कस्मात् त्वमिह आगता, मां दोषनिर्मुक्तं त्यक्त्वा, तव मुखप्रेक्षणे सदा रतं?”

Verse 45

तस्मादागच्छ कैलासं वृषारूढा मया सह । अथवा कारणं ब्रूहि यदि दोषोऽस्ति मे क्वचित्

“तस्मादागच्छ कैलासं मया सह वृषारूढा; अथवा ब्रूहि कारणं, यदि मे क्वचिद् दोषोऽस्ति।”

Verse 46

देव्युवाच । त्वं मूर्ध्ना जाह्नवीं धत्से मूर्तां पदजलात्मिकाम् । तस्मान्नाहं गमिष्यामि मंदिरं ते कथंचन

देव्युवाच— “त्वं मूर्ध्ना जाह्नवीं धत्से, मूर्तां पदजलात्मिकाम्; तस्मान्नाहं गमिष्यामि ते मन्दिरं कथंचन।”

Verse 47

यावन्न त्यजसि व्यक्तं मम सापत्न्यतां गताम् । तथा नित्यं प्रणामं त्वं करोषि वृषभध्वज

“यावन्न त्यजसि व्यक्तं मम सापत्न्यतां गताम्, तथा नित्यं प्रणामं त्वं करोषि वृषभध्वज।”

Verse 48

प्रत्यक्षमपि मे नित्यं संध्यायाश्च न लज्जसे । तस्मादेतत्परित्यज्य कर्म लज्जाकरं परम्

“प्रत्यक्षमपि मे नित्यं संध्यायाश्च न लज्जसे; तस्मादेतत्परित्यज्य कर्म लज्जाकरं परम्।”

Verse 49

आकारयसि मां देव तत्स्याद्यदि मतं मम । अन्यथाहं न यास्यामि तव हर्म्ये कथंचन । एतच्छ्रुत्वा यदिष्टं ते कुरुष्व वृषभध्वज

देव, यदि मम मतं भवेत् तर्हि मां तथा आज्ञापय; अन्यथा तव हर्म्यं कथंचन न यास्यामि। एतच्छ्रुत्वा, वृषभध्वज, यत्ते इष्टं तत्कुरुष्व।

Verse 50

देव उवाच नाहं सौख्येन तां गंगां धारयामि सुरेश्वरि

देव उवाच—सुरेश्वरि, अहं तां गङ्गां सौख्येन न धारयामि।

Verse 51

भगीरथेन भूपेन प्रार्थितो ज्ञाति कारणात् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्त्वा सुदारुणम्

भगीरथेन भूपेन ज्ञातिकारणात् प्रार्थितः सन्, दिव्यं वर्षसहस्रं सुदारुणं तपस्तप्तवान्।

Verse 52

येन नो याति पातालं गंगा स्वर्गपरिच्युता । तस्मात्त्वं देव मद्वाक्यात्स्वमूर्ध्ना वह जाह्नवीम्

येन स्वर्गपरिच्युता गङ्गा पातालं न याति, तस्मात् देव, मद्वाक्यात् स्वमूर्ध्ना जाह्नवीं वह।

Verse 53

मया तस्य प्रतिज्ञातं धारयिष्याम्यसंशयम् । आकाशाज्जाह्नवीवेगं पतंतं धरणीतले

मया तस्य प्रतिज्ञातं—असंशयं धारयिष्यामि; आकाशात् पतन्तं जाह्नवीवेगं धरणीतले।

Verse 54

नो चेद्व्रजेत पातालं यदत्र विषयेस्थिम् । ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु

नो चेद् व्रजेत पातालं यदत्र विषयेस्थितम् । ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ॥

Verse 55

एषा गंगा वरारोहे मम मूर्ध्नो विनिर्गता । हिमवंतं नगं भित्त्वा द्विधा जाता ततः परम्

एषा गङ्गा वरारोहे मम मूर्ध्नो विनिर्गता । हिमवन्तं नगं भित्त्वा द्विधा जाता ततः परम् ॥

Verse 56

ततः सिंध्वभिधाना सा पश्चिमं सागरं गता । शतानि नव संगृह्य नदीनां परमेश्वरि

ततः सिन्ध्वभिधाना सा पश्चिमं सागरं गता । शतानि नव संगृह्य नदीनां परमेश्वरि ॥

Verse 57

तथा गंगाभिधाना च सैव प्राक्सागरं गता । तावतीश्च समादाय नदीः पर्वतनन्दिनि

तथा गङ्गाभिधाना च सैव प्राक्सागरं गता । तावतीश्च समादाय नदीः पर्वतनन्दिनि ॥

Verse 58

एवमष्टादशैतानि नदीनां पर्वतात्मजे । शतानि सागरे यांति तेन नित्यं स तिष्ठति

एवमष्टादशैतानि नदीनां पर्वतात्मजे । शतानि सागरे यान्ति तेन नित्यं स तिष्ठति ॥

Verse 59

सततं शोष्यमाणोऽपि वाडवेन दिवानिशम् । समुद्रसलिलं मेघाः समादाय ततः परम्

वाडवाग्निना दिवानिशं निरन्तरं शोष्यमाणोऽपि समुद्रस्य सलिलं मेघाः समादाय ततः परं गच्छन्ति।

Verse 60

मर्त्यलोके प्रवर्षंति ततः सस्यं प्रजायते । सस्येन जीवते लोकः प्रभवन्ति मखास्तथा । मखांशेन सुराः सर्वे तृप्तिं यांति ततः परम्

मर्त्यलोके ततः प्रवर्षन्ति; वृष्ट्या सस्यं प्रजायते। सस्येन लोकः जीवति, सस्यात् मखाः प्रभवन्ति। मखांशेन सर्वे सुराः तृप्तिं यान्ति ततः परम्।

Verse 61

एतस्मात्कारणान्मूर्ध्नि देवि गंगां दधाम्यहम् । न स्नेहात्कामतो नैव जगद्येन प्रवर्तते

एतस्मात् कारणात् देवि, अहं मूर्ध्नि गङ्गां दधामि; न स्नेहात्, न कामतः—यया जगत् प्रवर्तते।

Verse 62

अथवा सन्त्यजाम्येनां यदि मूर्ध्नः कथंचन । तद्दूरं वेगतो भित्त्वा पृथ्वीं याति रसातलम्

अथवा यदि कथञ्चन मूर्ध्नः एनां सन्त्यजामि, सा वेगतो दूरं भित्त्वा पृथ्वीं रसातलं याति।

Verse 63

ततः शोषं व्रजेदाशु समुद्रः सरितां पतिः । और्वेण पीयमानोऽत्र ततो वृष्टिर्न जायते । वृष्ट्यभावाज्जगन्नाशः सत्यमेतन्मयोदितम्

ततः सरितां पतिः समुद्रः शीघ्रं शोषं व्रजेत्, अत्र और्वाग्निना पीयमानः; ततः वृष्टिर्न जायते। वृष्ट्यभावात् जगन्नाशः—सत्यमेतन्मयोदितम्।

Verse 64

एवं गंगाकृते प्रोक्तं मया तव सुरेश्वरि । शृणु सन्ध्याकृतेऽन्यच्च येन तां प्रणमाम्यहम्

एवं गङ्गाकृते हेतुः प्रोक्तो मया तव सुरेश्वरि । शृणु सन्ध्याकृतेऽन्यच्च येन तां प्रणमाम्यहम् ॥