Adhyaya 206

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । इंद्रोऽपि विष्णुवाक्येन हिमवंतं समागतः । ऐरावतं समारुह्य नागेद्रं पर्वतोपमम्

विश्वामित्र उवाच । विष्णुवाक्यप्रचोदित इन्द्रोऽपि हिमवन्तं समागतः । ऐरावतं समारुह्य नागेन्द्रं पर्वतोपमं समुपागमत् ॥

Verse 2

तत्रापश्यदृषींस्तान्स चमत्कार समुद्भवान् । नियमैः संयमैर्युक्तान्सदाचारपरायणान् । वानप्रस्थाश्रमोपेतान्कामक्रोधविवर्जितान्

तत्र स तानृषीनपश्यत् चमत्कारसमुद्भवान् । नियमसंयमसंयुक्तान् सदाचारपरायणान् । वानप्रस्थाश्रमोपेतान् कामक्रोधविवर्जितान् ॥

Verse 3

एके विप्राः स्थितास्तेषामेकांतरितभोजनाः । षष्ठकालाशिनश्चान्ये चांद्रायणपरायणाः

एके विप्राः स्थितास्तेषामेकान्तरितभोजनाः । षष्ठकालाशिनश्चान्ये चान्द्रायणपरायणाः ॥

Verse 4

अश्मकुट्टाः स्थिताः केचिद्दंतोलूखलिनः परे । शीर्णपर्णाशनाः केचिज्जलाहारास्तथा परे । वायुभक्षास्तथैवान्ये तपस्तेपुः सुदारुणम्

अश्मकुट्टाः स्थिताः केचिद्दन्तोलूखलिनः परे । शीर्णपर्णाशनाः केचिज्जलाहारास्तथा परे । वायुभक्षास्तथैवान्ये तपस्तेपुः सुदारुणम् ॥

Verse 5

अथ शक्रं समालोक्य तत्राऽयांतं द्विजोत्तमाः । पूजितं चारणैः सिद्धैस्तैरदृष्टं कदाचन

अथ तत्र समायान्तं शक्रं समालोक्य द्विजोत्तमाः । चारणैः सिद्धैश्च पूज्यं तं कदाचनादृष्टपूर्वं विस्मयमापुः ॥

Verse 6

ते सर्वे ब्राह्मणाः प्रोक्तास्तदाश्रमसमीपगैः

तदाश्रमसमीपस्थैः तदा ते सर्वे ब्राह्मणाः प्रोक्ताः । वचनं श्रुत्वा ते सर्वे सावधानाः समभवन् ॥

Verse 7

अयं शक्रः समायातो भवतामाश्रमे द्विजाः । क्रियतामर्हणं चास्मै यच्चोक्तं शास्त्रचिंतकैः

अयं शक्रः समायातो भवतामाश्रमे द्विजाः । अस्मै शास्त्रविदां प्रोक्तं यथाविध्यर्हणं क्रियताम् ॥

Verse 8

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । संमुखाः प्रययुस्तूर्णं कृतांजलिपुटाः स्थिताः

ततः सर्वे ब्राह्मणाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । त्वरितं संमुखाः प्रायुः कृताञ्जलिपुटाः स्थिताः ॥

Verse 9

गृह्योक्तविधिना तस्मै संप्रहृष्टतनूरुहा । प्रोचुश्च विनयात्सर्वे किमागमनकारणम्

गृह्योक्तविधिना तस्मै संप्रहृष्टतनूरुहाः । विनयेनोचुः सर्वे—किमागमनकारणम् ॥

Verse 10

निरीहस्यापि देवेंद्र कौतुकं नो व्यवस्थितम्

देवेन्द्र, निरीहस्यापि जनस्य तवात्र आगमनस्य प्रयोजनं नः सम्यग् न व्यवस्थितम्।

Verse 11

इन्द्र उवाच । कुशलं वो द्विजश्रेष्ठा अनिहोत्रेषु कृत्स्नशः । तपश्चर्यासु सर्वासु वेदाभ्यासे तथा श्रुते

इन्द्र उवाच—द्विजश्रेष्ठाः, वोऽनिहोत्रेषु कृत्स्नशः कुशलं किम्? सर्वासु तपश्चर्यासु, वेदाभ्यासे तथा श्रुतौ च कुशलं वा?

