Adhyaya 274

Verse 1

। सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति दुर्वासःस्थापितं पुरा । तल्लिंगं देवदेवस्य त्रिनेत्रस्य महात्मनः

सूत उवाच। तथान्यदपि तत्रास्ति दुर्वासः स्थापितं पुरा। तल्लिङ्गं देवदेवस्य त्रिनेत्रस्य महात्मनः॥

Verse 2

चैत्रमासि नरो यस्तु तमाराधयते द्विजाः । नृत्यगीतप्रवाद्यैश्च त्रिकालं विहितक्षणः । स नूनं तत्प्रसादेन गन्धर्वाधिपतिर्भवेत् १

चैत्रमासि नरो यस्तु तमाराधयते द्विजाः। नृत्यगीतप्रवाद्यैश्च त्रिकालं विधिवत्क्षणः। स नूनं तत्प्रसादेन गन्धर्वाधिपतिर्भवेत्॥

Verse 3

ऋषय ऊचुः । दुर्वासा नामकश्चायं केनायं स्थापितो हरः । कस्मिन्काले महाभाग सर्वं नो विस्तराद्वद

ऋषय ऊचुः—अयं ‘दुर्वासा’ इति नाम्ना प्रसिद्धो हरलिङ्गः केन प्रतिष्ठापितः? कदा चैतत् कृतं, महाभाग? सर्वं नः विस्तरेण ब्रूहि।

Verse 4

सूत उवाच । आसीत्पुरा निंबशुचो वैदिशे च पुरोत्तमे

सूत उवाच—पुरा वैदिशे पुरोत्तमे निंबशुचो नाम कश्चिद् आसीत्।

Verse 5

स च पूजयते लिंगं किंचिन्मठपतिः स्थितः । स यत्किंचिदवाप्नोति वस्त्राद्यं च तथा परम्

स च कश्चिन्मठपतिः स्थितः लिङ्गं पूजयामास। स यत्किञ्चिदवाप्नोति वस्त्रादिकं तथा परं च।

Verse 6

माहेश्वरस्य लोकस्य विक्रीणीते ततस्ततः । ततो गृह्णाति नित्यं स हेम मूल्येन तस्य च

ततस्ततः स माहेश्वरलोकस्य विक्रयमिव करोति; तस्य मूल्येन च नित्यं हेम गृह्णाति।

Verse 7

न करोति व्ययं तस्य केवलं संचये रतः । ततः कालेन महता मंजूषाऽस्य निरर्गला । जाता हेममयी विप्राः कार्पण्यनिरतस्य च

तस्य व्ययं न करोति, केवलं सञ्चये रतः। कालेन महता विप्राः, तस्य निरर्गला मञ्जूषा हेममयी जाता—कार्पण्यनिरतस्य।

Verse 8

अथ संस्थाप्य भूमध्ये मंजूषां तां प्रपूरिताम् । करोति व्यवहारं स कक्षां तां नैव मुंचति

अथ भूमिमध्ये प्रपूरितां तां मंजूषां संस्थाप्य स व्यवहारं करोति; स तां कक्षां कदापि न मुञ्चति।

Verse 9

कदाचिद्देवपूजायां सोऽपि ब्राह्मणसत्तमाः । विश्वासं नैव निर्याति कस्यचिच्च कथंचन

कदाचिद्देवपूजायामपि, हे ब्राह्मणसत्तम, स कस्यचित् कथञ्चन विश्वासं न निर्याति।

Verse 10

कस्यचित्त्वथ कालस्य परवित्तापहारकः । अलक्षद्ब्राह्मणस्तच्च दुःशीलाख्यो व्यचिंतयत्

अथ कस्यचित् कालस्य परवित्तापहारकः, दुःशीलाख्यो ब्राह्मणस्तत् अलक्षत्, तच्च व्यचिन्तयत्।

Verse 11

ततः शिष्यो भविष्यामि विश्वासार्थं दुरात्मनः । सुदीनैः कृपणैर्वाक्यैश्चाटुकारैः पृथग्विधैः

ततः दुरात्मनः विश्वासार्थं शिष्यो भविष्यामि; सुदीनैः कृपणैर्वाक्यैः नानाविधैश्च चाटुकारैः।

Verse 12

आलस्यं च दिवानक्तं साधयिष्याम्यसंशयम् । अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते दृष्ट्वा तं मठमध्यगम्

दिवानक्तमालस्यं च साधयिष्याम्यसंशयम्; अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते तं मठमध्यगं दृष्ट्वा।

Verse 13

ततः समीपमगमद्दंडाकारं प्रणम्य च । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा विनयावनतः स्थितः

ततः स समीपमगमद् दण्डाकारं प्रणम्य च । प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयावनतः स्थितोऽब्रवीत् ॥

Verse 14

भगवंस्ते प्रभावोऽद्य तपसा वै मया श्रुतः

भगवन्, ते प्रभावोऽद्य तपसा मया श्रुतः; तपोवृत्तान्तश्रवणेन तव तेजोमहिमानं ज्ञातवानस्मि ॥

Verse 15

यदन्यस्तापसो नास्ति ईदृशोऽत्र धरातले । तेनाहं दूरतः प्राप्तो वैराग्येण समन्वितः

यदन्यस्तापसो नास्ति ईदृशोऽत्र धरातले । तेनाहं दूरतः प्राप्तो वैराग्येण समन्वितः ॥

