Adhyaya 222

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । येषां च शस्त्रमृत्युः स्यादपमृत्युरथापि वा । उपसर्गान्मृतानां च विषमृत्युमुपेयुषाम्

भर्तृयज्ञ उवाच—येषां शस्त्रमृत्युः स्यात्, अपमृत्युरथापि वा। उपसर्गैर्मृतानां च, विषमृत्युमुपेयुषाम्॥

Verse 2

वह्निना च प्रदग्धानां जलमृत्युमुपेयुषाम् । सर्पव्याघ्रहतानां च शृंगैरुद्बन्धनैरपि

वह्निना प्रदग्धानां जलमृत्युमुपेयुषाम् । सर्पव्याघ्रहतानां च शृङ्गैरुद्बन्धनैरपि ॥

Verse 3

श्राद्धं तेषां प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप । तेषां तस्मिन्कृते तृप्तिस्ततस्तत्पक्षजा भवेत्

श्राद्धं तेषां प्रकर्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप । तेषां तस्मिन्कृते तृप्तिस्ततस्तत्पक्षजा भवेत् ॥

Verse 4

आनर्त उवाच । कस्माच्छस्त्रहतानां च प्रोक्ता श्राद्धे चतुर्दशी । नान्येषां दिवसे तत्र संशयोऽयं वदस्व मे

आनर्त उवाच । कस्माच्छस्त्रहतानां च प्रोक्ता श्राद्धे चतुर्दशी । नान्येषां दिवसे तत्र संशयोऽयं वदस्व मे ॥

Verse 5

एकोद्दिष्टं न शंसंति सपिण्डीकरणं परम् । कस्मात्तत्र प्रकर्तव्यं वदैतन्मम विस्त रात्

एकोद्दिष्टं न शंसंति सपिण्डीकरणं परम् । कस्मात्तत्र प्रकर्तव्यं वदैतन्मम विस्तरात् ॥

Verse 6

कस्मान्न पार्वणं तत्र क्रियते दिवसे स्थिते । प्रेतपक्षे विशेषेण कृते श्राद्धेऽखिलेऽपि च

कस्मान्न पार्वणं तत्र क्रियते दिवसे स्थिते । प्रेतपक्षे विशेषेण कृते श्राद्धेऽखिलेऽपि च ॥

Verse 7

भर्तृयज्ञौवाच । बृहत्कल्पे पुरा राजन्हिरण्याक्षो महासुरः । बभूव बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयंकरः

भर्तृयज्ञ उवाच—पुरा राजन् बृहत्कल्पे हिरण्याक्षो महासुरः। बभूव बलवान् शूरः सर्वदेवभयंकरः॥

Verse 8

ब्रह्मा प्रतोषितस्तेन विधाय विविधं तपः । कृष्णपक्षे विशेषेण नभस्ये मासि संस्थिते

स तेन विविधं तपो विधाय ब्रह्माणं प्रतोषयामास। कृष्णपक्षे विशेषेण नभस्ये मासि संस्थिते॥

Verse 9

ब्रह्मोवाच । परितुष्टोस्मि ते वत्स प्रार्थयस्व यथेप्सितम् । अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम्

ब्रह्मोवाच—परितुष्टोऽस्मि ते वत्स, प्रार्थयस्व यथेप्सितम्। अदेयमपि दास्यामि, तस्मात् प्रार्थय मा चिरम्॥

Verse 10

हिरण्याक्ष उवाच । भूताः प्रेताः पिशाचाश्च राक्षसा दैत्यदानवाः । बुभुक्षिताः प्रयाचंते मां नित्यं पद्मसंभव

हिरण्याक्ष उवाच—भूताः प्रेताः पिशाचाश्च राक्षसा दैत्यदानवाः। बुभुक्षिताः प्रयाचन्ते मां नित्यं पद्मसम्भव॥

Verse 11

प्रेतपक्षे कृते श्राद्धे कन्यासंस्थे दिवाकरे । एकस्मिन्नहनि प्रायस्तृप्तिः स्याद्वर्षसंभवा

प्रेतपक्षे कृते श्राद्धे कन्यासंस्थे दिवाकरे। एकस्मिन्नहनि प्रायस् तृप्तिः स्याद् वर्षसंभवा॥