Verse 12

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं त्यक्त्वा तीर्थमयं शुभम् । कस्मादत्र समायाता हिमार्तिजनके गिरौ

तीर्थमयं शुभं हाटकेश्वरजं क्षेत्रं त्यक्त्वा, कस्मादत्र समायाता हिमार्तिजनके गिरौ?

Verse 13

तस्मात्सर्वे मया सार्धं समागच्छंतु सद्द्विजाः । चमत्कारपुरे पुण्ये बहुविप्रसमाकुले

तस्मात् सद्द्विजाः सर्वे मया सार्धं समागच्छन्तु; चमत्कारपुरे पुण्ये बहुविप्रसमाकुले।

Verse 14

वासुदेवसमादेशात्तत्र गत्वाथ सांप्रतम् । गयाकूपे करिष्यामि श्राद्धं भक्त्या द्विजोत्तमाः

वासुदेवसमादेशात् तत्र गत्वाथ सांप्रतम्, गयाकूपे श्राद्धं भक्त्या करिष्यामि, द्विजोत्तमाः।

Verse 15

युष्मदग्रे चतुर्दश्यां प्रेतपक्ष उपस्थिते । खेचरत्वं समायातं सर्वेषां भवतां स्फुटम्

युष्मदग्रे चतुर्दश्यां प्रेतपक्षे समुपस्थिते । सर्वेषां भवतां स्फुटं खेचरत्वं समायातम् ॥

Verse 16

सबालवृद्धपत्नीकाः साग्निहोत्रा मया सह । तस्माद्गच्छत भद्रं वस्तत्र स्थानं भविष्यति

सबालवृद्धपत्नीकाः साग्निहोत्रा मया सह । तस्माद्गच्छत भद्रं वः तत्र स्थानं भविष्यति ॥

Verse 17

ब्राह्मणा ऊचुः । न वयं तत्र यास्यामश्चमत्कारपुरं पुनः । अन्येऽपि ब्राह्मणास्तत्र वेदवेदांगपारगाः

ब्राह्मणा ऊचुः । न वयं तत्र यास्यामश्चमत्कारपुरं पुनः । अन्येऽपि ब्राह्मणास्तत्र वेदवेदाङ्गपारगाः ॥

Verse 18

नागरा याज्ञिकाः संति स्मार्ताः श्रुतिपरायणाः । तेषामग्रे कुरु श्राद्धं श्रद्धा चेच्छ्राद्धजा तव

नागरा याज्ञिकाः सन्ति स्मार्ताः श्रुतिपरायणाः । तेषामग्रे कुरु श्राद्धं श्रद्धा चेच्छ्राद्धजा तव ॥

Verse 19

इन्द्र उवाच । तत्र ये ब्राह्मणाः केचिद्भवद्भिः संप्रकीर्तिताः । तथाविधाश्च ते सर्वे वेदवेदांगपारगाः

इन्द्र उवाच । तत्र ये ब्राह्मणाः केचिद्भवद्भिः संप्रकीर्तिताः । तथाविधाश्च ते सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः ॥

Verse 20

श्रुताध्ययनसंपन्ना याज्ञिकाश्च विशेषतः । परं द्वेषपराः सर्वे तथा परुषवादिनः

श्रुताध्ययनसमृद्धा याज्ञिकाश्च विशेषतः । तथापि सर्वेऽतिद्वेषपराः परुषवाक्यभाषिणः ॥

Verse 21

अहंकारेण संयुक्ताः परस्परजिगीषवः । तपसा विप्रयुक्ताश्च भोगसक्ता दिवानिशम्

अहंकारसमायुक्ताः परस्परजिगीषवः । तपोभ्रष्टा भोगसक्ताः दिवानिशमनुव्रताः ॥

Verse 22

यूयं सर्वगुणोपेता विष्णुना मे प्रकीर्तिताः । तस्मादागमनं कार्यं मया सार्धं समस्तकैः

यूयं सर्वगुणोपेताः विष्णुना मे प्रकीर्तिताः । तस्मादागमनं कार्यं मया सार्धं समस्तकैः ॥

Verse 23

ब्राह्मणा ऊचुः । अस्माभिस्तेन दोषेण त्यक्तं स्थानं निजं हि तत् । बहुतीर्थसमोपेतं स्वर्गमार्गप्रदर्शकम्