Verse 16

संसारासारतां ज्ञात्वा जन्ममृत्युजरात्मिकाम् । अर्थात्स्वप्नप्रतीकाशं यौवनं च नृणा मिह

संसारासारतां ज्ञात्वा जन्ममृत्युजरात्मिकाम् । अर्थाच्छ्वप्नप्रतीकाशं यौवनं च नृणामिह ॥

Verse 17

यद्वत्पर्वतसंजाता नदी च क्षणभंगुरा । पुत्राः कलत्राणि च वा ये चान्ये बांधवादयः

यद्वत्पर्वतसंजाता नदी च क्षणभंगुरा । पुत्राः कलत्राणि च वा ये चान्ये बान्धवादयः ॥

Verse 18

ते सर्वे च परिज्ञेया यथा पाप समागमाः । तत्संसारसमुद्रस्य तारणार्थं ब्रवीहि मे

ते सर्वेऽपि पापसमागमवत् संसारबन्धनमात्रतया परिज्ञेयाः। अतः मे संसारसमुद्रतरणोपायं ब्रूहि।

Verse 19

उपायं कंचिदद्यैव उपदेशे व्यवस्थितम् । तरामि येन संसारं प्रसादात्तव सुव्रत

अद्यैव उपदेशे व्यवस्थितं कञ्चिदुपायं मे दर्शय; येन तव प्रसादात्, सुव्रत, अहं संसारं तरामि।

Verse 20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रोमांचित तनूरुहः । ज्ञात्वा माहेश्वरः कोऽयं चिंतावान्समुपस्थितः

तस्य वचनं श्रुत्वा रोमाञ्चिततनूरुहः स तपस्वी चिन्तयामास—‘कोऽयं माहेश्वरभक्तः?’ इति; स च चिन्तावान् समीपमुपागतः।

Verse 21

यथा ब्रवीषि धन्योऽसि यस्य ते मतिरीदृशी । तारुण्ये वर्तमानस्य सुकुमारस्य चैव हि

यथा त्वं ब्रवीषि तथा धन्योऽसि; तारुण्ये वर्तमानस्य सुकुमारस्यापि तव मतिरीदृशी यत्।

Verse 22

तारुण्ये वर्तमानो यः शांतः सोऽत्र निगद्यते । धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते

तारुण्ये वर्तमानो यः शान्तः स एवात्र विशेषतः निगद्यते; धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते।

Verse 23

यद्येवं सुविरक्तिः स्यात्संसारोपरि संस्थिता । समाराधय देवेशं शंकरं शशिशेखरम्

यद्येवं दृढा सुविरक्तिः संसारस्योपरि संस्थिता स्यात्, तर्हि देवेशं शंकरं शशिशेखरं भक्त्या सम्यक् समाराधय।

Verse 24

नान्यथा घोरजाप्येन तीर्यते भवसागरः । मया सम्यक्परिज्ञातमेतच्छास्त्रसमागमात्

नान्यथा घोरजाप्येन भवसागरः तीर्यते; शास्त्रसमागमात् एतत् मया सम्यक् परिज्ञातम्।

Verse 25

शूद्रो वा यदि वा विप्रो म्लेछो वा पापकृन्नरः । शिवदीक्षासमोपेतः पुष्पमेकं तु यो न्यसैत्

शूद्रो वा यदि वा विप्रो म्लेच्छो वा पापकृन्नरः; शिवदीक्षासमोपेतः सन् योऽर्चने पुष्पमेकं अपि न्यसेत्।

Verse 27

यो ददाति प्रभक्त्या च शिवदीक्षान्विताय च । वस्त्रोपानहकौपीनं स यज्ञैः किं करिष्यति

यः प्रभक्त्या शिवदीक्षान्विताय वस्त्रोपानहकौपीनं ददाति, स यज्ञैः किं करिष्यति?

Verse 28

तच्छ्रुत्वा चरणौ तस्य दुःशीलोऽसौ तदाऽददे । विन्यस्य स्वशिर स्ताभ्यां ततोवाक्यमुवाच ह

तच्छ्रुत्वा दुःशीलोऽसौ तदा तस्य चरणौ जग्राह; ताभ्यां स्वशिरो विन्यस्य ततः वाक्यमुवाच ह।

Verse 29

शिवदीक्षाप्रमाणेन प्रसादं कुरु मे प्रभो । शुश्रूषां येन ते नित्यं प्रकरोमि समाहितः

हे प्रभो, शिवदीक्षाप्रमाणेन मे प्रसादं कुरु; येनाहं समाहितचित्तो नित्यं तव शुश्रूषां प्रकरोमि।

Verse 30

ततोऽसौ तापसो विप्राश्चिंतयामास चेतमि । दक्षोऽयं दृश्यते कोऽपि पुमांश्चैव समागतः

ततः स तापसो विप्रश्चेतसि चिन्तयामास— अयं कश्चित् पुमान् समागतः; दक्षोऽयं दृश्यते।

Verse 31

ममास्ति नापरः शिष्यस्तस्मादेनं करोम्यहम् । ततोऽब्रवीत्करे गृह्य यद्येवं वत्स मे समम् । समयं कुरु येन त्वां दीक्षयाम्यद्य चैव हि