Verse 12

तत्त्वमद्य दिनं देहि तेभ्यः कमलसम्भव । तेन तृप्तिं गताः सर्वे स्थास्यंत्यब्दं पितामह

तस्मात् हे कमलसम्भव पितामह, एतेभ्यः अद्य विशेषदिनं देहि। तेन सर्वे तृप्तिं गताः संवत्सरपर्यन्तं तिष्ठेयुः।

Verse 13

श्रीब्रह्मोवाच । यः कश्चिन्मानवः श्राद्धं स्वपितृभ्यः प्रदास्यति । प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां नभस्ये मा सि संस्थिते

श्रीब्रह्मोवाच—यः कश्चिन्मानवः स्वपितृभ्यः श्राद्धं प्रदास्यति, प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां, नभस्ये मासि संस्थिते।

Verse 14

प्रेतानां राक्षसानां च भूतादीनां भविष्यति । मम वाक्यादसंदिग्धं ये चान्ये कीर्तितास्त्वया

प्रेतानां राक्षसानां च भूतादीनां च तद्भविष्यति। मम वाक्यादसन्दिग्धं, ये चान्ये त्वया कीर्तिताः।

Verse 15

दुर्मृत्युना मृता ये च संग्रामेषु हताश्च ये । एकोद्दिष्टे सुतैर्दत्ते तेषां तृप्तिर्भविष्यति

दुर्मृत्युना मृता ये च संग्रामेषु हताश्च ये, सुतैर्दत्ते एकोद्दिष्टे तेषां तृप्तिर्भविष्यति।

Verse 16

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा ततश्चादर्शनं गतः । हिरण्याक्षोऽपि संहृष्टः स्वमेव भवनं ययौ

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा ततश्चादर्शनं गतः। हिरण्याक्षोऽपि संहृष्टः स्वमेव भवनं ययौ।

Verse 17

यच्च शस्त्रहतानां च तस्मिन्नहनि दीयते । एकोद्दिष्टं नरैः श्राद्धं तत्ते वक्ष्यामि कारणम्

यच्च शस्त्रहतानां तस्मिन्नहनि नरैः कृतम् । एकोद्दिष्टं श्राद्धमित्युक्तं तस्य ते कारणं वक्ष्ये ॥

Verse 18

संख्ये शस्त्रहता ये च निर्विकल्पेन चेतसा । युध्यमाना न ते मर्त्ये जायते मनुजाः पुनः

संख्ये शस्त्रहता ये तु निर्विकल्पेन चेतसा । युध्यमानाः पुनर्नैव मर्त्यलोके प्रजायते ॥

Verse 19

पराङ्मुखाश्च हन्यंते पलायनपरायणाः । ते भवंति नराः प्रेता एतदाह पितामहः

पराङ्मुखा ये हन्यन्ते पलायनपरायणाः । ते नराः प्रेततां यान्ति पितामहवचो यथा ॥

Verse 20

सम्मुखा अपि ये दैन्यं हन्यमाना वदंति च । पश्चात्तापं च वा कुर्युः प्रहारैर्जर्जरीकृताः

सम्मुखा अपि ये दैन्यं हन्यमाना वदन्ति च । पश्चात्तापं च कुर्वन्ति प्रहारैर्जर्जरीकृताः ॥

Verse 21

तेऽपि प्रेता भवन्तीह मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । कदाचिच्चित्तचलनं शूराणामपि जायते

तेऽपि प्रेता भवन्तीह मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् । कदाचिच्चित्तचलनं शूराणामपि जायते ॥

Verse 22

तेषां भ्रांत्या दिने तत्र श्राद्धं देयं निजैः सुतैः । अपमृत्युमृतानां च सर्वेषामपि देहिनाम्

तस्मात् तेषां भ्रान्त्या तस्मिन् दिने तत्र श्राद्धं निजैः सुतैर्देयम्। अपमृत्युमृतानां च सर्वेषामपि देहिनां प्रेतानां तृप्त्यर्थम्॥

Verse 23

प्रेतत्वं जायते यस्मात्तस्माच्छ्राद्धस्य तद्दिनम् । श्राद्धार्हं पार्थिवश्रेष्ठ विशेषेण प्रकीर्तितम्