ब्राह्मणा ऊचुः । अस्माभिस्तेन दोषेण त्यक्तं स्थानं निजं हि तत् । बहुतीर्थसमोपेतं स्वर्गमार्गप्रदर्शकम् ॥

Verse 24

यदि यास्यामहे तत्र त्वया सार्धं पुरंदर । अस्माकं स्वजनाः सर्वे रागद्वेषपरायणाः

यदि यास्यामहे तत्र त्वया सार्धं पुरंदर । अस्माकं स्वजनाः सर्वे रागद्वेषपरायणाः ॥

Verse 25

अपराधान्करिष्यंति नित्यमेव पदेपदे । ईर्ष्याधर्मसमोपेताः परुषाक्षरजल्पकाः

पदे पदे नित्यमेवापराधान् करिष्यन्ति; ईर्ष्याधर्मसमायुक्ताः परुषाक्षरजल्पकाः।

Verse 26

ततः संपत्स्यते क्रोधः क्रोधाच्च तपसः क्षयः । ततो न प्राप्यते मुक्तिस्तद्गच्छामः कथं विभो

ततः क्रोधः समुत्पद्यते; क्रोधात् तपसः क्षयः। ततः मुक्तिर्न प्राप्यते—तद्गच्छामः कथं विभो॥

Verse 27

अपरं तत्र भूपोऽस्ति देशे दानपरः सदा । आनर्ताधिपतिः ख्यातः सर्वभूमौ सदैव सः

अपरं तत्र देशे भूपोऽस्ति दानपरः सदा; आनर्ताधिपतिः ख्यातः सर्वभूमौ सदैव सः॥

Verse 28

ददाति विविधं दानं हस्त्यश्वकनकादिकम् । यदि तत्र न गृह्णीमस्तदा कोपं स गच्छति

स हस्त्यश्वकनकादिकं विविधं दानं ददाति; यदि तत्र न गृह्णीमस्तदा स कोपं गच्छति॥

Verse 29

भूपाले कोपमापन्ने स्वजनेषु विरोधिषु । सिद्धिर्नो तपसोऽस्माकं तेन त्यक्तं निजं पुरम्

भूपाले कोपमापन्ने स्वजनेषु च विरोधिषु, अस्माकं तपसः सिद्धिर्न भवति; तेन निजं पुरं त्यक्तम्॥

Verse 30

यदि गृह्णीमहे दानं तस्य भूपस्य देवप । तपसः संप्रणाशः स्याद्यद्धि प्रोक्तं स्वयंभुवा

यदि वयं तस्य भूपस्य दानं गृह्णीमहे, देवप, तर्हि अस्माकं तपः सर्वथा विनश्येत्—इति स्वयंभुवा ब्रह्मणा स्वयमेव प्रोक्तम्।

Verse 31

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी । दशध्वजि समा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः

चक्रकारः दशसूनासमः पापे कथ्यते; ध्वजी दशचक्रिसमः; वेश्या दशध्वजिसमा; नृपस्तु दशवेश्यासमः।

Verse 32

तत्कथं तस्य गृह्णीमो दानं पापरतस्य च । यथाऽन्ये नागराः सर्वे लोभेन महतान्विताः

तर्हि पापरतस्य तस्य दानं वयं कथं गृह्णीमः? यथा अन्येऽपि सर्वे नागराः महालोभेन समन्विताः।

Verse 33

इन्द्र उवाच । प्रभावोऽयं द्विजश्रेष्ठास्तस्य क्षेत्रस्य संस्थितः । हाटकेश्वरसंज्ञस्य सर्वदैव व्यवस्थितः

इन्द्र उवाच—द्विजश्रेष्ठाः! अस्य क्षेत्रस्य प्रभावोऽयं तत्र संस्थितः; हाटकेश्वरसंज्ञे क్షेत्रे स सर्वदा नित्यं व्यवस्थितः।

Verse 34

पितॄणां च सुतानां च बंधूनां च विशेषतः । श्वश्रूणां च स्नुषाणां च भगिनीभ्रातृभार्ययोः

पितॄणां सुतानां च, बन्धूनां च विशेषतः; श्वश्रूणां स्नुषाणां च, भगिनीनां भ्रातृभार्ययोश्च।

