Adhyaya 157

Verse 1

सूत उवाच । एवं संबोधितस्तैस्तु लोकैः पुष्पस्तदा द्विजाः । तानब्रवीत्ततः कुद्धो न करिष्यामि भोजनम्

सूत उवाच—एवं तैर्लोकैः संबोधितः पुष्पो द्विजस्तदा तान् प्रति कुद्धोऽब्रवीत्—न करिष्यामि भोजनम्।

Verse 2

यावन्न चास्य पापस्य करिष्यामि प्रतिक्रियाम् । तद्वदध्वं महाभागा देवो वा देवताऽथवा

यावन्नास्य पापस्य प्रतिक्रियां करिष्यामि, तावत् महाभागाः, वदत—देवो वा देवता वा कः उपास्यः?

Verse 3

तथान्ये सिद्धमन्त्रा वा सद्यः प्रत्ययकारकाः । आराधिता यथा सद्यो मानुषाणां वरप्रदाः

अथवा अन्येऽपि सिद्धमन्त्राः कथ्यन्तां ये सद्यः प्रत्ययजनकाः। ये सम्यग् आराधिताः सन्तो मानुषेभ्यः शीघ्रमेव वरान् प्रयच्छन्ति॥

Verse 4

जना ऊचुः । एको देवः स्थितश्चात्र सद्यःप्रत्ययकारकः । तथैका देवता चात्र श्रूयते जगती तले

जना ऊचुः—अत्रैक एव देवः प्रतिष्ठितः, स च सद्यःप्रत्ययकारकः। तथा जगतीतलेऽत्रैका देवतापि श्रूयते॥

Verse 5

पुष्प उवाच । कोऽसौ देवः कियद्दूरे कस्मिन्स्थाने व्यवस्थितः । तथा च देवता ब्रूत दयां कृत्वा ममोपरि

पुष्प उवाच—कोऽसौ देवः? कियद्दूरे? कस्मिन् स्थाने व्यवस्थितः? तथा सा देवता अपि ब्रूत, मयि दयां कृत्वा॥

Verse 6

जना ऊचुः । चमत्कारपुरे सूर्यो याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठितः । अस्ति विप्र श्रुतोऽस्माभिः सद्यः प्रत्ययकारकः

जना ऊचुः—चमत्कारपुरे सूर्यः याज्ञवल्क्येन प्रतिष्ठितः। अस्ति, विप्र, श्रुतोऽस्माभिः स एव सद्यःप्रत्ययकारकः॥

Verse 7

सूर्यवारेण सप्तम्यां फलहस्तः प्रदक्षिणाम् । यः करोति नरस्तस्य ह्यष्टोत्तरशतं द्विज

सूर्यवारे सप्तम्यां फलहस्तः प्रदक्षिणां यः करोति नरः। तस्य ह्यष्टोत्तरशतं, द्विज, प्रदक्षिणासङ्ख्या भवेत्॥

Verse 8

तस्य सिद्धिप्रदः सम्यङ्मनसा वांछितं ददेत् । तथान्या शारदा नाम देवी काश्मीरसंस्थिता

सः सूर्यः सिद्धिप्रदः सम्यक् मनसि वाञ्छितं ददाति। तथैव काश्मीरदेशे संस्थिता शारदा नामान्या देवी विद्यते॥

Verse 9

उपवासकृतेरेव सापि सिद्धिप्रदायिनी । तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां जनानां स द्विजोत्तमाः

उपवासविधानेनैव सा अपि सिद्धिप्रदायिनी। तेषां जनानां वचनं श्रुत्वा स द्विजोत्तमः॥

Verse 10

समुद्दिश्य चमत्कारं तस्मात्स्थानात्ततः परम् । चमत्कारपुरं प्राप्य सप्तम्यां सूर्यवासरे

ततः स चमत्कारं समुद्दिश्य तस्मात् स्थानात् ततः परम्। चमत्कारपुरं प्राप्य सप्तम्यां सूर्यवासरे॥

Verse 11

तत्रागत्य ततः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः । गतः संति ष्ठते यत्र याज्ञवल्क्यकृतो रविः

तत्रागत्य ततः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः। यत्र याज्ञवल्क्यकृतो रविः तत्र गत्वा तिष्ठति॥

Verse 12

ततः प्रदक्षिणाः कृत्वा अष्टोत्तरशतं मिताः । नालिकेराणि चादाय श्रद्धया परयाः युतः

ततः प्रदक्षिणाः कृत्वा अष्टोत्तरशतसंख्यया। नालिकेराणि चादाय परया श्रद्धया युतः॥

Verse 13

ततः क्षुत्क्षामकंठः स परिश्रांतस्तदग्रतः । उपविष्टो जपं कुर्वन्सूर्येष्टैः स्तवनैस्तदा

