Adhyaya 185

Verse 1

। अतिथिरुवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा मे पिंगला गुरुः । संजाता कुररो जातो यथा तत्प्रवदान्यहम्

अतिथिरुवाच—एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा मे पिङ्गला गुरुः संजाता; इदानीं कुररो जातो यथा, यथा च तत्प्रवृत्तं, तदहं प्रवदामि।

Verse 2

ममासीद्द्रविणं भूरि पितृपैतामहं महत्

ममासीद्द्रविणं भूरि पितृपैतामहं महत्—पितृपितामहयोः परम्परया प्राप्तं महाधनं मया धारितम्।

Verse 3

येऽथ पुत्राश्च दायादा बांधवा अपि । ते मां सर्वे प्रबाधन्ते द्रव्यसस्यकृते सदा

येऽथ पुत्राश्च दायादा बांधवा अपि, ते मां सर्वे प्रबाधन्ते द्रव्यसस्यकृते सदा—धनधान्यहेतोः निरन्तरं मां पीडयन्ति।

Verse 4

यस्याहं न प्रयच्छामि स मां चैव प्रबाधते । सीदमानस्तु सुभृशं दर्शयन्प्राणसंक्षयम्

यस्याहं न प्रयच्छामि स मां चैव प्रबाधते; सीदमानस्तु सुभृशं दर्शयन्प्राणसंक्षयम्—अहं अतिशयेन निमज्जन् प्राणक्षयमिव प्रकाशयामि।

Verse 5

एक साम्ना प्रयाचंते वित्तं भेदेन चापरे । भयदानेन चान्येऽपि केचिद्दंडेन च द्विजाः

एके साम्ना प्रयाचन्ते वित्तं, भेदेन चापरे; भयदानेन चान्येऽपि, केचिद्दण्डेन च द्विजाः—विविधोपायैर्धनं याचन्ते।

Verse 6

एवं नाहं क्वचित्सौख्यं तेषां पार्श्वाल्लभामि भोः । चिन्तयानो दिवानक्तं क्लेशस्य परि संक्षयम् । उपायं न च पश्यामि येन शांतिः प्रजायते

एवं नाहं क्वचित्सौख्यं तेषां पार्श्वाल्लभामि भोः; चिन्तयानो दिवानक्तं क्लेशस्य परिसंक्षयम्; उपायं न च पश्यामि येन शांतिः प्रजायते—इति मे मनो व्याकुलम्।

Verse 7

अन्यस्मिन्दिवसे दृष्टः कृतमांसपरिग्रहः । कुररश्चंचुना व्योम्नि गच्छमानस्त्वरान्वितः

अन्यस्मिन्दिवसे मया दृष्टः कुररः कृतमांसपरिग्रहः । चञ्चुना मांसखण्डं धृत्वा व्योम्नि त्वरितं गच्छमानः ॥

Verse 8

हन्यमानः समंताच्च मांसार्थे विविधैः खगैः । अथ तेन परिक्षिप्तं तन्मांसं पक्षिजाद्भयात्

समन्ताद्विविधैः खगैर्मांसार्थे हन्यमानः सः । पक्षिजाद्भयात्तेन तन्मांसं परिक्षिप्तम् ॥

Verse 9

यावत्तावत्सुखी जातस्तेऽपिसर्वे समुज्झिताः । मयापि क्लिश्यमानेन तद्वच्च निजबांधवैः

यावत्तावत्सुखी जातस्तेऽपि सर्वे समुज्झिताः । मयापि क्लिश्यमानेन तद्वच्च निजबान्धवैः ॥

Verse 10

सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः । आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते

सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः । आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते ॥

Verse 11

एवं निश्चित्य मनसा सर्वानानीय बांधवान् । पुत्रान्पौत्रांस्ततः सर्वान्पुरस्तेषां निवेदितम्

एवं निश्चित्य मनसा सर्वानानीय बान्धवान् । पुत्रान्पौत्रांस्तथा सर्वान्पुरस्तेषां निवेदितम् ॥

Verse 12

त्रिःसत्यं शपथं कृत्वा नान्यदस्तीति मे गृहे । विभज्यार्थं यथान्यायं यूयं गृह्णीत बान्धवाः

त्रिःसत्यं शपथं कृत्वा प्रोवाच—‘नान्यदस्ति मे गृहे। यथान्यायं विभज्यार्थं यूयं गृह्णीत, हे बान्धवाः।’

Verse 13

ततःप्रभृति तैर्मुक्तः सुखं तिष्ठाम्यहं द्विजाः । एतस्मात्कारणाज्जातो ममासौ कुररो गुरुः

ततःप्रभृति तैर्मुक्तः सुखं तिष्ठाम्यहं द्विजाः। एतस्मात्कारणाज्जातो ममासौ कुररो गुरुः॥

Verse 14

अर्थसंपद्विमोहाय विमोहो नरकाय च । तस्मादर्थमनर्थं तं मोक्षार्थी दूरतस्त्यजेत्

अर्थसंपद्विमोहाय, विमोहो नरकाय च। तस्मादर्थमनर्थं तं मोक्षार्थी दूरतस्त्यजेत्॥

Verse 15

यथामिषं जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान्

यथामिषं जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि। आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान्॥