मम नापरः शिष्यः; तस्मादेनं शिष्यं करोम्यहम्। ततः करं गृहीत्वा अब्रवीत्—यदि एवं वत्स, मया सह समयं कुरु; येन त्वामद्यैव दीक्षयामि।

Verse 32

त्वया कुटीरकं कार्यं मठस्यास्य विदूरतः । प्रवेशो नैव कार्यस्तु ममात्रास्तं गते रवौ

त्वया अस्य मठस्य विदूरतः कुटीरकं कार्यम्; ममात्र स्थिते, रवौ अस्तं गते यावत्, प्रवेशो नैव कार्यः।

Verse 33

दुःशील उवाच । तवादेशः प्रमाणं मे केवलं तापसोत्तम । किं मठेन करिष्यामि विशेषाद्रा त्रिसंगमे

दुःशील उवाच—तवादेश एव मे प्रमाणं, तापसोत्तम। मठेन किं करिष्यामि, विशेषादत्र त्रिसङ्गमे?

Verse 34

यः शिष्यो गुरुवाक्यं तु न करोति यथोदितम् । तस्य व्रतं च तद्व्यर्थं नरकं च ततः परम्

यः शिष्यो गुरोर्वाक्यं यथोक्तं नानुतिष्ठति । तस्य व्रतं व्यर्थमेव, ततः परं नरकं व्रजेत् ॥

Verse 35

तच्छ्रुत्वा तुष्टिमापन्नः शिवदीक्षां ततो ददौ । तस्मै विनययुक्ताय तदा निंबशुचो मुनिः

तद्वाक्यं श्रुत्वा सन्तुष्टो निम्बशुचो मुनिस्ततः । विनययुक्ताय तस्मै शिवदीक्षां ददौ तदा ॥

Verse 36

ततःप्रभृति सोऽतीव तस्य शुश्रूषणे रतः । रंजयामास तच्चित्तं परिचर्यापरायणः

ततः प्रभृति सोऽतीव तस्य शुश्रूषणे रतः । परिचर्यापरायणः स तच्चित्तं रञ्जयामास ॥

Verse 37

मनसा चिन्तयानस्तु तन्मात्रार्थं दिनेदिने । न च्छिद्रं वीक्षते किंचिद्वीक्षमाणोऽपि यत्नतः

मनसा चिन्तयन् नित्यं तन्मात्रार्थं दिनेदिने । यत्नतोऽपि निरीक्षन् स न किञ्चिच्छिद्रमद्राक्षीत् ॥

Verse 38

शैवोऽपि च स कक्ष्यां तां तां मात्रां हेमसंभवाम् । कथंचिन्मोक्षते भूमौ भोज्ये देवार्चनेऽपि न

शैवोऽपि स तां कक्ष्यां हेमसम्भवां तु मात्रिकाम् । कथञ्चिन्मोचयन् भूमौ भोजने देवपूजनेऽपि न ॥

Verse 39

ततोऽसौ चिन्तयामास दुःशीलो निजचेतसि । मठे तावत्प्रवेशोऽस्ति नैव रात्रौ कथंचन

ततः स दुर्वृत्तो निजचित्ते चिन्तयामास— “मठे तावत् किञ्चित् प्रवेशोऽस्ति; रात्रौ तु कथञ्चन न प्रवेशः।”

Verse 40

सूर्यास्तमानवेलायां यत्प्रयच्छति तत्क्षणात् । परिघं सुदृढं पापस्तत्करोमि च किं पुनः

“सूर्यास्तसमये यत् स तत्क्षणात् ददाति (संवृत्य), तदा पापोऽसौ सुदृढं परिघं करोति; ततोऽहं किं पुनः कुर्याम्?”

Verse 41

मठोऽयं सुशिलाबद्धो नैव खातं प्रजायते । तुंगत्वान्न प्रवेशः स्यादुपायैर्विविधैः परैः

“अयं मठः सुशिलाबद्धः; नैव खातं प्रजायते। तुङ्गत्वात् प्रवेशो न स्यात्, परैरपि विविधोपायैः।”

Verse 42

तत्किं विषं प्रयच्छामि शस्त्रैर्व्यापादयामि किम् । दिवापि पशुमारेण पंचत्वं वा नयामि किम्

“तत् किं विषं प्रयच्छामि? शस्त्रैर्वा व्यपादयामि किम्? दिवापि पशुमारकमार्गेण पञ्चत्वं वा नयामि किम्?”

