Adhyaya 6
Nagara KhandaTirtha MahatmyaAdhyaya 6

Adhyaya 6

अस्मिन्नध्याये सूतवर्णिते राजर्षिसंवादे त्रिशङ्कोः प्रसङ्गः प्रवर्तते। त्रिशङ्कोः स्थितिं श्रुत्वा विश्वामित्रः तं नृपं आश्वासयति—अनेनैव देहेन स्वर्गं नयिष्यामीति प्रतिजानीते; अत्र सङ्कल्पस्य महिमा तथा यज्ञाधिकारस्य विवादः प्रकाश्यते। ततः स देवव्यवस्थां प्रति तीव्रं मतं दर्शयन् स्वस्य तपोबलात् स्वकीयं सृष्ट्यादिकर्म आरब्धुं शक्नोमीति घोषयति। एतस्मिन् मोहे कथानकं भक्तितत्त्वे परिवर्तते। विश्वामित्रः शङ्करं शशिशेखरं शिवं समीपगत्वा विधिवत् नमस्कृत्य स्तोत्रं जपति, यत्र शिवः नानाविधैः विश्वकार्यैः देवतारूपैश्च एकत्वेन स्तूयते—पुराणसमन्वयेन दिव्यगुणसमुच्चयः प्रदर्श्यते। शिवः प्रसन्नो वरं ददाति; विश्वामित्रः शिवप्रसादेन “सृष्टिमाहात्म्यं” याचते। शिवोऽनुगृह्य तद् दत्त्वा प्रयाति; विश्वामित्रः समाधौ स्थित्वा प्रतिस्पर्धया चतुर्विधां सृष्टिं निर्मातुं प्रवर्तते—भक्तिः, तपः, तथा विश्वप्रयोगः तीर्थकथायां संलग्नाः।

Shlokas

Verse 1

। सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य त्रिशंकोर्मुनिपुंगवः । विश्वामित्रोऽब्रवीद्वाक्यं किंचिल्लज्जासमन्वितः

॥ सूत उवाच ॥ तस्य त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा मुनिपुङ्गवः । विश्वामित्रोऽब्रवीद्वाक्यं किञ्चिल्लज्जासमन्वितः ॥

Verse 2

मा विषादं महीपाल विषयेऽत्र करिष्यसि । अनेनैव शरीरेण त्वां नयिष्याम्यहं दिवम्

मा विषादं महीपाल विषयेऽत्र करिष्यसि । अनेनैव शरीरेण त्वां नयिष्याम्यहं दिवम् ॥

Verse 3

तत्तत्कर्म करिष्यामि स्वर्गार्थे नृपसत्तम । तवाभीष्टं करिष्यामि किं वा यास्यामि संक्षयम्

तत्तत्कर्म करिष्यामि स्वर्गार्थे नृपसत्तम । तवाभीष्टं करिष्यामि किं वा यास्यामि संक्षयम् ॥

Verse 4

एवमुक्त्वा परं कोपं कृत्वोपरि दिवौकसाम् । उवाच च ततो रौद्रं प्रत्यक्षं तस्य भूपतेः

एवमुक्त्वा परं कोपं कृत्वोपरि दिवौकसाम् । उवाच च ततो रौद्रं प्रत्यक्षं तस्य भूपतेः ॥

Verse 5

यथा मया द्विजत्वं हि स्वयमेवार्जितं बलात् । तथा सृष्टिं करिष्यामि स्वकीयां नात्र संशयः

यथा मया द्विजत्वं हि स्वयमेवार्जितं बलात् । तथा सृष्टिं करिष्यामि स्वकीयां नात्र संशयः ॥

Verse 6

ततस्तं स समालोक्य शंकरं शशिशेखरम् । प्रणम्य विधिवद्भक्त्या स्तुतिं चक्रे महामुनिः

ततः स महामुनिः शशिशेखरं शंकरं समालोक्य विधिवत् भक्त्या प्रणम्य स्तुतिं चकार।

Verse 7

विश्वामित्र उवाच । जय देव जयाचिंत्य जय पार्वतिवल्लभ । जय कृष्ण जगन्नाथ जय कृष्ण जगद्गुरो