Verse 16

दोषहीनोऽपि धनवान्भूपाद्यैः परिताप्यते । दरिद्रः कृतदोषोऽपि सर्वत्र निरुपद्रवः

दोषहीनोऽपि धनवान्भूपाद्यैः परिताप्यते। दरिद्रः कृतदोषोऽपि सर्वत्र निरुपद्रवः॥

Verse 17

आलंबिताः परैर्यांति प्रस्खलंति पदेपदे । गद्गदानि च जल्पंते धनिनो मद्यपा इव

पराश्रिताः प्रयान्ति, पदे पदे प्रस्खलन्ति; गद्गदवचनानि जल्पन्ति—धनिनोऽपि मद्यपा इव।

Verse 18

भक्ते द्वेषो बहिः प्रीती रुचितं गुरुलघ्वपि । मुखे च कटुता नित्यं धनिनां ज्वरिणामिव

भक्ते द्वेषः, बहिः प्रीतिः; गुरुलघ्वपि रुचितं यथेष्टम्। मुखे च नित्यं कटुता—धनिनां ज्वरिणामिव।

Verse 19

अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थो दुःखभाजनम्

अर्थानामर्जने दुःखम्, अर्जितानां च रक्षणे; नाशे दुःखं, व्यये दुःखं—धिगर्थो दुःखभाजनम्।

Verse 20

अर्थार्थी जीव लोकोऽयं स्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वं यांति सुता अपि

अर्थार्थी जीव लोकोऽयं स्मशानमपि सेवते; जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वं यान्ति सुता अपि।

Verse 21

सुतस्य वल्लभस्तावत्पिता पुत्रोऽपि वै पितुः । यावन्नार्थस्य संबन्धस्ताभ्यां भावी परस्परम् । संबन्धे वित्तजे जाते वैरं संजायते मिथः

सुतस्य वल्लभः तावत् पिता, पुत्रोऽपि पितुः प्रियः; यावदर्थसम्बन्धस्तयोर्भवति परस्परम्। वित्तजसम्बन्धे जाते मिथो वैरं संजायते।

Verse 22

एतस्मात्कारणाद्वित्तं मया त्यक्तं तपोधनाः । तेन सौख्येन तिष्ठामि कुररस्योपदेशतः

एतस्मात्कारणाद्वित्तं मया त्यक्तं तपोधनाः । तेन त्यागसुखेनाहं कुररस्योपदेशतः स्थितः ॥

Verse 23

शृणुध्वं च महाभागा यथा मेऽहिर्गुरुः स्थितः

शृणुध्वं च महाभागा यथा मेऽहिर्गुरुः स्थितः ।

Verse 24

यथा मया गृहं त्यक्तं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । गृहारंभः सुदुःखाय सुखाय न कदाचन

यथा मया गृहं त्यक्तं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । गृहारंभः सुदुःखाय सुखाय न कदाचन ॥

Verse 25

सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते । उषित्वा तत्र सौख्येन भूयोऽन्यत्तादृशं व्रजेत्

सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते । उषित्वा तत्र सौख्येन भूयोऽन्यत्तादृशं व्रजेत् ॥

Verse 26

मम त्वं कुरुते नैव ममेदं गृहमित्यसौ । न गृहं जायते तस्य न स्वयं हि कृतं यतः

मम त्वं कुरुते नैव ममेदं गृहमित्यसौ । न गृहं जायते तस्य न स्वयं हि कृतं यतः ॥

Verse 27

यः पुनः कुरुते हर्म्यं स्वयं क्लेशैः पृथग्विधैः । न तस्य याति तत्पश्चान्मृत्युकालेऽपि संस्थिते

यः पुनः स्वयमेव नानाक्लेशैः पृथग्विधैः हर्म्यं निर्माति, तस्य तत्सर्वं पश्चान्न गच्छति—मृत्युकालेऽपि उपस्थिते।

Verse 28

गृहात्संजायते भार्या ततः पुत्रश्च कन्यका । तेषामर्थे करोति स्म कृत्याकृत्यं ततः परम्

गृहात् संजायते भार्या, ततः पुत्रश्च कन्यका; तेषामर्थे जनः परं कृत्याकृत्यं करोति।

Verse 30

पुत्रदारगृहक्षेत्रसक्ताः सीदंति जंतवः । लोभपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव

पुत्रदारगृहक्षेत्रसक्ताः सीदन्ति जन्तवः; लोभपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव।

Verse 31

एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते

एकः पापानि करोति, फलं भुङ्क्ते महाजनः; भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते, कर्ता दोषेण लिप्यते।

Verse 32

एतस्मात्कारणाद्धर्म्यं मया त्यक्तं द्विजोत्तमाः । मोक्षमार्गार्गला भूतं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम्

एतस्मात् कारणाद् धर्म्यं मया त्यक्तं द्विजोत्तमाः; मोक्षमार्गार्गला-भूतं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम्।

Verse 33

एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं पत्तने वसेत् । यो याति स यतिः प्रोक्तो योऽन्यो योगविडंबकः

एकरात्रं ग्रामे वसेत्, त्रिरात्रं पत्तने वसेत्। यो निरन्तरं याति स एव यतिः प्रोक्तः; अन्यो योगविडम्बकः॥

Verse 34

विधूमे च प्रशांताग्नौ यस्तु माधुकरीं चरेत् । गृहे च विप्रमुख्यानां यतिः स नेतरः स्मृतः

विधूमे प्रशान्ताग्नौ यस्तु माधुकरीं चरेत्। विप्रमुख्यानां गृहेषु भिक्षां याचन् स यतिः, नेतरः स्मृतः॥

Verse 35

दण्डी भिक्षां च वा कुर्यात्तदेव व्यसनं विना । यस्तिष्ठति न वैराग्यं याति नैव यतिर्हि सः

दण्डी भिक्षां च वा कुर्यात् तदेव व्यसनं विना। यस्तु वैराग्ये न तिष्ठति स न यतिः, यतिर्नैव हि सः॥