Verse 35

तस्याधस्तात्स्वयं देवो हाटकेश्वरसंज्ञितः । पुरस्य विद्यते तस्य प्रतापेनाखिला जनाः

तस्याधस्तात् स्वयमेव देवो हाटकेश्वरसंज्ञितः तत्र निवसति; तस्य पुरस्य प्रतापेनाखिला जनाः प्रभाविता भवन्ति।

Verse 36

सन्तप्यंते ततो द्वेषं प्रकुर्वंति परस्परम् । किं न श्रुतं भवद्भिस्तु यथा रामः सलक्ष्मणः । सीतया सह संप्राप्तो विरोधं परमं गतः

ततः सन्तप्यन्ते परस्परं द्वेषं च प्रकुर्वन्ति। किं न श्रुतं भवद्भिः—यथा रामः सलक्ष्मणः सीतया सह संप्राप्तो विरोधं परमं गतः?

Verse 37

सीतया लक्ष्मणेनैव सार्धं कोपेन संयुतः । अवाच्यं प्रोक्तवान्विप्रास्तौ च तेन समं तदा

स कोपेन संयुतः सीतया लक्ष्मणेन च सार्धम् अवाच्यं प्रोक्तवान्; तौ च तेन समं तदा प्रत्यवदताम्।

Verse 38

अपि मासं वसेत्तत्र यदि कोपविवर्जितः । तदा मुक्तिमवाप्नोति स्वर्गभाक्पञ्चरात्रतः

यदि कोपविवर्जितः सन् तत्र मासमपि वसेत्, तदा मुक्तिमवाप्नोति; पञ्चरात्रतः स्वर्गभाक् भवति।

Verse 39

तस्मात्तत्र प्रगंतव्यं युष्माभिस्तु मया सह । ईर्ष्याधर्मं न युष्माभिस्ते करिष्यंति नागराः

तस्मात् युष्माभिः मया सह तत्र प्रगन्तव्यम्; नागराः युष्मासु ईर्ष्याधर्मं न करिष्यन्ति।

Verse 40

न चैव भवतां कोपस्तत्रस्थानां भविष्यति । प्रसादान्मम विप्रेंद्राः सत्यमेतन्मयोदितम्

न च भवतां तत्रावस्थानकाले कोपः कदाचन भविष्यति। मम प्रसादात्, हे विप्रेन्द्राः, सत्यमेतन्मया प्रोक्तम्॥

Verse 41

आनर्तः पार्थिवो दाने योजयिष्यति न क्वचित् । युष्माकं पुत्रपौत्रेभ्यो ये दास्यंति च कन्यकाः

आनर्तः पार्थिवो दाने कदाचन न नियोजयिष्यति। युष्माकं पुत्रपौत्रेभ्यः या कन्यकाः प्रदीयन्ते, तासां दानं स्वेच्छया भविष्यति, न बलात्॥

Verse 42

सहस्रगुणितं तेषां तत्फलं संभविष्यति । अमावास्यादिने श्राद्धं कन्यासंस्थे दिवाकरे

तेषां तद्‌फलं सहस्रगुणितं नूनं भविष्यति। अमावास्यादिने श्राद्धं, कन्यासंस्थे दिवाकरे, विशेषतः फलप्रदम्॥

Verse 43

युष्मदग्रे द्विजश्रेष्ठा गया कूप्यां करिष्यति । यस्तस्य तत्फलं भावि सहस्रशतसंमितम्

युष्मदग्रे, हे द्विजश्रेष्ठाः, कूप्यां गयाश्राद्धं करिष्यति। यः तत् करिष्यति, तस्य भावि फलं सहस्रशतसंमितम्॥

Verse 44

गयाश्राद्धान्न सन्देहः सत्यमेतन्मयोदितम् । यदि श्राद्धकृते तत्र नायास्यथ द्विजोत्तमाः

गयाश्राद्धे न सन्देहः; सत्यमेतन्मयोदितम्। यदि श्राद्धकृते तत्र न गमिष्यथ, हे द्विजोत्तमाः…॥

Verse 45

ततः शापं प्रदास्यामि तपोविघ्नकरं हि वः । एवं ज्ञात्वा मया सार्धं तत्राऽगच्छत सत्वरम्

ततः शापं प्रदास्यामि, यः खलु वः तपोविघ्नकरो भविष्यति। एतद् ज्ञात्वा मया सार्धं तत्र सत्वरम् आगच्छत।