ततः क्षुत्क्षामकण्ठः स परिश्रान्तोऽग्रतः स्थितम् । उपविष्टो जपं कृत्वा सूर्यप्रियैः स्तवैस्तदा स्तुतवान् ॥

Verse 14

मंडलब्राह्मणाद्यैश्च तारं स्वरमुपाश्रितः । सप्तयुंजर वाद्यैश्च अग्निरेवेति भक्तितः

मण्डलब्राह्मणाद्यैश्च तारस्वरमुपाश्रितः । सप्तयुंजरवाद्यैश्च भक्त्या ‘अग्निरेव’ इत्यब्रवीत् ॥

Verse 15

आदित्यव्रतसंज्ञाद्यैः सामभिर्दृढभक्तिभाक् । क्षुरिकामंत्रपूर्वैश्च तथैवाथर्वणोद्भवैः

आदित्यव्रतनामाद्यैः सामभिर्दृढभक्तिमान् । क्षुरिकामन्त्रपूर्वैश्च तथाथर्वणसम्भवैः ॥

Verse 16

यावदन्योर्कवारस्तु नैव तुष्टो दिवाकरः । पौर्णमासीदिने प्राप्ते वैराग्यं परमं गतः

यावदन्यर्कवारस्तु नैव तुष्टो दिवाकरः । पौर्णमासीदिने प्राप्ते वैराग्यं परमं गतः ॥

Verse 17

ततः पुष्पो विधायाथ स्नानं धौतांबरः शुचिः । भूनाम्ना साध्य भूमिं च स्थंडिलार्थं द्विजोत्तमाः

ततः पुष्पं निवेद्याथ स्नात्वा धौताम्बरः शुचिः । ‘भू’नाम्ना साधयामास भूमिं स्थण्डिलहेतवे द्विजोत्तमः ॥

Verse 18

स्थंडिलं हस्तमात्रं च स्थंडिले प्रत्यकल्पयत् । अग्निमीऌएतिमंत्रेण ततोऽग्निं स निधाय च

हस्तमात्रपरिमाणं स्थण्डिलं निर्माय, तस्मिन् स्थण्डिले विधिं सम्यक् प्रकल्प्य; “अग्निम् ईळे” इत्यादिमन्त्रेण ततोऽग्निं पवित्रं सन्निधापयामास।

Verse 19

तृणैः परिस्तृणामीतिकृत्वोपस्तरणं ततः । आब्रह्मन्निति मन्त्रेण दत्त्वा ब्रह्मासनं ततः

“परिस्तृणामि” इति मन्त्रेण तृणैः परिस्तरणं कृत्वा उपस्तरणं सम्यक् अकरोत्; अनन्तरं “आ ब्रह्मन्” इति मन्त्रेण ब्रह्मासनं दत्त्वा तस्थौ।

Verse 20

सुत्रामाणमिति प्रोच्य समिधःस्थापनं च यत् । प्रोक्षणीपात्रमासाद्य प्रोक्षणं कृतवांस्ततः

“सुत्रामाणम्” इति मन्त्रं प्रोच्य समिधः यथाविधि स्थापयामास; ततः प्रोक्षणीपात्रं समासाद्य प्रोक्षणकर्म सम्यक् अकरोत्।

Verse 21

पात्राणामथ सर्वेषां स्रुवादीनां यथाक्रमम् । ततः प्रकल्पयामास हविःस्थाने निजां तनुम्

अथ सर्वाणि पात्राणि स्रुवादीनि यथाक्रमं सम्यक् प्रकल्पयामास; ततः हविःस्थाने स्वतनुं विधिवत् न्यधात्।

Verse 22

न्यायं तु देवतास्थाने स आचार्यविधानतः । ग्रहणं प्रोक्षणं चैव सूर्याय त्वेति चोत्तरम्

देवतास्थाने तु स आचार्यविधानतः न्यायं सम्यक् अकरोत्—ग्रहणं प्रोक्षणं च; अनन्तरं “सूर्याय त्वा” इत्युत्तरं जगाद।

Verse 23

अयं त इध्म आत्मेति जप्त्वाथ समिधं ततः । अग्निसोमेति मन्त्राभ्यां हुत्वा चाज्याहुती ततः

“अयं ते इध्म आत्मा” इति जप्त्वा ततः समिधं प्राक्षिपत्। अनन्तरं “अग्निसोम” इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां घृताहुतीः वह्नौ जुहोति स्म।

Verse 24

कृत्वा व्याहृतिहोमं तु भूर्भुवः स्वेति भो द्विजाः । ये ते शतेति मन्त्राद्यैर्हुत्वात्रैव च दारुणम्