Verse 36

दिवा स्वप्नं वृथान्नं च स्त्रीकथाऽलोक्यमेव च । श्वेतवस्त्रं हिरण्यं च यतीनां पतनानि षट्

दिवास्वप्नं वृथान्नं च स्त्रीकथालोकनं तथा। श्वेतवस्त्रं हिरण्यं च यतीनां पतनानि षट्॥

Verse 37

समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः । सुहृत्पुत्र उदासीनः स यतिर्नेतरः स्मृतः

समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकाञ्चनः। सुहृत्पुत्रेऽप्युदासीनः स यतिः, नेतरः स्मृतः॥

Verse 38

समौ मानापमानौ च स्वदेशे परिकेपि वा । यो न हृष्यति न द्वेष्टि स यतिर्नेतरः स्मृतः

समौ मानापमानौ च स्वदेशे परिकेपि वा । यो न हृष्यति न द्वेष्टि स यतिर्नेतरः स्मृतः ॥

Verse 39

यस्मिन्गृहे विशेषेण लभेद्भिक्षा च वाशनम् । तत्र नो याति यो भूयः स यतिर्नेतरः स्मृतः

यस्मिन्गृहे विशेषेण लभेद्भिक्षा च वाशनम् । तत्र नो याति यो भूयः स यतिर्नेतरः स्मृतः ॥

Verse 40

एवं ज्ञात्वा मया विप्र दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । सर्वसंगपरित्यागो मोक्षार्थं परिकल्पितः

एवं ज्ञात्वा मया विप्र दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । सर्वसंगपरित्यागो मोक्षार्थं परिकल्पितः ॥

Verse 41

एवं ममाहिः संजातो गुरुर्ब्राह्मणसत्तमाः । तत्प्रभावान्महत्तेजः संजातं विग्रहे मम

एवं ममाहिः संजातो गुरुर्ब्राह्मणसत्तमाः । तत्प्रभावान्महत्तेजः संजातं विग्रहे मम ॥

Verse 42

यथा मे भ्रमरो जातो गुरुस्तद्वद्वदामि च । कस्मिन्वृक्षे मया दृष्टो भ्रमरः कोऽपि संगतः

यथा मे भ्रमरो जातो गुरुस्तद्वद्वदामि च । कस्मिन्वृक्षे मया दृष्टो भ्रमरः कोऽपि संगतः ॥

Verse 43

शाखाय तु समाश्रित्य कृतपूर्वनिबंधनम् । वसंतसमये प्राप्ते पुष्पवंतश्च ये द्रुमाः

शाखामाश्रित्य पूर्वकृतनिबन्धनं कृत्वा, वसन्तसमये प्राप्ते पुष्पवन्तो द्रुमाः सर्वतोऽभवन्।

Verse 44

सुगन्धफलपुष्पाश्च सुगन्धदलसंयुताः । तेषामणुं समादाय श्रेष्ठश्रेष्ठतमं रसम्

सुगन्धफलपुष्पैः सुगन्धदलसंयुतैश्च तेषां मधुकरोऽणुमात्रं गृह्णन् अपि श्रेष्ठश्रेष्ठतमं रसं निष्कर्षति।

Verse 45

नियोजयति शाखाग्रे तरोरस्य सदैव हि । अनिर्विण्णतया हृष्टस्तदा सम्यङ्निरीक्षितः

स हि तरोः शाखाग्रे सदैव नियोजयति; अनिर्विण्णतया हृष्टः सदा सम्यङ्निरीक्षितो भवति।

Verse 46

मधुजालं ततो जातं कालेन महता महत् । येनान्ये मधुना तृप्तिं प्राप्ताः शतसहस्रशः

ततः कालेन महता महन्मधुजालं जातम्; येन मधुना शतसहस्रशोऽन्ये तृप्तिं प्राप्ताः।

Verse 47

तच्चेष्टितं मया वीक्ष्य शास्त्राण्यन्यानि भूरिशः । ततस्तेषां समादाय सारभूतं पृथक्पृथक् । कृतानि भूरिशास्त्राणि वेदांतानि च कृत्स्नशः

तच्चेष्टितं मया वीक्ष्य भूरिशोऽन्यानि शास्त्राणि परिशीलितानि। ततस्तेषां सारभूतं पृथक्पृथक् समादाय भूरिशास्त्राणि वेदान्तांश्च कृत्स्नशः कृतानि।

Verse 48

उपजीवंति यान्यन्ये यथा भृङ्गास्तथा द्विजाः

यथा भृङ्गाः नानापुष्पेभ्यः मधु संचित्य उपजीवन्ति, तथा द्विजाः अपि नानाशास्त्र-उपदेश-उपायैः उपजीवन्ति।

Verse 49

एवं मे मधुपो जातो गुरुत्वे च द्विजोत्तमाः । तेनाहं तेजसा युक्तो नान्यदस्तीह कारणम्

एवं गुरुत्वविषये अहं मधुपो जातः, हे द्विजोत्तमाः। तेनैव अहं तेजसा युक्तः; अत्र अन्यत् कारणं नास्ति।

Verse 50

वेदांतवादिनो येऽत्र प्रभवंति व्रतान्विताः । निर्लोभा गततृष्णाश्च ते भवंति सुतेजसः

येऽत्र व्रतान्विताः निर्लोभाः गततृष्णाश्च वेदान्तवादिनः प्रभवन्ति, ते सुतेजसः भवन्ति।