Verse 43

एवं चिन्तयतस्तस्य प्रावृट्काल उपस्थितः । श्रावणस्यासिते पक्षे कर्कटस्थे दिवाकरे

एवं चिन्तयतः तस्य प्रावृट्कालः समुपस्थितः— श्रावणमासस्यासितपक्षे, कर्कटस्थे दिवाकरे।

Verse 44

प्राप्तो महेश्वरस्तस्य कोऽपि तत्र धनी द्रुतम् । तेनोक्तं प्रणिपत्योच्चैः करिष्यामि पवित्रकम्

ततः कश्चिद् धनी पुरुषो द्रुतं तत्र महेश्वरं प्राप्तवान्। स प्रणिपत्योच्चैः प्रोवाच— “अहं पवित्रकं करिष्यामि।”

Verse 45

चतुर्द्दश्यामहं स्वामिन्यद्यादेशो भवेत्तव । यद्यागच्छसि मे ग्रामं प्रसादेन सम न्वितः

“स्वामिनि, चतुर्दश्यामद्य तवाज्ञा मयि भवतु। यदि त्वं प्रसादसमन्विता मम ग्राममागच्छसि…”

Verse 46

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा तुष्टिमापन्नस्ततो निंबशुचो मुनिः । तथेति चैवमुक्त्वा तं प्रेषयामास तत्क्षणात्

सूत उवाच— तद् श्रुत्वा निंबशुचो मुनिस्तुष्टिमाप। “तथेति” इति वदन् तं तत्क्षणादेव प्रेषयामास।

Verse 47

आगमिष्याम्यहं काले स्वशिष्येण समन्वितः । करिष्यामि परं श्रेयस्तव वत्स न संशयः

“कालेऽहं स्वशिष्येण समन्वित आगमिष्यामि। तव वत्स परं श्रेयः करिष्यामि— न संशयः।”

Verse 48

अथ काले तु संप्राप्ते चिन्तयित्वा प्रभातिकम् । प्रभातसमये प्राप्ते स शैवः प्रस्थितस्तदा । दुःशीलेन समायुक्तः संप्रहृष्टतनूरुहः

अथ काले संप्राप्ते प्रभातिकं चिन्तयित्वा, प्रभाते स शैवः प्रस्थितः। दुःशीलेन समायुक्तः, संप्रहृष्टतनूरुहः।

Verse 49

ततो वै गच्छमानस्य तस्य मार्गे व्यवस्थिता । पुण्या नदी सुविख्याता मुरला सागरंगमा

ततः स गच्छमानो वै यदा मार्गे व्यवस्थितः । तत्र पुण्या सुविख्याता मुरला नदी सागरगामिनी ॥

Verse 50

स तां दृष्ट्वाऽब्रवीद्वाक्यं वत्स शिष्य करोम्यहम् । भवता सह देवार्चां मुरलायां स्थिरो भव

स तां दृष्ट्वाऽब्रवीद्वाक्यं—वत्स, शिष्यं करोम्यहम् । भवता सह देवार्चां मुरलायां स्थिरो भव ॥

Verse 51

बाढमित्येव स प्रोक्त्वा संस्थितोऽस्यास्तटे शुभे । सोऽपि निंबशुचस्तस्य रंजितः सर्वदा गुणैः

बाढमित्येव स प्रोक्त्वा संस्थितोऽस्यास्तटे शुभे । निंबशुचोऽपि तस्यैव गुणैः सर्वदा रंजितः ॥

Verse 52

सुशिष्यं तं परिज्ञाय विश्वासं परमं गतः । स्थगितां तां समादाय हेममात्रासमुद्भवाम्

सुशिष्यं तं परिज्ञाय विश्वासं परमं गतः । स्थगितां तां समादाय हेममात्रासमुद्भवाम् ॥

Verse 53

जागेश्वरसमोपेतां स कन्थां व्याक्षिपत्क्षितौ । पुरीषोत्सर्गकार्येण ततस्तोकांतरं गतः

जागेश्वरसमोपेतां स कन्थां व्याक्षिपत्क्षितौ । पुरीषोत्सर्गकार्येण ततस्तोकान्तरं गतः ॥

Verse 54

यावच्चादर्शनं प्राप्तो वेतसैः परिवारितः । तावन्मात्रां समादाय दुःशीलः प्रस्थितो द्रुतम् । उत्तरां दिशमाश्रित्य प्रहृष्टेनांतरात्मना

यावच्चादर्शनं प्राप्तो वेतसैः परिवारितः, तावन्मात्रां समादाय दुःशीलो द्रुतं प्रस्थितः। उत्तरां दिशमाश्रित्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना॥

Verse 55

अथासौ चागतो यावद्दुःशीलं नैव पश्यति । केवलं दृश्यते कन्था जागेश्वरसमन्विता

अथासौ चागतो यावद्दुःशीलं नैव पश्यति; केवलं दृश्यते कन्था जागेश्वरसमन्विता॥

Verse 56

षडक्षरेण मंत्रेण लिंगस्योपरि भक्तितः । स तां गतिमवाप्नोति यांयां यांतीह यज्विनः

षडक्षरेण मन्त्रेण लिङ्गस्योपरि भक्तितः; स तां गतिमवाप्नोति यां यां यान्तीह यज्विनः॥

Verse 57

यावन्मात्राविहीनां च ततो ज्ञात्वा च तां हृताम् । तेन शिष्येण मूर्च्छाढ्यो निपपात महीतले

यावन्मात्राविहीनां च ततो ज्ञात्वा च तां हृताम्; तेन शिष्येण मूर्च्छाढ्यो निपपात महीतले॥

Verse 58

ततश्च चेतनां प्राप्य कृच्छ्राच्चोत्थाय तत्क्षणात् । शिलायां ताडयामास निजांगानि शिरस्तथा

ततश्च चेतनां प्राप्य कृच्छ्राच्चोत्थाय तत्क्षणात्; शिलायां ताडयामास निजाङ्गानि शिरस्तथा॥

Verse 59

हा हतोऽस्मि विनष्टोऽस्मि मुष्टस्तेन दुरात्मना । किं करोमि क्व गच्छामि कथं तं वीक्षयाम्यहम्

हा हतोऽस्मि विनष्टोऽस्मि, तेन दुरात्मना मुष्टोऽस्मि। किं करोमि? क्व गच्छामि? कथं तं पुनर्वीक्षयाम्यहम्?