Verse 46

इत्युक्तास्तेन ते सर्वे शक्रेण सह तत्क्षणात् । कश्यपश्चैव कौंडिन्य उक्ष्णाशः शार्कवो द्विषः

इत्युक्तास्तेन ते सर्वे शक्रेण सह तत्क्षणात् प्रस्थिताः—कश्यपः कौण्डिन्यश्च उक्ष्णाशः शार्कवो द्विषश्च।

Verse 47

बैजवापश्चैव षष्ठः कापिष्ठलो द्विकस्तथा । एतत्कुलाष्टकं प्राप्तमिंद्रेण सह पार्थिव

बैजवापश्च षष्ठश्च, कापिष्ठलो द्विकस्तथा। एतत्कुलाष्टकं प्राप्तम् इन्द्रेण सह, पार्थिव।

Verse 48

अग्निष्वात्तादिकान्सर्वान्पितॄनाहूय कृत्स्नशः । विश्वेदेवांस्तथा चैव प्रस्थितः पाकशासनः

अग्निष्वात्तादिकान् सर्वान् पितॄन् कृत्स्नशोऽऽहूय, विश्वेदेवान् तथा चैव, पाकशासनः प्रस्थितः।

Verse 49

सम्यक्छ्रद्धासमाविष्टश्चमत्कारपुरं प्रति । एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः

सम्यक् श्रद्धासमाविष्टः स चमत्कारपुरं प्रति प्रस्थितः। एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः।

Verse 50

गयायां प्रस्थितः सोऽपि श्राद्धार्थं तत्र वासरे । विश्वेदेवाः प्रतिज्ञाय गयायां प्रस्थिता विधिम्

सोऽपि तस्मिन्नेव वासरे श्राद्धार्थं गयां प्रति प्रस्थितः। विश्वेदेवाश्च प्रतिज्ञां कृत्वा विधिवत् गयायां प्रस्थिताः॥

Verse 51

शक्र श्राद्धं परित्यज्य गता यत्र पितामहः । शक्रोऽपि तत्पुरं प्राप्य गयाकूप्यामुपागतः

यत्र पितामहः श्राद्धं परित्यज्य गतः, तत्र शक्रोऽपि तत्पुरं प्राप्य गयाकूप्यां समुपागतः॥

Verse 52

ततः स्नात्वाह्वयामास श्राद्धार्थं श्रद्धयान्वितः । विश्वेदेवान्पितॄंश्चैव काले कुतपसंज्ञिते

ततः स्नात्वा श्रद्धयान्वितः श्राद्धार्थमाह्वयामास। कुतपसंज्ञिते काले विश्वेदेवान् पितॄंश्चैव॥

Verse 53

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः समाहूताश्च तेन ये । पितरो देवरूपा ये प्रेतरूपास्तथैव च

एतस्मिन्नन्तरे तेन समाहूताः ये प्राप्ताः। पितरः केचिद् देवरूपाः, केचिद् प्रेतरूपास्तथैव॥

Verse 54

प्रत्यक्षरूपिणः सर्वे द्विजोपांते समाश्रिताः । विश्वेदेवा न संप्राप्ता ये गयायां गतास्तदा

सर्वे प्रत्यक्षरूपिणो द्विजोपान्ते समाश्रिताः। विश्वेदेवा न तु संप्राप्ताः, ते तदा गयां गताः॥

Verse 55

ततो विलंबमकरोत्तदर्थं पाक शासनः । विश्वेदेवा यतः श्राद्धे पूज्याः प्रथममेव च

ततः स पाकशासनः तदर्थं कर्म विलम्बयामास—यतः श्राद्धकर्मणि विश्वेदेवाः प्रथममेव पूज्याः स्मृताः।

Verse 56

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः । शक्रं प्राह समागत्य विश्वेदेवाऽभिकांक्षिणम्

एतस्मिन्नन्तरे नारदो मुनिसत्तमः समुपागतः; स च विश्वेदेवान् अभिकाङ्क्षिणं शक्रं समीपगत्वा प्रोवाच।

Verse 57

नारद उवाच । विश्वेदेवा गताः शक्र श्राद्धे पैतामहेऽधुना । गयायां ते मया दृष्टा गच्छमानाः प्रहर्षिताः