यस्मात् तस्मिन् दिने प्रेतत्वं जायते, तस्मात् स एव दिनः श्राद्धस्य। हे पार्थिवश्रेष्ठ! विशेषेण श्राद्धार्ह इति प्रकीर्तितः॥

Verse 24

एकोद्दिष्टं प्रकर्तव्यं यस्मात्तत्र दिने नरैः । सपिंडीकरणादूर्ध्वं तत्ते वक्ष्याभि कारणम्

तस्मात् तत्र दिने नरैरेकॊद्दिष्टं प्रकर्तव्यम्। सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यत्कर्तव्यं तस्य कारणं तेऽहं वक्ष्यामि॥

Verse 25

यदि प्रेतत्वमापन्नः कदाचित्स्वपिता भवेत् । तृप्त्यर्थं तस्य कर्तव्यं श्राद्धं तत्र दिने नृप

यदि कदाचित् स्वपिता प्रेतत्वमापन्नो भवेत्, तदा हे नृप! तस्य तृप्त्यर्थं तस्मिन् दिने तत्र श्राद्धं कर्तव्यम्॥

Verse 26

पितामहाद्यास्तत्राह्नि श्राद्धं नार्हंति कुत्रचित् । अथ चेद्भ्रांतितो दद्याद्धियते राक्षसैस्तु तत्

तस्मिन्नह्नि पितामहादयः श्राद्धं कुत्रचित् नार्हन्ति। अथ चेत् भ्रान्तितो दद्याद्, तत् श्राद्धं राक्षसैरेव ह्रियते॥

Verse 27

ब्रह्मणो वचनाद्राजन्भूतप्रेतैश्च दानवैः । तेनैकोद्दिष्टमेवात्र कर्तव्यं न तु पार्वणम्

ब्रह्मणो वचनाद्राजन्भूतप्रेतैश्च दानवैः । तेनैकोद्दिष्टमेवात्र कर्तव्यं न तु पार्वणम्

Verse 28

पितृपक्षे चतुर्दश्यां कन्यासंस्थे दिवाकरे । पितामहो न गृह्णाति पित्रा तेन समं तदा

पितृपक्षे चतुर्दश्यां कन्यासंस्थे दिवाकरे । पितामहो न गृह्णाति पित्रा तेन समं तदा

Verse 29

न च तस्य पिता राजंस्तथैव प्रपितामहः

न च तस्य पिता राजंस्तथैव प्रपितामहः

Verse 30

एतस्मात्कारणाद्राजन्पार्वणं न विधीयते । तस्मिन्नहनि संप्राप्ते व्यर्थं श्राद्धं भवेद्यतः

एतस्मात्कारणाद्राजन्पार्वणं न विधीयते । तस्मिन्नहनि संप्राप्ते व्यर्थं श्राद्धं भवेद्यतः

Verse 31

नान्यस्थानोद्भवैर्विप्रैः श्राद्धकर्मव्रतानि च । नागरो नागरैः कुर्यादन्यथा तद्वृथा भवेत्

नान्यस्थानोद्भवैर्विप्रैः श्राद्धकर्मव्रतानि च । नागरो नागरैः कुर्यादन्यथा तद्वृथा भवेत्

Verse 32

अन्यस्थानोद्भवैर्विप्रैर्यच्छ्राद्धं क्रियते ध्रुवम् । संपूर्णं व्यर्थतां याति नागराणां क्रियापरैः

अन्यदेशोद्भवैर्विप्रैः कृतं यच्छ्राद्धं ध्रुवम् । तत्संपूर्णमपि नागराणां क्रियापराणां व्यर्थतां याति ॥

Verse 33

अथाचारपरिभ्रष्टाः श्राद्धार्हा एव नागराः । वलीवर्दसमानोऽपि ज्ञातीयो यदि लभ्यते । किमन्यैर्बहुभिर्विप्रैर्वेदवेदांगपारगैः

आचारपरिभ्रष्टा अपि नागराः श्राद्धार्हा एव । वलीवर्दसमानोऽपि ज्ञातीयो यदि लभ्यते । किमन्यैर्बहुभिर्विप्रैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ॥

Verse 222

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्ध कल्पे चतुर्दशीशस्त्रहतश्राद्धनिर्णयवर्णनंनाम द्वाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे चतुर्दशीशस्त्रहतश्राद्धनिर्णयवर्णनं नाम द्वाविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