Verse 60

ततस्तु पदवीं वीक्ष्य तस्य तां चलितो ध्रुवम् । वृद्ध भावात्परिश्रांतो वावृत्य स मठं गतः

ततः स तस्य पदवीं वीक्ष्य ध्रुवं तमन्वचालितः। वृद्धभावात् परिश्रान्तः पुनरावृत्य स मठं गतः।

Verse 61

दुःशीलोऽपि समादाय मात्रां स्थानांतरं गतः । ततस्तेन सुवर्णेन व्यवहारान्करोति सः

दुःशीलोऽपि स मात्रां समादाय स्थानान्तरं गतः। ततः तेन सुवर्णेन स व्यवहारान् करोति स्म।

Verse 62

ततो गृहस्थतां प्राप्तः कृतदारपरिग्रहः । वृद्धभावं समापन्नः संतानेन विवर्जितः

ततो गृहस्थतां प्राप्तः कृतदारपरिग्रहः। वृद्धभावं समापन्नः सन्तानेन विवर्जितः।

Verse 63

कस्यचित्त्वथ कालस्य तीर्थयात्रापरायणः । भार्यया सहितो विप्रश्चमत्कारपुरं गतः

कस्यचित् त्वथ कालस्य तीर्थयात्रापरायणः। भार्यया सहितो विप्रश्चमत्कारपुरं गतः।

Verse 64

स्नात्वा तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च । भ्रममाणेन संदृष्टो दुर्वासा नाम सन्मुनिः

सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वा देवतायतनेषु च । भ्रमन् स दुर्वासा नाम सन्मुनिं संददर्श ह ॥

Verse 65

निजदेवस्य सद्भक्त्या नृत्यगीतपरायणः । तं च दृष्ट्वा नमस्कृत्य वाक्यमेतदुवाच सः

निजदेवस्य सद्भक्त्या नृत्यगीतपरायणः । तं दृष्ट्वा नमस्कृत्य वाक्यमेतदुवाच सः ॥

Verse 66

केनैतत्स्थापितं लिंगं निर्मलं शंकरोद्भवम् । किं त्वं नृत्यसि गीतं च पुरोऽस्य प्रकरोषि च । मुनीनां युज्यते नैव यदेतत्तव चेष्टितम्

केनैतत्स्थापितं लिङ्गं निर्मलं शंकरोद्भवम् । किं त्वं नृत्यसि गीतं च पुरोऽस्य प्रकरोषि च । मुनीनां युज्यते नैव यदेतत्तव चेष्टितम् ॥

Verse 67

दुर्वासा उवाच । मयैतत्स्थापितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः । नृत्यगीतप्रियो यस्माद्देवदेवो महेश्वरः

दुर्वासा उवाच । मयैतत्स्थापितं लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः । नृत्यगीतप्रियो यस्माद्देवदेवो महेश्वरः ॥

Verse 68

न मेऽस्ति विभवः कश्चिद्येन भोगं करोम्यहम्

न मेऽस्ति विभवः कश्चिद्येन भोगं करोम्यहम् ।

Verse 69

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तश्चिर्भटिर्नाम योगवित् । तेन पृष्टः स दुर्वासा वेदांतिकमिदं वचः

एतस्मिन्नन्तरे चिर्भटिर्नाम योगवित् समुपागतः। तेन पृष्टो महातेजा दुर्वासाः वेदान्तमिदं वचोऽब्रवीत्॥

Verse 70

असूर्या नाम ते लोका अंधेन तमसा वृताः । तांस्ते प्रेत्याऽभिगच्छंति ये केचात्महनो जनाः

असूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः। तान् ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये केचिदात्महनो जनाः॥

Verse 71

उपविश्य ततस्तेन तस्य दत्तस्तु निर्णयः । दुःशीलेनापि तत्सर्व विज्ञातं तस्य संस्तुतम्

उपविश्य ततस्तेन तस्य दत्तस्तु निर्णयः। दुःशीलेनापि तत्सर्वं विज्ञातं तस्य संस्तुतम्॥

Verse 72

ततो विशेषतो जाता भक्तिस्तस्य हरं प्रति । तं प्रणम्य ततश्चोच्चैर्वाक्यमेतदुवाच ह

ततो विशेषतो जाता भक्तिस्तस्य हरं प्रति। तं प्रणम्य ततश्चोच्चैर्वाक्यमेतदुवाच ह॥

Verse 74

भगवन् ब्राह्मणोऽस्मीति जात्या चैव न कर्मणा । न कस्यचिन्मया दत्तं कदाचिन्नैव भोजनम् । केवलं देवविप्राणां वंचयित्वा धनं हृतम् । व्यसनेनाभिभूतेन द्यूतवेश्योद्भवेन च

