Adhyaya 42

Verse 1

। सूत उवाच । विश्वामित्रसमुद्भूतं कुण्डं तत्रापरं शुभम् । संतिष्ठते द्विजश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदायकम्

सूत उवाच—तत्र द्विजश्रेष्ठाः, विश्वामित्रसमुद्भूतं शुभं कुण्डमपरं स्थितम्। तत् सर्वकामप्रदायकं संतिष्ठते॥

Verse 2

तत्र चैत्रतृतीयायां कृते स्नाने भवेन्नरः । दिव्यरूपधरः साक्षात्कामोऽन्यो द्विजसत्तमाः

तत्र चैत्रतृतीयायां स्नानं कृत्वा नरो भवेत्। दिव्यरूपधरः साक्षात् काम इवापरो, द्विजसत्तमाः॥

Verse 3

नारी वा श्रद्धयोपेता तत्र स्नात्वा प्रजावती । भवेत्सौभाग्यसंयुक्ता स्पृहणीयतमा क्षितौ

नारी वा श्रद्धया युक्ता तत्र स्नात्वा प्रजावती। भवेत् सौभाग्यसंयुक्ता स्पृहणीयतमा क्षितौ॥

Verse 4

ऋषय ऊचुः । तीर्थं तस्य मुनेस्तत्र कस्मिन्काले व्यवस्थितम् । निर्मलं केन निःशेषं वद त्वं सूतनंदन

ऋषय ऊचुः—तस्य मुनेस्तीर्थं तत्र कस्मिन्काले प्रतिष्ठितम्? केन हेतुना तन्निःशेषं निर्मलं जातम्? वद नः, हे सूतनन्दन।

Verse 5

सूत उवाच । तत्रास्ति निर्झरः पूर्वं सामान्यो द्विजसत्तमाः । अवधूतो धरापृष्ठे माहात्म्येन व्यवस्थितः

सूत उवाच—तत्र पूर्वं निर्झरः कश्चित् सामान्योऽभूत्, हे द्विजसत्तमाः; स तु धरापृष्ठे माहात्म्येनैव प्रतिष्ठां गतः।

Verse 6

यत्र देवनदी गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता । यस्यां स्नातः पुमान्सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

यत्र देवनदी गङ्गा स्वयमेव प्रतिष्ठिता; यस्यां स्नातः पुमान् सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते।

Verse 7

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य भावितः । तदक्षयं भवेच्छ्राद्धं पितॄणां तृप्तिकारकम्

यस्तत्र भावितः पितॄन् उद्दिश्य श्राद्धं करोति, तस्य श्राद्धं तदक्षयं भवेत्, पितॄणां तृप्तिकारकम्।

Verse 8

यत्किंचिद्दीयत दानं तस्मिंस्तीर्थवरे द्विजाः । हुतजप्यादिकं चैव तदनंतफलं भवेत्

यत्किञ्चिद् दानं दीयते तस्मिंस्तीर्थवरे, हे द्विजाः; तथा हुतं जप्यादिकं च, तदनन्तफलं भवेत्।

Verse 9

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगी व्याधशराहता । प्रविष्टा सलिले तस्मिंस्तत्र पञ्चत्वमागता

कस्मिंश्चित्कालसमये व्याधशरेण विद्धा मृगी तस्मिन् सलिले प्रविष्टा, तत्रैव च पञ्चत्वं जगाम।

Verse 10

चैत्रशुक्लतृतीयायां मध्याह्ने द्विजसत्तमाः । नक्षत्रे यमदैवत्ये मार्तंडस्य च वासरे

चैत्रशुक्लतृतीयायां मध्याह्ने द्विजसत्तमाः, यमदैवत्ये नक्षत्रे मार्तण्डवासरे च तत् अभवत्।

Verse 11

अथ तत्तोयमाहात्म्यान्मेनकानाम साऽभवत् । अप्सरास्त्रिदशेंद्रस्य समंताच्चारुहासिनी

अथ तत्तोयमाहात्म्याद् सा ‘मेनका’ इति नाम्ना प्रसिद्धा बभूव; त्रिदशेन्द्रस्याप्सरा समन्ताच्चारुहासिनी।

Verse 12

स्मरमाणाऽथ सा तस्य प्रभावं वरवर्णिनी । तीर्थमागत्य सद्भक्त्या स्नानं तत्र समाचरत् । चैत्रशुक्लतृतीयायां यामर्क्षे सूर्यवासरे

तस्य प्रभावं स्मरन्ती सा वरवर्णिनी तीर्थमागत्य सद्भक्त्या तत्र स्नानं समाचरत्—चैत्रशुक्लतृतीयायां यामर्क्षे सूर्यवासरे।

Verse 13

एकदा दिवसे तस्मिन्भ्रममाणो मुनीश्वरः । विश्वामित्र इति ख्यातस्तत्रायातस्तपोऽन्वितः

एकदा तस्मिन् दिवसे भ्रमन् मुनीश्वरः, ‘विश्वामित्र’ इति ख्यातः, तपोऽन्वितस्तत्रायात्।