भूर्भुवः स्वः इति व्याहृतिभिः होमं कृत्वा, हे द्विजाः, ततः “ये ते शते” इत्यादिमन्त्रैः अत्रैव दारुणां हुतिं जुहोति स्म।

Verse 25

आह्वयामास वह्निं च प्रत्यक्षो भव देव मे । एवं मन्त्रेण कृत्वा तं संमुखं ज्वलनं ततः

“प्रत्यक्षो भव देव मे” इति मन्त्रेण वह्निम् आह्वयामास। एवं कृत्वा ततः स ज्वलनं संमुखं प्रत्यक्षं दर्शयामास।

Verse 26

कालीकरालिकाद्याश्च सप्तजिह्वाश्च याः स्मृताः । तासामाह्वानकं कृत्वा ततो दीप्ते हविर्भुजि

कालीकरालिकाद्याः या अग्नेः सप्तजिह्वाः स्मृताः, तासाम् आह्वानकं कृत्वा, ततः दीप्ते हविर्भुजि…

Verse 27

जुहाव च स मांसानि स्वानि चोत्कृत्त्य शस्त्रतः । लोमभ्यः स्वाहेति विदिशो दिग्भ्यो दत्त्वा ततः परम्

स शस्त्रेण स्वमांसानि उत्कृत्य जुहाव। “लोमभ्यः स्वाहा” इति वदन्, विदिशो दिग्भ्यः आहुतीः दत्त्वा ततः परम्…

Verse 28

अग्नये स्विष्टकृतैति यावदात्मानमाक्षिपेत् । तावद्धृतः स सूर्येण स्वहस्तेन समंततः

अग्नये स्विष्टकृतेति स्वात्मानं क्षेप्तुमुद्यते । तदैव सूर्येण स्वहस्तेन सर्वतः स धृतोऽभवत् ॥

Verse 29

धृतश्च सादरं तेन मा विप्र कुरु साहसम् । नेदृग्घोमः कृतः क्वापि कदाचित्केनचिद्द्विज

सादरं तेन धृतश्च मा विप्र कुरु साहसम् । नेदृग्घोमः कृतः क्वापि कदाचित्केनचिद्द्विज ॥

Verse 30

तुष्टोऽहं च महाभाग ब्रूहि किं करवाणि ते । अदेयमपि दास्यामि यत्ते मनसिवर्तते

तुष्टोऽहं च महाभाग ब्रूहि किं करवाणि ते । अदेयमपि दास्यामि यत्ते मनसि वर्तते ॥

Verse 31

पुष्प उवाच । यदि तुष्टोसि देवेश यदि देयो वरो मम । तद्देयं गुटिकायुग्मं यदर्थं प्रार्थयाम्यहम्

पुष्प उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तद्देयं गुटिकायुग्मं यदर्थं प्रार्थयाम्यहम् ॥

Verse 32

वैदिशे नगरे चास्ति मणिभद्रो महाधनी । कुब्जांगः क्षत्रियो देव जरावलिसमन्वितः

वैदिशे नगरे चास्ति मणिभद्रो महाधनी । कुब्जाङ्गः क्षत्रियो देव जरावलिसमन्वितः ॥

Verse 33

अब्रह्मण्यो महानीचः कीनाशो जनदूषितः । द्वयोरेकां यदा वक्त्रे सदा चैव करोम्यहम्

अब्रह्मण्यो महानीचः कीनाशो जनदूषकः। द्वयोरेकं यदा वक्त्रे सदा चैव करोम्यहम्॥

Verse 34

तदा मे तादृशं रूपमविकल्पं भवत्विति । यदा पुनर्गृहीत्वा तां द्वितीयां प्रक्षिपाम्यहम्

तदा मे तादृशं रूपमविकल्पं भवत्विति। यदा पुनर्गृहीत्वा तां द्वितीयां प्रक्षिपाम्यहम्॥

Verse 35

ततश्च सहजं रूपं मम भूयात्सुरेश्वर । वैदिशे नगरे चास्ति मणिभद्रः सुरेश्वर

ततश्च सहजं रूपं मम भूयात्सुरेश्वर। वैदिशे नगरे चास्ति मणिभद्रः सुरेश्वर॥

Verse 36

अपरं तस्य यत्किंचिद्धनधान्यादिकं गृहे । तत्सर्वं विदितं मे स्यात्तथा देव प्रजायताम्

अपरं तस्य यत्किंचिद्धनधान्यादिकं गृहे। तत्सर्वं विदितं मे स्यात्तथा देव प्रजायताम्॥

Verse 37

किं वानेन बहूक्तेन तस्य मित्राणि बांधवाः । व्यवहारास्तथा सर्वे प्रकटाः स्युः सदैव हि