भगवन् ब्राह्मणोऽस्मीति जात्या चैव न कर्मणा। न कस्यचिन्मया दत्तं कदाचिन्नैव भोजनम्। केवलं देवविप्राणां वञ्चयित्वा धनं हृतम्। व्यसनेनाभिभूतेन द्यूतवेश्योद्भवेन च॥

Verse 75

तथा च ब्राह्मणेनापि मया शैवो गुरुः कृतः । वंचितश्च तथानेकैश्चाटुभिर्विहृतं धनम्

तथा च ब्राह्मणोऽपि सन् मया शैवो गुरुरिव कृतः; तं वञ्चयित्वा, बहुभिश्चाटुभिः स्वयमपि वञ्चितो धनं व्ययितवान्।

Verse 76

तस्य सक्तं धनं भूयः साधुमार्गेण चाहृतम् । स चापि च गुरुर्मह्यं परलोकमिहागतः

तस्य सक्तं धनं भूयः साधुमार्गेण मया समाहृतम्; स एव च गुरुरिदानीं परलोकात् इह मम समीपमागतः।

Verse 77

पश्चात्तापेन तेनैव प्रदह्यामि दिवानिशम् । पुरश्चरणदानेन तत्प्रसादं कुरुष्व मे

तेनैव पश्चात्तापेनाहं दिवानिशं प्रदह्यामि; पुरश्चरणदानेन मे तत्प्रसादं संपादय, कृपां कुरु।

Verse 78

अस्ति मे विपुलं वित्तं न संतानं मुनीश्वर । तन्मे वद मुने श्रेयस्तद्वित्तस्य यथा भवेत् । इह लोके परे चैव येन सर्वं करोम्यहम्

अस्ति मे विपुलं वित्तं, न च संतानं मुनीश्वर; तन्मे वद, मुने, श्रेयः—यथा तद्वित्तं सफलं भवेत्, इह परत्र च यत् कर्तव्यं तत् सर्वं करोमि।

Verse 79

दुर्वासा उवाच । कृत्वा पापसहस्राणि पश्चाद्धर्मपरो भवेत् । यः पुमान्सोऽतिकृच्छ्रेण तरेत्संसारसागरम्

दुर्वासा उवाच—कृत्वा पापसहस्राणि पश्चाद्धर्मपरो भवेत्; स पुमान् अतिकृच्छ्रेणैव संसारसागरं तरेत्।

Verse 80

दिनेनापि गुरुर्योऽसौ त्वया शैवो विनिर्मितः । अधर्मेणापि संजातः स गुरुस्तेन संशयः

दिनेनापि त्वया यः शैवो गुरुः विनिर्मितः । अधर्मेणापि संजातः स एव तव गुरुः—अत्र संशयो नास्ति ॥

Verse 81

ब्राह्मणो ब्रह्मचारी स्याद्ग्रहस्थस्तदनंतरम् । वानप्रस्थो यतिश्चैव तत श्चैव कुटीचरः

ब्राह्मणो ब्रह्मचारी स्यात्, ततः गृहस्थ आश्रमे । ततः वानप्रस्थो यतिश्च, ततश्चैव कुटीचरः ॥

Verse 82

बहूदकस्ततो हंसः परमश्च ततो भवेत् । ततश्च मुक्तिमायाति मार्गमेनं समाश्रितः

बहूदकस्ततो हंसः, परमश्च ततो भवेत् । ततश्च मुक्तिमायाति, मार्गमेनं समाश्रितः ॥

Verse 83

त्वया पुनः कुमार्गेण यद्व्रतं ब्राह्मणेन च । शैवमार्गं समास्थाय तन्महापातकं कृतम्

त्वया पुनः कुमार्गेण, ब्राह्मणेन च सह व्रतम् । शैवमार्गं समास्थाय, तन्महापातकं कृतम् ॥

Verse 84

दुःशील उवाच । सर्वेष्वेव हि वेदेषु रुद्रः संकीर्त्यते प्रभुः । तत्किं दोषस्त्वया प्रोक्तस्तस्य दीक्षासमुद्भवः

दुःशील उवाच । सर्वेष्वेव हि वेदेषु रुद्रः प्रभुः संकीर्त्यते । तत्किं दोषस्त्वया प्रोक्तः, तस्य दीक्षासमुद्भवः ॥

Verse 85

दुर्वासा उवाच । सत्यमेतत्त्वया ख्यातं वेदे रुद्रः प्रकीर्तितः । बहुधा वासुदेवोऽपि ब्रह्मा चैव विशेषतः

दुर्वासा उवाच—त्वया यत् कथितं तत् सत्यमेव; वेदे रुद्रः प्रकीर्तितः। तथैव वासुदेवोऽपि नानाविधैः स्तूयते, ब्रह्मा च विशेषतः।

Verse 86

परं विप्रस्य या दीक्षा व्रतवंधसमुद्भवा । गायत्री परमा जाप्ये गुरुर्व्रतपरो हि सः । वैष्णवीं चाथ शैवीं च योऽन्यां दीक्षां समाचरेत्

विप्रस्य परमा दीक्षा व्रतबन्धसमुद्भवा। जाप्ये गायत्री परमा, गुरुश्च व्रतपरो हि सः। वैष्णवीं शैवीं वा दीक्षां गृहीत्वा योऽन्यां दीक्षां समाचरेत्।