नारद उवाच—शक्र, विश्वेदेवाः अधुना पैतामहे श्राद्धे गताः; गयायां मया ते दृष्टाः, प्रहृष्टाः गच्छन्तः।

Verse 58

तच्छ्रुत्वा तत्र कुपितस्तेषामुपरि तत्क्षणात् । अब्रवीत्परुषं वाक्यं विप्राणां पुरतः स्थितः

तच्छ्रुत्वा स तेषामुपरि तत्क्षणात् कुपितः; विप्राणां पुरतः स्थित्वा परुषं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 59

विश्वेदेवान्विना श्राद्धं करिष्याम्यहमद्य भोः । तथान्ये मानवाः सर्वे करिष्यंति धरातले

भोः, विश्वेदेवान् विना अहम् अद्य श्राद्धं करिष्यामि; तथा धरातलेऽन्येऽपि सर्वे मानवाः करिष्यन्ति।

Verse 61

एवमुक्त्वा सहस्राक्ष एकोद्दिष्टानि कृत्स्नशः । चकार सर्वदेवानां ये हता रणमूर्धनि

एवमुक्त्वा सहस्राक्षः सम्यग् एकोद्दिष्टकर्माणि कृत्स्नशः चकार, रणमूर्धनि हतानां सर्वदेवानाम्।

Verse 62

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । येषामुद्दिश्य तच्छ्राद्धं कृतं तेषां नृपोत्तम

एतस्मिन्नेव काले तु वाग् अशरीरिणी समुदीरिता— ‘नृपोत्तम! येषामुद्दिश्य तच्छ्राद्धं कृतं, तेषां नामार्थसंकल्पेन सम्यक् फलप्राप्तिर्भविष्यति।’

Verse 63

शक्रशक्र महाबाहो येषां श्राद्धं कृतं त्वया । प्रेतत्वे संस्थितानां च प्रेतत्वेन विवर्जिताः

‘शक्र शक्र महाबाहो! येषां श्राद्धं कृतं त्वया, ते प्रेतत्वे संस्थिताः सन्तोऽपि प्रेतत्वेन विवर्जिताः।’

Verse 64

गताः स्वर्गप्रसादात्ते दिव्यरूपवपुर्धराः । ये पुनः स्वर्गताः पूर्वं युध्यमाना महाहवे

‘ते स्वर्गप्रसादात् दिव्यरूपवपुर्धराः स्वर्गं गताः; ये च पूर्वं महाहवे युध्यमानाः स्वर्गताः।’

Verse 65

ते च मोक्षं गताः सर्वे प्रसादात्तव वासव । तच्छ्रुत्वा वासवो वाक्यं तोषेण महतान्वितः

‘ते च सर्वे तव प्रसादात् वासव! मोक्षं गताः।’ इति श्रुत्वा वासवो वाक्यं महता तोषेण समन्वितोऽभवत्।

Verse 66

अहो तीर्थमहो तीर्थं शंसमानः पुनःपुनः । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता विश्वे देवाः समुत्सुकाः

अहो तीर्थम्, अहो तीर्थम् इति पुनःपुनः शंसन् तस्य माहात्म्यं स्तौति स्म। तस्मिन्नन्तरे समुत्सुकाः प्रतीक्षमानाश्च विश्वे देवाः तत्र समुपागताः॥

Verse 67

निर्वृत्य ब्रह्मणः श्राद्धं गयायां तत्र पार्थिव । प्रोचुश्च वृत्रहंतारं कुरु श्राद्धं शतक्रतो

हे पार्थिव! गयायां तत्र ब्रह्मणः श्राद्धं सम्यक् निर्वर्त्य, ते वृत्रहन्तारं प्रति प्रोचुः— “हे शतक्रतो! श्राद्धं कुरु” इति॥

Verse 68

भूयोऽपि न विनाऽस्माभिर्लभ्यते श्राद्धजं फलम् । वयं दूरात्समायातास्तव श्राद्धस्य कारणात् । निर्वर्त्य ब्रह्मणः श्राद्धं येन पूर्वं निमंत्रिताः

भूयोऽपि श्राद्धजं फलं नास्माभिर्विना लभ्यते। वयं तव श्राद्धस्य कारणाद् दूरात् समायाताः; ब्रह्मणः श्राद्धं निर्वर्त्य, येन पूर्वं निमन्त्रिताः स्म॥