Verse 51

एकेनापि विहीना ये प्रभवंति कुबुद्धयः । लोभमोहान्विताः पापा जायंते ते विचेतसः

ये तु एकेनापि गुणेन विहीनाः कुबुद्धयः प्रभवन्ति, ते लोभमोहान्विताः पापाः विचेतसः जायन्ते।

Verse 52

वेदांतानि सुभूरीणि मया दृष्ट्वा विचार्य च । समरूपाः कृता ग्रन्था मर्त्यलोकहितार्थिना

मया सुभूरीणि वेदान्तानि दृष्ट्वा विचार्य च, मर्त्यलोकहितार्थिना समरूपाः ग्रन्थाः कृताः।

Verse 53

एवं मे गुरुतां प्राप्तो मधुपो द्विजसत्तमाः । इषुकारो यथा जातस्तथा चैव ब्रवीमि वः

एवं मे गुरुतां प्राप्तो मधुपो द्विजसत्तमाः। इषुकारो यथा जातस्तथा चैव ब्रवीमि वः॥

Verse 54

आत्मावलोकनार्थाय मया दृष्टाः सहस्रशः । योगिनो ज्ञानसंपन्नास्तैः प्रोक्तं च स्वशक्तितः

आत्मावलोकनार्थाय मया दृष्टाः सहस्रशः। योगिनो ज्ञानसंपन्नास्तैः प्रोक्तं च स्वशक्तितः॥

Verse 55

आत्मावलोकनं भावि सुशिष्याय यथा तथा । स समाधिजद्वारेण चतुराशीतिकेन च

आत्मावलोकनं भावि सुशिष्याय यथा तथा। स समाधिजद्वारेण चतुराशीतिकेन च॥

Verse 56

आसनैस्तत्प्रमाणैश्च पद्मासनप्रपूर्वकैः । असंख्यैः कारणैश्चैव ह्यध्यात्मपठनैस्तथा । ततोपि लक्षितो नैव मयाऽत्मा च कथंचन

आसनैस्तत्प्रमाणैश्च पद्मासनप्रपूर्वकैः। असंख्यैः कारणैश्चैव ह्यध्यात्मपठनैस्तथा। ततोपि लक्षितो नैव मयाऽत्मा च कथंचन॥

Verse 57

ततो वैराग्यमापन्नः प्रभ्रमामि धरातले । गुर्वर्थे न च लेभेऽहं गुरुमात्मावलोकने

ततो वैराग्यमापन्नः प्रभ्रमामि धरातले। गुर्वर्थे न च लेभेऽहं गुरुमात्मावलोकने॥

Verse 58

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते राजमार्गेण गच्छता । मया दृष्टो महीपालः सैन्येन महता वृतः

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते राजमार्गेण गच्छता मया दृष्टो महीपालः सैन्येन महता वृतः।

Verse 59

ततोऽहं मार्गमुत्सृज्य संमुखस्य महीपतेः । उटजद्वारमाश्रित्य किंचिदूर्ध्वोपि संस्थितः

ततोऽहं मार्गमुत्सृज्य संमुखस्य महीपतेः उटजद्वारमाश्रित्य किंचिदूर्ध्वोपि संस्थितः।

Verse 60

तत्रापि च स्थितः कश्चित्पुरुषः कांडकारकः । ऋजुकर्मणि संयुक्तः शराणां नतपर्वणाम्

तत्रापि च स्थितः कश्चित्पुरुषः कांडकारकः ऋजुकर्मणि संयुक्तः शराणां नतपर्वणाम्।

Verse 61

तस्मिन्दूरगते भूपे तथान्यः सेवकोऽभ्यगात्

तस्मिन्दूरगते भूपे तथान्यः सेवकोऽभ्यगात्।

Verse 62

तं पप्रच्छ त्वरायुक्तः शृण्वतोऽपि मम द्विजाः । कांडकर्मणि संसक्तमृजुत्वेन स्थितं तदा

तं पप्रच्छ त्वरायुक्तः शृण्वतोऽपि मम द्विजाः कांडकर्मणि संसक्तमृजुत्वेन स्थितं तदा।

Verse 63

कियती वर्तते वेला गतस्य पृथिवीपतेः । मार्गेणानेन मे ब्रूहि येन गच्छामि पृष्ठतः

कियती वर्तते वेला गतस्य पृथिवीपतेः? मार्गेणानेन मे ब्रूहि, येनाहं पृष्ठतोऽनुगच्छामि।

Verse 64

सोऽब्रवीत्तं तदा विप्रा अधोवक्त्रः स्थितो नरः । अनेन राजमार्गेण गच्छमानो महीपतिः

तदा स नरः अधोवक्त्रः स्थितो विप्रान् प्रति तमब्रवीत्—अनेन राजमार्गेण गच्छमानो महीपतिः।

Verse 65

न मया वीक्षितः कश्चिदिदानीं राजसेवक । तदन्यं पृच्छ चेत्कार्यं तवानेन ब्रवीतु सः

राजसेवक, इदानीं मया कश्चिदपि न वीक्षितः। यदि तव किञ्चित् कार्यं, तदन्यं पृच्छ; स ते ब्रवीतु।

Verse 66

शरकर्मणि संसक्तस्त्वहमत्र व्यवस्थितः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वचित्ते चिन्तितं मया

शरकर्मणि संसक्तोऽहमत्र व्यवस्थितः। तस्य वचनं श्रुत्वा मया स्वचित्ते चिन्तितम्।

Verse 67

एकचित्ततया योगो ब्रह्मज्ञानसमुद्भवः । नान्यथा भविता मे स ततश्चित्तनिरोधनम् । करोमि ब्रह्मसंसिद्ध्यै ततो मेऽसौ भविष्यति