Verse 87

ब्राह्मणो न भवेत्सोऽत्र यद्यपि स्यात्षडंगवित् । अपरं लिंगभेदस्ते संजातः कपटादिषु

सोऽत्र ब्राह्मणो न भवेत्, यद्यपि षडङ्गवित् स्यात्। अपरं च ते लिङ्गभेदः संजातः—कपटादिषु।

Verse 88

व्रतत्यागान्न संदेहस्तत्र ते नास्ति किंचन । प्रायश्चित्तं मया सम्यक्स्मृतिमार्गेण चिंतितम्

व्रतत्यागात् न सन्देहः; तत्र ते नास्ति किंचन। प्रायश्चित्तं मया सम्यक् स्मृतिमार्गेण चिन्तितम्।

Verse 89

दुःशील उवाच । सतां सप्तपदीं मैत्रीं प्रवदंति मनीषिणः । मित्रतां तु पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु

दुःशील उवाच—सतां सप्तपदीं मैत्रीं प्रवदन्ति मनीषिणः। मित्रतां पुरस्कृत्य किञ्चिद् वक्ष्यामि; तच्छृणु।

Verse 90

अस्ति मे विपुलं वित्तं यदि तेन प्रसिद्ध्यति । तद्वदस्व महाभाग येन सर्वं करोम्यहम्

अस्ति मे विपुलं वित्तं; यदि तेन प्रसिद्धिर्भवेत्। तद्वदस्व महाभाग, येनाहं सर्वं कर्तुं शक्नोमि॥

Verse 91

दुर्वासा उवाच । एक एव ह्युपायोऽस्ति तव पातकनाशने । तं चेत्करोषि मे वाक्याद्विशुद्धः संभविष्यसि

दुर्वासा उवाच—एक एव ह्युपायोऽस्ति तव पातकनाशने। मम वाक्यानुसारं चेत्करोषि, विशुद्धो भविष्यसि॥

Verse 92

तपः कृते प्रशंसंति त्रेतायां ज्ञानमेव च । द्वापरे तीर्थयात्रां च दानमेव कलौ युगे

कृते तपः प्रशस्यन्ति, त्रेतायां ज्ञानमेव च। द्वापरे तीर्थयात्रा च, कलौ दानमेव मुख्यतम्॥

Verse 93

सांप्रतं कलिकालोऽयं वर्तते दारुणाकृतिः । तस्मात्कृष्णाजिनं देहि सर्वपापविशुद्धये

सांप्रतमयं कलिकालो वर्तते दारुणाकृतिः। तस्मात्कृष्णाजिनं देहि सर्वपापविशुद्धये॥

Verse 94

तथा च ते घृणाऽप्यस्ति गुरुवित्तसमुद्भवा । तदर्थं कुरु तन्नाम्ना शंकरस्य निवेशनम्

तथा च ते घृणाऽप्यस्ति गुरुवित्तसमुद्भवा। तदर्थं तन्नाम्ना शंकरस्य निवेशनं कुरु॥

Verse 95

येन तस्मादपि त्वं हि आनृण्यं यासि तत्क्षणात् । अन्यत्रापि च तद्वित्तं यत्किंचिच्च प्रपद्यते

तेन कर्मणा त्वं तस्मादपि तत्क्षणाद् आनृण्यं यासि; अन्यत्रापि यत्किञ्चिद् तद्वित्तं त्वां प्रपद्यते।

Verse 96

ब्राह्मणेभ्यो विशिष्टेभ्यो नित्यं देहि समाहितः । तिलपात्रं सदा देहि सहिरण्यं विशेषतः

समाहितचित्तः विशिष्टेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नित्यं देहि; तिलपात्रं सदा देहि, विशेषतः सहिरण्यं।

Verse 97

येन ते सकलं पापं देहान्नाशं प्रगच्छति । अपरं चैत्रमासेऽहं सदाऽगच्छामि भक्तितः

एतेन ते सकलं पापं देहाद् नश्यति प्रगच्छति; अपरं च चैत्रमासेऽहं भक्तितः सदैवात्र आगच्छामि।

Verse 98

कल्पग्रामात्सुदूराच्च प्रासादेऽत्र स्वयं कृते । पुनर्यामि च तत्रैव व्रतमेतद्धि मे स्थितम्

कल्पग्रामात् सुदूराद् अहं स्वयंकृतेऽत्र प्रासादे आगच्छामि; पुनश्च तत्रैव यामि—एतद् व्रतं मे स्थितम्।

Verse 99

तस्माच्चिंत्यस्त्वयाह्येष प्रासादो यो मया कृतः । चिंतनीयं सदैवेह स्नानादिभिरनेकशः

तस्माद् एष प्रासादो मया कृत इति त्वया हि चिन्त्यः; स्नानादिभिः सहायं सदैवात्र पुनः पुनश्च चिन्तनीयः।

Verse 100

दुःशील उवाच । करिष्यामि वचस्तेऽहं यथा वदसि सन्मुने

दुःशील उवाच । करिष्याम्यहं तव वचनं यथा त्वं वदसि, हे सन्मुने, तथैव सर्वथा ॥

Verse 101

दुर्वासा उवाच । सर्वपापविशुद्ध्यर्थं दत्ते कृष्णाजिने द्विजः । प्रयच्छ तिलपात्राणि गुप्तपापस्य शुद्धये