Verse 14

साऽपि स्वर्गात्समायाता देवतादर्शनार्थतः । पूजयित्वाथ तं देवं प्रस्थिता त्रिदिवं प्रति

साऽपि स्वर्गात् समायाता देवदर्शनहेतवे । तं देवं पूजयित्वाथ पुनस्त्रिदिवमाययौ ॥

Verse 15

सा दृष्ट्वा तं मुनिं तत्र भ्रममाणमितस्ततः । यौवनस्थं सुरूपाढ्यं पंचबाणमिवापरम्

सा दृष्ट्वा तं मुनिं तत्र भ्रमन्तमितस्ततः । यौवनस्थं सुरूपाढ्यं पञ्चबाणमिवापरम् ॥

Verse 16

व्रतप्रभावजैर्व्याप्तं तेजोभिर्भास्करं यथा । बाल्यात्प्रभृति चीर्णेन तपसा दग्धकिल्बिषम्

व्रतप्रभावजैस्तेजोभिर्व्याप्तो भास्करवद्यथा । बाल्यात्प्रभृति चीर्णेन तपसा दग्धकिल्बिषः ॥

Verse 17

सा तस्य दर्शनादेव कामबाणप्रपीडिता । सानंदाः सुरतार्थाय समीपं समुपाद्रवत्

सा तस्य दर्शनादेव कामबाणप्रपीडिता । सानन्दा सुरतार्थाय समीपं समुपाद्रवत् ॥

Verse 18

स दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वां तां मार्गपृच्छाकृते ततः । सम्मुखः प्रययौ तूर्णं प्रहृष्टेनांतरात्मना

स दृष्ट्वाऽदृष्टपूर्वां तां मार्गपृच्छाकृते ततः । सम्मुखः प्रययौ तूर्णं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥

Verse 19

उवाच देशं तां पृच्छन्स्त्रीधर्मांश्च विशेषतः । शुभलाभोऽस्तु ते भद्रे मनसा कर्मणा गिरा

स उवाच—देशं तां पृच्छन् स्त्रीधर्मांश्च विशेषतः। शुभलाभोऽस्तु ते भद्रे मनसा कर्मणा गिरा॥

Verse 20

सदैव वासुदेवस्य भक्तिश्चाव्यभिचारिणी । कच्चित्त्वं वर्तसे पुत्रि पतिपादपरायणा । चारित्रविनयोपेता सर्वदा प्रियवादिनी

सदैव वासुदेवस्य भक्तिश्चाव्यभिचारिणी। कच्चित्त्वं वर्तसे पुत्रि पतिपादपरायणा॥ चारित्रविनयोपेता सर्वदा प्रियवादिनी॥

Verse 21

कच्चित्त्वं सर्वदाभीष्टा पत्युर्दानैस्तथार्च्चनैः । बंधून्स्वमित्रवर्गं च तत्पुरः पृष्ठतोपि वा

कच्चित्त्वं सर्वदाभीष्टा पत्युर्दानैस्तथार्चनैः। बन्धून्स्वमित्रवर्गं च तत्पुरः पृष्ठतोऽपि वा॥

Verse 22

कच्चिद्भर्तरि संसुप्ते त्वं निशवशमेष्यसि । उत्थानमप्रबुद्धे च करोषि वरवर्णिनि

कच्चिद्भर्तरि संसुप्ते त्वं निशावशमेष्यसि। उत्थानमप्रबुद्धे च करोषि वरवर्णिनि॥

Verse 23

कच्चित्प्रातः समुत्थाय करोषि गृहमार्जनम् । स्वयमेव वरारोहे मण्डनं चोपमण्डनम्

कच्चित्प्रातः समुत्थाय करोषि गृहमार्जनम्। स्वयमेव वरारोहे मण्डनं चोपमण्डनम्॥

Verse 24

कच्चिदेवान्नमस्कृत्य गुरुं च तदनंतरम् । करोषि त्वं प्राणयात्रां दत्त्वान्नं शक्तितो जलम्

कच्चिद् देवान् नमस्कृत्य गुरुमपि तदनन्तरम् । अन्नं प्रथमतः दत्त्वा शक्तितो जलमपि च प्राणयात्रां करोषि त्वम् ॥

Verse 25

कच्चिदस्तंगते सूर्ये नान्नमश्नासि भाभिनि । अदत्त्वा वा स्वभृत्येभ्यः साधुभ्यश्च विशेषतः

कच्चिदस्तंगते सूर्ये नाश्नासि त्वं भाभिनि । स्वभृत्येभ्यः साधुभ्यश्च विशेषतोऽदत्त्वा न किल ॥

Verse 26

कच्चित्पिबसि पानीयं सप्तवारविशोधितम् । निबिडेन स्ववस्त्रेण पालयंती जलोद्भवान्

कच्चित् पिबसि पानीयं सप्तवारविशोधितम् । निबिडेन स्ववस्त्रेण निष्यन्द्य जलजजीविनः पालयन् ॥