एकचित्ततया ब्रह्मज्ञानसमुद्भवो योगः; नान्यथा स मे भविष्यति। अतः ब्रह्मसंसिद्ध्यै चित्तनिरोधनं करोमि; ततो मे तदवश्यं भविष्यति।

Verse 68

ततःप्रभृति चित्ते स्वे धारयामि सदैव तु । विश्वरूपं तथा सूर्यं हृत्पंकजनिवासिनम्

ततःप्रभृति स्वचित्ते नित्यं धारयाम्यहं विश्वरूपं सूर्यदेवं हृत्पद्मनिवासिनम्।

Verse 69

ततो दिक्षु दिगन्तेषु गगने धरणीतले । तमेकं चैव पश्यामि नान्यत्किंचिद्द्विजोत्तमाः

ततो दिक्षु दिगन्तेषु गगने धरणीतले च तमेकमेव पश्यामि नान्यत्किञ्चिद्द्विजोत्तमाः।

Verse 70

अहं च तेजसा युक्तस्तत्प्रभावेण संस्थितः

अहं च तस्यैव प्रभावेण तेजसा युक्तः संस्थितोऽस्मि।

Verse 71

एवं मे स गुरुर्जातः शरकारो द्विजोत्तमाः । शृणुध्वं कन्यका जाता गुरुत्वे मे यथा पुरा

एवं मे गुरुरभवत् शरकारो द्विजोत्तमाः; शृणुध्वं कन्यका चापि यथा पूर्वं मम गुरुत्वे जाता।

Verse 72

सर्वसंगपरित्यागी यदाहं निर्गतो गृहात् । ममानुपृष्ठतश्चैव ततो भार्या विनिर्गता

सर्वसङ्गपरित्यागी यदाहं गृहान्निर्गतः, तदा ममानुपृष्ठतः भार्यापि विनिर्गता।

Verse 73

शिशुं पुत्रं समादाय कन्यामेकां च शोभनाम् । ततोऽहं भार्यया प्रोक्तो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः

शिशुं पुत्रं समादाय कन्यामेकां च शोभनाम् । ततः सा भार्या मामूचे, अहं वानप्रस्थाश्रमे स्थितः ॥

Verse 74

कुरु मे वचनं मुक्तिरत्रैव हि भविष्यति । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । यदि स्यात्संयतात्मा स नूनं मुक्तिमवाप्नुयात्

कुरु मे वचनं—मुक्तिरत्रैव हि भविष्यति । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । यदि स्यात् संयतात्मा स नूनं मुक्तिमवाप्नुयात् ॥

Verse 75

अथवा मां परित्यज्य यदि यास्यसि चान्यतः । तदहं च मरिष्यामि सत्यमेतदसंशयम्

अथवा मां परित्यज्य यदि यास्यसि चान्यतः । तदहं च मरिष्यामि—सत्यमेतदसंशयम् ॥

Verse 76

मृतायां मयि ते बालावेतावनुमरिष्यतः । कुमारी च कुमारश्च तस्मान्नाथ दयां कुरु

मृतायां मयि ते बालावेतावनुमरिष्यतः । कुमारी च कुमारश्च तस्मान्नाथ दयां कुरु ॥

Verse 77

मा व्रजस्व परं तीर्थं परिजानन्नपि स्वयम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रमेतत्पुण्यतरं स्मृतम्

मा व्रजस्व परं तीर्थं परिजानन्नपि स्वयम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रमेतत्पुण्यतरं स्मृतम् ॥

Verse 78

सर्वेषामेव तीर्थानां श्रुतमेतन्मया विभो । वदतां ब्राह्मणेन्द्राणां तथान्येषां तपस्विनाम्

विभो, सर्वेषां तीर्थानां विषये एतत् श्रुतं मया—ब्राह्मणेन्द्राणां वदतां तथा अन्येषां तपस्विनामपि।

Verse 79

श्लोकोऽयं बहुधा नाथ कीर्त्यमानो मया विभो । विश्वामित्रस्य वक्त्रेण सन्मुनेः सत्यवादिनः

नाथ विभो, अयं श्लोकः मया बहुधा कीर्तितः—सत्यवादिनः सन्मुनेः विश्वामित्रस्य वक्त्रात् प्राप्तः।

Verse 81

ततः कृच्छ्रात्प्रतिज्ञातं मयाश्रमनिषेवणम् । वानप्रस्थोद्भवं वा स्यात्ततोऽहं तत्र संस्थितः

ततः कृच्छ्रात् मया आश्रमनिषेवणं प्रतिज्ञातम्; वानप्रस्थोद्भवं वा स्यात्—ततोऽहं तत्रैव संस्थितः।

Verse 82

तत्रस्थस्य हि मे कन्या क्रीडते परतः स्थिता । वलयापूरिताभ्यां च प्रकोष्ठाभ्यां ततस्ततः

तत्रस्थस्य मे कन्या परतः स्थिता क्रीडति स्म; वलयापूरिताभ्यां प्रकोष्ठाभ्यां सा ततस्ततः विचरति।

Verse 83

यथायथा सा कुरुते कन्दमूलफलाशनम् । तनुत्वं याति कायेन तथा चैव दिनेदिने

यथायथा सा कन्दमूलफलाशनं करोति, तथातथा दिनेदिने कायेन तनुत्वं याति स्म।

Verse 84

ततो मे जायते दुःखं तेषां पतन संभवम् । कस्यचित्त्वथ कालस्य संजातं वलयत्रयम् । तस्या हस्ते ततस्ताभ्यां शब्दः संजायते मिथः