किं वानेन बहूक्तेन तस्य मित्राणि बांधवाः। व्यवहारास्तथा सर्वे प्रकटाः स्युः सदैव हि॥

Verse 38

न कश्चिज्जायते तत्र विकल्पः कस्यचित्क्वचित् । मम तस्याधम स्यापि सर्वकृत्येषु सर्वदा

तत्र कस्यचित्क्वचिदपि विकल्पो न जायते। अहं तस्याधमोऽपि सन् सर्वकृत्येषु सर्वदा समर्थो भवामि॥

Verse 39

भास्कर उवाच । गृहाण त्वं महाभाग गुटिकाद्वितयं शुभम् । शुक्लं कृष्णं च वक्त्रस्थं विभेद जननं महत्

भास्कर उवाच—गृहाण त्वं महाभाग गुटिकाद्वितयं शुभम्। शुक्लं कृष्णं च वक्त्रस्थं विभेदजननं महत्॥

Verse 40

शुक्लया तस्य रूपं च तव नूनं भविष्यति । कृष्णयापि पुनः स्वं च संप्राप्स्यसि महाद्विज

शुक्लया तस्य रूपं च तव नूनं भविष्यति। कृष्णयापि पुनः स्वं च संप्राप्स्यसि महाद्विज॥

Verse 41

पुष्प उवाच । अपरं वद मे देव संदेहं हृदये स्थितम् । यत्त्वां पृच्छामि देवेश तव कीर्तिविवर्धनम्

पुष्प उवाच—अपरं वद मे देव संदेहो हृदये स्थितः। यत्त्वां पृच्छामि देवेश तव कीर्तिविवर्धनम्॥

Verse 42

मया श्रुतं सुरश्रेष्ठ सप्तम्यां सूर्यवासरे । यस्ते प्रदक्षिणानां च कुर्यादष्टोत्तरं शतम् । तस्य त्वं तत्क्षणादेव फलहस्तस्य सिद्धिदः

मया श्रुतं सुरश्रेष्ठ सप्तम्यां सूर्यवासरे। यस्ते प्रदक्षिणानां च कुर्यादष्टोत्तरं शतम्। तस्य त्वं तत्क्षणादेव फलहस्तस्य सिद्धिदः॥

Verse 43

मूर्खस्यापि च पापस्य सर्वदोषान्वितस्य च । चतुर्वेदस्य मे कस्मात्तीर्थयात्रापरस्य च

मूर्खस्यापि पापिनः सर्वदोषसमन्वितस्य, चतुर्वेदविदः तीर्थयात्रापरस्य च—मम तु कथं किमर्थं चैतत् भवति?

Verse 44

सप्तरात्रे गते तुष्टो होम एवंविधे कृते

सप्तरात्रे गते, एवंविधे होमे विधिवत्कृते, भगवान् तुष्टोऽभवत्।

Verse 46

यत्किंचित्क्रियते विप्र तामसं भावमाश्रितैः । तत्सर्वं जायते व्यर्थं किं न वेत्ति भवा निदम्

यत्किंचित्क्रियते विप्र तामसभावमाश्रितैः, तत्सर्वं व्यर्थतां याति; किं न वेत्सि त्वं भवान् इदम्?

Verse 47

एवमुक्त्वा ततः सूर्यस्तस्य गात्राण्युपास्पृशत् । खंडितानि स्वहस्तेन निर्व्रणानि कृतानि च

एवमुक्त्वा ततः सूर्यः तस्य गात्राण्युपास्पृशत्; स्वहस्तेन खण्डितानि निर्व्रणानि चकार।

Verse 48

अब्रवीच्च पुनः पुष्पं प्रसन्न वदनः स्थितः । अनेनैव विधानेन यः करोति कुशंडिकाम्

पुनश्च प्रसन्नवदनः स्थित्वा पुष्पं प्रत्यब्रवीत्—अनेनैव विधानेन यः कुशण्डिकां करोति…

Verse 49

श्रीसूर्य उवाच । तामसेन तु भावेन त्ववा सर्वमिदं कृतम् । तेन सर्वं वृथा जातं त्वया सर्वं च यत्कृतम्

श्रीसूर्य उवाच—तामसेन तु भावेन त्वया सर्वमिदं कृतम्। तेन सर्वं वृथा जातं, त्वया यच्च कृतं सर्वम्॥

Verse 51

एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्तत्रैवां तरधीयत । दीपवल्लक्षितो नैव केन मार्गेण निर्गतः

एवमुक्त्वा सहस्रांशुः तत्रैव अन्तरधीयत। दीपवल्लक्षितो नैव, केन मार्गेण निर्गतः॥

Verse 157

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनंनाम सप्तपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सूर्यसकाशात् पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः॥