Verse 27

कच्चिद्दयासमोपेता गात्रक्लेशकरानपि । यूकामत्कुणदंशादीन्पुत्रवत्परिरक्षसि

कच्चिद् दयासमोपेता गात्रक्लेशकरानपि । यूकामत्कुणदंशादीन् पुत्रवत् परिरक्षसि ॥

Verse 28

कच्चित्साधुमुखान्नित्यं शिवधर्मं सुभक्तितः । शृणोषि भक्तितो भद्रे प्रकरोषि च सादरम्

कच्चित् साधुमुखान्नित्यं शिवधर्मं सुभक्तितः । शृणोषि भक्तितो भद्रे प्रकरोषि च सादरम् ॥

Verse 29

क्वचिच्छ्रुत्वाऽगमं पुण्यं प्रकरोषि च पूजनम् । शास्त्रस्य वाचकस्यापि व्याख्यातुश्च विशेषतः

क्वचिद् पुण्यम् आगमोपदेशं श्रुत्वा त्वं पूजनं विधत्ते? शास्त्रवाचकं च व्याख्यातारं च विशेषतः सत्करोषि।

Verse 30

कच्चित्पुराणशास्त्राणि प्रणीतानि जनेश्वरैः । संलेख्याक्षररम्याणि साधुभ्यः संप्रयच्छसि

कच्चित् पुराणशास्त्राणि जनेश्वरैः प्रणीतानि अक्षररम्याणि संलेख्य साधुभ्यः श्रद्धया संप्रयच्छसि?

Verse 31

यः श्रुत्वा सर्व शास्त्राणि निष्क्रयं न प्रयच्छति । शास्त्रचौरः स विज्ञेयो न चैवाप्नोति तत्फलम्

यः सर्वशास्त्राणि श्रुत्वापि निष्क्रयं न प्रयच्छति, स शास्त्रचौर इति विज्ञेयः; स तस्याध्ययनफलम् नाप्नोति।

Verse 32

कच्चिच्छिवालये नृत्यगीतवाद्यादिकाः क्रियाः । बलिपूजोपहारांश्च त्वं करोषि च शक्तितः

कच्चित् शिवालये नृत्यगीतवाद्यादिकाः क्रियाः, बलिपूजोपहारांश्च त्वं शक्तितः सम्यक् करोषि?

Verse 33

कच्चित्प्रावरणं वस्त्रं सुभगे सर्वमेव च । संप्रयच्छसि साधुभ्यः प्रणिपातपुरःसरम्

कच्चित् सुभगे सर्वं प्रावरणवस्त्रादिकं साधुभ्यः प्रणिपातपूर्वकं श्रद्धया संप्रयच्छसि?

Verse 34

वृथा पर्यटनं नित्यं कच्चिन्न परमंदिरे । त्वं करोषि विशालाक्षि विशेषेण निशागमे

विशालाक्षि, कच्चिन्नित्यं वृथा पर्यटनं न करोषि, विशेषेण निशागमे परमन्दिरस्य बहिः?

Verse 35

कच्चिन्नाश्नासि भद्रे त्वं स्वभर्तरि बुभुक्षिते । आज्ञाभंगं प्रयत्नेन कच्चित्तत्र प्ररक्षसि

भद्रे, कच्चिन्न स्वभर्तरि बुभुक्षिते त्वमश्नासि, तत्र च प्रयत्नेन आज्ञाभङ्गं परिरक्षसि?

Verse 36

कच्चित्प्रकुपिते कांते नोत्तराणि प्रयच्छसि । तस्यकोपप्रणाशार्षं प्रियं कच्चिच्च जल्पसि

कच्चित्प्रकुपिते कांते त्वं नोत्तराणि प्रयच्छसि, तस्य कोपप्रणाशार्थं प्रियं कच्चिच्च जल्पसि?

Verse 37

कच्चित्त्वं प्रोषिते कांते मलिनांबरधारिणी । जायसे च तथा दीना विवर्णवदना कृशा

कच्चित्त्वं प्रोषिते कांते मलिनाम्बरधारिणी जायसे, तथा दीना विवर्णवदना कृशा?

Verse 39

कच्चिन्मंदिरपृष्ठे त्वं न धत्से भिन्नभाजनम् । उच्छिष्टं वा जनैस्त्यक्तमपि कार्योपकारकम्

कच्चिन्मन्दिरपृष्ठे त्वं न धत्से भिन्नभाजनम्, उच्छिष्टं वा जनैस्त्यक्तमपि कार्योपकारकम्?

Verse 40

कच्चिन्न कुरुषे मैत्रीं बंधकीभिः समं शुभे । धात्रीभिर्मालिकस्त्रीभी रजकीभिश्च भामिनि

कच्चिन्न कुरुषे मैत्रीं बन्धकीभिः समं शुभे । धात्रीभिर्मालिकस्त्रीभिः रजकीभिश्च भामिनि ॥

Verse 41

कञ्चिद्दधासि नित्यं त्वं मुखं कुंकुमरंजितम् । शिरः पुष्पसमाकीर्णं नेत्रे कज्जलरंजिते

कञ्चिद्दधासि नित्यं त्वं मुखं कुङ्कुमरञ्जितम् । शिरः पुष्पसमाकीर्णं नेत्रे कज्जलरञ्जिते ॥