ततो मे हृदि दुःखं समजायत, तेषां पतनस्य सम्भावनां चिन्तयन्। अथ कस्यचित्कालस्य व्यतीते तस्या हस्ते वलयत्रयं संजातम्; तयोः परस्परसंघट्टात् शब्दोऽपि मिथः समुत्पन्नः।

Verse 85

ततः कालेन महता ताभ्यामेकं व्यवस्थितम् । न संघर्षो न शब्दश्च तत्रस्थस्य च जायते

ततः कालेन महता ज्ञातं मया—यदा एकमेव वलयं स्थितं भवति, तदा न संघर्षो न शब्दो जायते; एवं एकाकिनः स्थितस्य कलहो नोपजायते।

Verse 86

तद्विचिन्त्य मया सोऽपि ह्याश्रमः परिवर्जितः । चिन्तितं च मया चित्ते कृत्वा चैवं सुनिश्चयम्

तद्विचिन्त्य मया सोऽप्याश्रमः परित्यक्तः। चित्ते च मया चिन्तितं कृत्वैवं सुनिश्चयम्।

Verse 87

बहुभिः कलहो नित्यं द्वाभ्यां संघर्षणं तथा । एकाकी विचरिष्यामि कुमारीवलयं यथा

बहुभिः सह नित्यं कलहो भवति, द्वाभ्यां सह संघर्षणं तथैव। अतः अहं एकाकी विचरिष्यामि—कुमारीहस्तस्थवलयमिव, यदेकं सन् न नादं करोति।

Verse 88

ततः सुप्तां परित्यज्य तां भार्यां शिशुसंयुताम् । गतोऽहं दूरमध्वानं यत्र नो वेत्ति सा च माम्

ततः शिशुसंयुतां सुप्तां भार्यां परित्यज्य अहं दूरमध्वानं गतः—यत्र सा मां न वेत्ति, नाहं च तां वेद्मि।

Verse 89

यत्राऽस्तमितशायी च यलब्धकृतभोजनः । भ्रमामि मेदिनीपृष्ठे त्यक्त्वा संसारबन्धनम्

यत्र यत्राहं तिष्ठामि तत्रास्तमिते रवौ शय्यामुपैति; यदृच्छालब्धमेव भुञ्जे। एवं मेदिनीपृष्ठे संसारबन्धनं त्यक्त्वा भ्रमामि॥

Verse 90

ततो मे ज्ञानमापन्नमेवं विप्राः शनैःशनैः । अतीतानागतं चैव वर्तमानं विशेषतः

ततो मे विप्राः शनैः शनैर् एवं ज्ञानमापन्नम्—अतीतं चानागतं चैव वर्तमानं विशेषतः॥

Verse 91

एवं मे कन्यका जाता गुरुत्वे द्विजसत्तमाः

एवं मे द्विजसत्तमाः कन्यका जाता, गुरुत्वे नियोजिता॥

Verse 92

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि गुरोः कृते । न युष्माकं पुरो मिथ्या कीर्तयामि कथंचन

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि गुरोः कृते; न युष्माकं पुरो मिथ्या कथञ्चन कीर्तयामि॥

Verse 93

एवं मे ज्ञानमुत्पन्नं प्रकारैः षड्भिरेव च । एभिर्लोकोत्तरं ज्ञानं युष्मत्प्रत्ययकारकम्

एवं मे ज्ञानमुत्पन्नं प्रकारैः षड्भिरेव च; एभिर्लोकोत्तरं ज्ञानं युष्मत्प्रत्ययकारकम्॥

Verse 94

सूत उवाच । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे पप्रच्छुस्तं द्विजोत्तमाः । वानप्रस्थाश्रमं त्यक्त्वा भार्यां शिशुसमन्विताम् । क्व गतस्त्वं तदाचक्ष्व कियत्कालं च संस्थितः

सूत उवाच—ततः सर्वे ते ब्राह्मणाः द्विजोत्तमाः तं पप्रच्छुः—“वानप्रस्थाश्रमं त्यक्त्वा शिशुसमन्वितां भार्यां च परित्यज्य क्व गतस्त्वम्? तदाचक्ष्व, कियत्कालं च तत्र संस्थितः?”

Verse 95

अतिथिरुवाच । अहं भीतः सहस्राणि ग्रामाणां च शतानि च । यत्रास्तमितशायी सन्ननेकानि द्विजोत्तमाः । संख्यया रहितान्येव वर्षाणां च शतानि च

अतिथिरुवाच—“अहं भीतः सहस्राणि ग्रामाणां शतानि च भ्रमन् यत्रास्तमितशायी सन् अनेकानि द्विजोत्तमाः। वर्षाणां च शतानि च संख्यया रहितान्येव अतीतानि मया।”

Verse 96

दृष्टानि मुख्यतीर्थानि तथैवायतनानि च । दृष्टाश्च पर्वताः श्रेष्ठा नद्यश्च विमलोदकाः

दृष्टानि मया मुख्यतीर्थानि तथैवायतनानि च। दृष्टाश्च पर्वताः श्रेष्ठा नद्यश्च विमलोदकाः॥

Verse 97

स्वयमेव मया ज्ञातो वाराणस्यां स्थितेन च । यज्ञः पैतामहो भावी स्थानेऽस्मिन्मामके यतः

स्वयमेव मया ज्ञातो वाराणस्यां स्थितेन च। यज्ञः पैतामहो भावी स्थानेऽस्मिन्मामके यतः॥

Verse 98

ततोऽहं सत्वरं प्राप्तः कौतुकेन द्विजोत्तमाः । कीदृशः स मखो भावी यत्र यज्वा पितामहः