दुर्वासा उवाच । सर्वपापविशुद्ध्यर्थं द्विजः कृष्णाजिनं दत्त्वा, गुप्तपापविशुद्धये तिलपात्राणि च प्रयच्छेत् ॥

Verse 102

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दत्तं तेन महात्मना । ततः कृष्णाजिनं भक्त्या ब्राह्मणायाहिताग्नये

सूत उवाच । तस्य वचनं श्रुत्वा स महात्मा तथैव ददौ । ततः स भक्त्या कृष्णाजिनं आहिताग्नये ब्राह्मणाय समर्पयामास ॥

Verse 103

दुर्वाससः समा देशाद्यथोक्तविधिना द्विजाः । यच्छतस्तिलपात्राणि तस्य नित्यं प्रभक्तितः

ततः दुर्वाससोक्तविधिना तस्मिन् देशे द्विजाः । तस्य नित्यं प्रभक्तितस्तिलपात्राणि यच्छन्ति स्म ॥

Verse 104

गतपापस्य दीक्षां च ददौ निर्वाणसंभवाम् । तथासौ गतपापस्य दीक्षां दत्त्वा यथाविधि

गतपापाय तस्मै निर्वाणसंभवां दीक्षां ददौ । एवं स शुद्धाय यथाविधि दीक्षां दत्त्वा तथैव चकार ॥

Verse 105

ततः प्रोवाच मधुरं देहि मे गुरुदक्षिणाम्

ततः स मधुरं प्रोवाच—“देहि मे गुरुदक्षिणाम्।”

Verse 106

दुःशील उवाच । याचस्व त्वं प्रभो शीघ्रं यां ते यच्छामि दक्षिणाम् । तां प्रदास्यामि चेच्छक्तिर्वित्तशाठ्यविवर्जिताम्

दुःशील उवाच—“याचस्व त्वं प्रभो शीघ्रं यां ते यच्छामि दक्षिणाम्। तां प्रदास्यामि चेच्छक्तिर्वित्तशाठ्यविवर्जिताम्।”

Verse 107

दुर्वासा उवाच । कल्पग्रामं गमिष्यामि सांप्रतं वर्तते कलिः । नाहमत्रागमिष्यामि यावन्नैव कृतं भवेत्

दुर्वासा उवाच—“कल्पग्रामं गमिष्यामि सांप्रतं वर्तते कलिः। नाहमत्रागमिष्यामि यावन्नैव कृतं भवेत्।”

Verse 108

अर्धनिष्पादितो ह्येष प्रासादो यो मया कृतः । परिपूर्तिं त्वया नेय एषा मे गुरुदक्षिणा

अर्धनिष्पादितो ह्येष प्रासादो यो मया कृतः। परिपूर्तिं त्वया नेय—एषा मे गुरुदक्षिणा॥

Verse 109

नृत्यगीतादिकं यच्च तथा कार्यं स्वशक्तितः । पुरतोऽस्य बलिर्देयस्तथान्यत्कुसुमादिकम्

नृत्यगीतादिकं यच्च तथा कार्यं स्वशक्तितः। पुरतोऽस्य बलिर्देयस्तथान्यत्कुसुमादिकम्॥

Verse 110

एवमुक्त्वा गतः सोऽथ कल्पग्रामं मुनीश्वरः । दुःशीलोऽपि तथा चक्रे यत्तेन समुदाहृतम्

एवमुक्त्वा स मुनीश्वरः कल्पग्रामं गतः। दुःशीलोऽपि तेनोक्तं यथावत् समाचरत्॥

Verse 111

सूत उवाच । एवं तस्य प्रभक्तस्य तत्कार्याणि प्रकुर्वतः । तन्नाम्ना कीर्त्यते सोऽथ दुःशील इति संज्ञितः

सूत उवाच—एवं तस्य प्रभक्तस्य तत्कार्याणि प्रकुर्वतः। तन्नाम्ना कीर्तितः सोऽथ ‘दुःशील’ इति संज्ञितः॥

Verse 112

चैत्रमासे च यो नित्यं तं च देवं प्रपश्यति । क्षणं कृत्वा स पापेन वार्षिकेण प्रमुच्यते

चैत्रमासे यो नित्यं तं देवं प्रपश्यति। क्षणमात्रदर्शनादेव वार्षिकात् पापात् प्रमुच्यते॥

Verse 113

यः पुनः स्नपनं तस्य सर्वं चैव करोति च । त्रिंशद्वर्षोद्भवं पापं तस्य गात्रात्प्रणश्यति

यः पुनस्तस्य देवस्य स्नपनं सर्वमाचरेत्। त्रिंशद्वर्षसमुद्भूतं पापं तस्य गात्रात् प्रणश्यति॥

Verse 114

यः पुनर्नृत्यगीताद्यं कुरुते च तदग्रतः । आजन्ममरणात्पापात्सोऽपि मुक्तिमवाप्नुयात्

यः पुनस्तदग्रे नृत्यगीतादिकं करोति। स जन्ममरणपर्यन्तं सञ्चितात् पापात् विमुक्तो मोक्षमवाप्नुयात्॥