विश्वामित्र उवाच—जय देव जयाचिन्त्य जय पार्वतिवल्लभ। जय कृष्ण जगन्नाथ जय कृष्ण जगद्गुरो॥

Verse 8

जयाचिंत्य जयामेय जयानंत जयाच्युत । जयामर जयाजेय जयाव्यय सुरेश्वर

जयाचिन्त्य जयामेय जयानन्त जयाच्युत। जयामर जयाजेय जयाव्यय सुरेश्वर॥

Verse 9

जय सर्वग सर्वेश जय सर्वसुराश्रय । जय सर्वजनध्येय जय सर्वाघनाशन

जय सर्वग सर्वेश जय सर्वसुराश्रय। जय सर्वजनध्येय जय सर्वाघनाशन॥

Verse 10

त्वं धाता च विधाता च त्वं कर्ता त्वं च रक्षकः । चतुर्विधस्य देवेश भूतग्रामस्य शंकर

त्वं धाता च विधाता च त्वं कर्ता त्वं च रक्षकः। चतुर्विधस्य देवेश भूतग्रामस्य शंकर॥

Verse 11

यथा तिलस्थितं तैलं यथा दधिगतं घृतम् । तथैवाधिष्ठितं कृत्स्नं त्वया गुप्तेन वै जगत्

यथा तिलेषु निहितं तैलं दध्नि च घृतं तथा । तथैव त्वया गुप्तेन कृत्स्नं जगदधिष्ठितम् ॥

Verse 12

त्वं ब्रह्मा त्वं हृषीकेशस्त्वं शक्रस्त्वं हुताशनः । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमिन्दुस्त्वं दिवाकरः

त्वं ब्रह्मा त्वं हृषीकेशस्त्वं शक्रस्त्वं हुताशनः । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमिन्दुस्त्वं दिवाकरः ॥

Verse 13

अथवा बहुनोक्तेन किं स्तवेन तव प्रभो । समासादेव वक्ष्यामि विभूतिं श्रुतिनोदिताम्

अथवा बहुनोक्तेन किं स्तवेन तव प्रभो । समासादेव वक्ष्यामि विभूतिं श्रुतिनोदिताम् ॥

Verse 14

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु स्थावरं जंगमं विभो । तत्सर्वं भवता व्याप्तं काष्ठं हव्यभुजा यथा

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु स्थावरं जङ्गमं विभो । तत्सर्वं भवता व्याप्तं काष्ठं हव्यभुजा यथा ॥

Verse 15

श्रीभगवानुवाच । परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सन्मुने । यत्ते हृदि स्थितं नित्यं सर्वं दास्याम्यसंशयम्

श्रीभगवानुवाच । परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सन्मुने । यत्ते हृदि स्थितं नित्यं सर्वं दास्याम्यसंशयम् ॥

Verse 16

विश्वामित्र उवाच । यदि तुष्टोसि देवेश यदि देयो वरो मम । तन्मे स्यात्सृष्टिमाहात्म्यं त्वत्प्रसादान्महेश्वर

विश्वामित्र उवाच—यदि तुष्टोऽसि देवेश, यदि मे वरो देयः; तर्हि महेश्वर, त्वत्प्रसादात् सृष्टिमाहात्म्यं मे स्यात्।

Verse 17

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा भगवान्वृषभध्वजः । सर्वैर्गणैः समायुक्तस्ततश्चादर्शनं गतः

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा भगवान् वृषभध्वजः । सर्वैर्गणैः समायुक्तस्ततोऽदर्शनं गतः ॥

Verse 18

विश्वामित्रोऽपि तत्रैव स्थितो ध्यानपरायणः । चक्रे चतुर्विधां सृष्टिं स्पर्द्धया हंसगामिनः

विश्वामित्रोऽपि तत्रैव स्थितो ध्यानपरायणः । हंसगामिनः स्पर्धया चतुर्विधां सृष्टिं चकार ॥