ततोऽहं सत्वरं प्राप्तः कौतुकेन द्विजोत्तमाः। कीदृशः स मखो भावी यत्र यज्वा पितामहः॥

Verse 99

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः । वासुदेवं पुरस्कृत्य तथा चैव महेश्वरम्

सूत उवाच—अथान्तरे सर्वे देवाः सवासवाः समागताः। वासुदेवं पुरस्कृत्य तथैव महेश्वरं च॥

Verse 100

कमान्तरं समासाद्य पुलस्त्याद्यास्तथर्त्विजः । ब्रह्मापि स्वयमायातो मृगचर्मधरस्तथा

कमान्तरं समासाद्य पुलस्त्याद्यास्तथर्त्विजः। ब्रह्मापि स्वयमायातो मृगचर्मधरस्तथा॥

Verse 101

ततस्ते तुष्टिमापन्नास्तस्य ज्ञानेन तेन च । प्रोचुश्च वरदास्तुभ्यं सर्व एव दिवौकसः

ततस्ते तुष्टिमापन्नास्तस्य ज्ञानेन तेन च। प्रोचुश्च वरदास्तुभ्यं सर्व एव दिवौकसः॥

Verse 102

तस्माद्वरय भद्रं ते प्रार्थयस्व यथेप्सितम् । अवश्यं तव दास्यामो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

तस्माद्वरय भद्रं ते प्रार्थयस्व यथेप्सितम्। अवश्यं तव दास्यामो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्॥

Verse 103

अतिथिरुवाच । यदि तुष्टाः सुरा मह्यं प्रयच्छंति वरं मम । अनेनैव शरीरेण देवत्वं प्रार्थयाम्यहम्

अतिथिरुवाच—यदि तुष्टाः सुरा मह्यं प्रयच्छन्ति वरं मम। अनेनैव शरीरेण देवत्वं प्रार्थयाम्यहम्॥

Verse 105

देवा ऊचुः । नूनं त्वं विबुधो भूत्वा देवलोके निवत्स्यसि । अनेनेव शरीरेण यज्ञभागविवर्जितः

देवा ऊचुः—नूनं त्वं विबुधो भूत्वा देवलोके निवत्स्यसि; अनेनैव शरीरेण यज्ञभागविवर्जितो भविष्यसि।

Verse 106

यच्छामो यदि ते विप्र यज्ञांशं मानुषस्य भोः । अप्रामाण्यं श्रुतेर्भावि तव दत्तेन तेन च

हे विप्र, यदि ते मानुषस्य यज्ञांशं दद्मः, तदा त्वया दत्तेन तेन श्रुतेरप्रामाण्यं भावि।

Verse 107

अतिथिरुवाच । देवत्वेन न मे कार्यं यज्ञांशरहितेन च । तदहं साधयिष्यामि यथा मुक्तिर्भविष्यति

अतिथिरुवाच—देवत्वेन न मे कार्यं यज्ञांशरहितेन च; तदहं साधयिष्यामि यथा मुक्तिर्भविष्यति।

Verse 109

यज्ञभागसमोपेतं तथान्येषां दिवौकसाम् । विशेषेण सुरश्रेष्ठाः स्थानं चोपरि संस्थितम्

यज्ञभागसमोपेतं तथान्येषां दिवौकसाम्; विशेषेण सुरश्रेष्ठाः स्थानं चोपरि संस्थितम्।

Verse 110

प्रतिज्ञातस्तथा सर्वैर्वरोऽस्य विबुधैर्यतः । तस्मात्प्रदीयतामस्मै यदभीष्टं सुरोत्तमाः

प्रतिज्ञातस्तथा सर्वैर्वरोऽस्य विबुधैर्यतः; तस्मात्प्रदीयतामस्मै यदभीष्टं सुरोत्तमाः।

Verse 111

महेश्वर उवाच । यथाऽस्य जायते तृप्तिर्यज्ञभागाधिका सदा । तथाहं कथयिष्यामि शृण्वंतु विबुधोत्तमाः

महेश्वर उवाच—यथा अस्य तृप्तिः सदा यज्ञभागेभ्यः अप्यधिकतरा जायते, तथा अहं कथयिष्यामि; शृण्वन्तु विबुधोत्तमाः।

Verse 112

य एष क्रियते यज्ञस्तस्य नाथो हरिः स्मृतः । एतस्मात्कारणात्प्रोक्तः स देवो यज्ञपूरुषः

य एष यज्ञः क्रियते तस्य नाथो हरिः स्मृतः; एतस्मात् कारणात् स देवो यज्ञपूरुष इति प्रोक्तः।

Verse 113

अद्यप्रभृति यत्किंचिच्छ्राद्धं मर्त्ये भविष्यति । दैवं वा पैतृकं वाऽपि तस्य चांते व्यवस्थितः

अद्यप्रभृति मर्त्येषु यत्किंचिच्छ्राद्धं भविष्यति—दैवं वा पैतृकं वा—तस्य अन्ते स व्यवस्थितः।

Verse 114

एतस्य नाम संकीर्त्य पश्चाच्च यज्ञपूरुषम् । संकीर्त्य भोजनं देयं ब्राह्मणस्य द्विजोत्तमाः

एतस्य नाम संकीर्त्य, पश्चात् यज्ञपूरुषं संकीर्त्य, भोजनं ब्राह्मणाय देयं—हे द्विजोत्तमाः—तथैव श्रद्धया।

Verse 115

तेनास्य भविता तृप्तिर्यज्ञांताऽभ्यधिका सदा । अदत्त्वास्य कृतं श्राद्धं यत्किंचित्प्रभविष्यति

तेनास्य तृप्तिः सदा यज्ञान्तात् अप्यधिकतरा भविष्यति; अदत्त्वा तु यत्किंचित् श्राद्धं कृतं, तत् निष्फलं प्रभविष्यति।

Verse 116

तद्यास्यत्यखिलं व्यर्थं तथा भस्महुतं यथा । वैश्वदेवांतमासाद्य यश्चैनं पूजयिष्यति

तद् यत् कृतं सर्वम् अखिलं व्यर्थं भविष्यति, यथा भस्मनि हुतं हविः। यः पुनर्वैश्वदेवान्तम् आसाद्य एनं विधिवत् पूजयिष्यति, तस्यैव तत् कर्म सफलं भवति।

Verse 117

विष्णुनामसमोपेतं भविष्यति तदक्षयम् । दत्तं स्वल्पमपि प्रायः श्रद्धापूतेन चेतसा

विष्णुनामसमोपेतं यत् किञ्चिद् दानं दीयते, तदक्षयं भवति। श्रद्धापूतेन चेतसा दत्तं स्वल्पमपि दानं प्रायः अव्यभिचारि पुण्यं जनयति।

Verse 118

श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यश्चैनं नार्चयिष्यति । संप्राप्तं व्यर्थतां तस्य तच्च सर्वं भविष्यति

श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यः एनं न अर्चयिष्यति, तस्य संप्राप्तं कृतं च सर्वं व्यर्थतां गमिष्यति।

Verse 119

अस्मिंस्तुष्टिं गते सर्वे सुरा यास्यंति संमुदम् । पितरश्च तमायांति विमुखे संमुखे तथा

अस्मिन् तुष्टिं गते सर्वे सुराः संमुदं यास्यन्ति। पितरश्च तम् आयान्ति—विमुखा अपि संमुखा भवन्ति।

Verse 120

तच्छ्रुत्वा विबुधाः सर्वे महेश्वरवचस्तदा । तथेति मुदिताः प्रोचुर्ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः

तदानीं महेश्वरवचः श्रुत्वा सर्वे विबुधाः मुदिताः ‘तथेति’ प्रोचुः—ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः।

Verse 121

ततःप्रभृति संजाता पूजा चातिथिसंभवा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजा कार्याऽतिथेः सदा । यज्ञे पूरुषयज्ञस्य न चैकस्य कथंचन

ततःप्रभृति अतिथिसत्कारसम्भवा पूजा प्रवृत्ता। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सदा अतिथेः पूजा कार्या; यज्ञेऽपि पूरुषयज्ञरूपेण, न कदाचन उपेक्ष्या।

Verse 122

अतिथिरुवाच । अत्रास्ति मामकं तीर्थं मया यत्र तपः कृतम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पुरुकाले द्विजोत्तमाः

अतिथिरुवाच—अत्र मम तीर्थं विद्यते, यत्र मया तपः कृतम्। हाटकेश्वरजक्षेत्रे पुराकाले, हे द्विजोत्तमाः।

Verse 123

अंगारकेण संयुक्ता चतुर्थी स्याद्यदा तिथिः । सांनिध्यं तत्र कार्यं च सर्वैर्देवैश्च तद्दिने

अङ्गारकेण संयुक्ता चतुर्थी तिथिर्यदा भवेत्। तद्दिने तत्र सर्वैर्देवैः सांनिध्यं कर्तव्यं भवति।

Verse 124

कुर्यात्तत्रैव यः स्नानं तस्मिन्नहनि संस्थिते । सर्वतीर्थफलं तस्य जायतां वः प्रसादतः

यः तस्मिन्नहनि तत्रैव स्थित्वा स्नानं करोति। स सर्वतीर्थफलम् आप्नोति; वः प्रसादतः तद् जायताम्।

Verse 125

तथास्त्विति ततः सर्वेऽतिथिं प्रोचुः सुरोत्तमाः । एतस्मिन्नंतरे प्राह पुलस्त्यर्षिः पितामहम्

ततः सर्वे सुरोत्तमाः ‘तथास्तु’ इति अतिथिं प्रोचुः। एतस्मिन्नन्तरे पुलस्त्यऋषिः पितामहं प्राह।

Verse 126

पुलस्त्य उवाच । ऋत्विजः सकला देवाः संस्थिताः कौतुकान्विताः । उत्तिष्ठंतु च ते शीघ्रं यज्ञकर्मप्रसिद्धये

पुलस्त्य उवाच—ऋत्विजः सकला देवाः कौतुकान्विताः समागताः। यूयं शीघ्रमुत्तिष्ठत, यथा यज्ञकर्म सिद्धिं गच्छेत्॥

Verse 127

एतस्मिन्नंतरे सर्वे तस्य वाक्यप्रणोदिताः । उत्थिता ऋत्विजो ये च स्वानि स्थानानि भेजिरे । ततः प्रववृते यज्ञः सपुनर्द्विजसत्तमाः । कुर्वता यज्ञकर्माणि होमपूर्वाणि यानि च

एतस्मिन्नन्तरे तस्य वाक्यप्रणोदिताः सर्वे समुत्थिताः। ऋत्विजश्च स्वस्वस्थानानि भेजिरे। ततः पुनरारब्धो यज्ञः, द्विजसत्तमैः होमपूर्वकानि यज्ञकर्माणि क्रियमाणानि॥

Verse 129

कोशकारमिवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यते

कोशकारमिवात्मानं वेष्टयन् स्वात्मतत्त्वं न अवबुध्यते॥