Verse 69

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां कुपितः पाकशासनः । अब्रवीत्परुषं वाक्यं मेघगम्भीरया गिरा

तेषां वचनं श्रुत्वा पाकशासनः कुपितोऽभवत्। स मेघगम्भीरया गिरा परुषं वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 70

अद्यप्रभृति यः श्राद्धं मर्त्यलोके करिष्यति । अन्योऽपि यो भवत्पूर्वं वृथा तस्य भविष्यति

अद्यप्रभृति मर्त्यलोके यः श्राद्धं करिष्यति, भवत्पूर्वं यदन्यत् प्रकारान्तरं तस्य वृथा भविष्यति॥

Verse 71

एकोद्दिष्टानि श्राद्धानि करिष्यंत्यखिला जनाः । सांप्रतं मर्त्यलोकेऽत्र मर्यादेयं कृता मया

इन्द्र उवाच—अधुना सर्वे जनाः एकोद्दिष्ट-श्राद्धानि करिष्यन्ति। अस्मिन् मर्त्यलोके मया एषा मर्यादा नियमश्च प्रतिष्ठापितः।

Verse 72

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च ये चान्ये श्राद्धहारकाः । विश्वेदेवैः प्ररक्ष्यंते रक्षयिष्यामि तानहम्

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च ये चान्ये श्राद्ध-हारकाः—विश्वेदेवैः ये प्ररक्ष्यन्ते, तान् अहमेव रक्षयिष्यामि।

Verse 73

यजमानस्य काये च श्राद्धं संयोज्य यत्नतः । मया हताः प्रयास्यंति सर्वे ते दूरतो द्रुतम्

यजमानस्य काये श्राद्धं यत्नतः संयोज्य, मया हताः सर्वे ते दूरतो द्रुतं पलायिष्यन्ति।

Verse 74

एवमुक्त्वा सहस्राक्षो विश्वेदेवांस्ततः परम् । प्रोवाच ब्राह्मणान्सर्वान्विश्वेदेवैर्विना कृतम् । श्राद्धकर्म भवद्भिस्तु कार्यमन्यैश्च मानवैः

एवमुक्त्वा सहस्राक्षो विश्वेदेवान् ततः परं प्रोवाच, तथा सर्वान् ब्राह्मणान् अपि—विश्वेदेवैर्विना कृतं श्राद्धकर्म भवद्भिः अन्यैश्च मानवैः कर्तव्यम्।

Verse 76

तेषामुष्णाश्रुणा तेन यत्पृथ्वी प्लाविता नृप । भूतान्यंडान्यनेकानि संख्यया रहितानि च

नृप, तेषामुष्णाश्रुभिः पृथ्वी प्लाविता; भूतानाम् अण्डानि अनेकानि संख्यया रहितानि च आसन्।

Verse 77

ततोंऽडेभ्यो विनिष्क्रांताः प्राणिनो रौद्ररूपिणः । कृष्णदंताः शंकुकर्णा ऊर्ध्वकेशा भयावहाः । रक्ताक्षाश्च ततः प्रोचुर्विश्वेदेवांश्च ते नृप

ततोऽण्डेभ्यो विनिष्क्रान्ताः प्राणिनो घोररूपिणः। कृष्णदन्ताः शङ्कुकर्णा ऊर्ध्वकेशा भयावहाः॥ रक्ताक्षाश्च ततः प्रोचुर्विश्वेदेवान् नृपोत्तम॥

Verse 78

वयं बुभुक्षिताः सर्वे भोजनं दीयतां ध्रुवम् । भवद्भिर्विहिता यस्माद्याचयामो न चापरम्

वयं बुभुक्षिताः सर्वे भोजनं दीयतां ध्रुवम्। भवद्भिर्विहिता यस्माद्याचयामो न चापरम्॥

Verse 79

तथेत्युक्ते द्विजेंद्रैश्च विश्वेदेवाः सुदुःखिताः । रुरुदुर्बाष्पपूरेण प्लावयन्तो वसुन्धराम्

तथेत्युक्ते द्विजेन्द्रैश्च विश्वेदेवाः सुदुःखिताः। रुरुदुर्बाष्पपूरेण प्लावयन्तो वसुन्धराम्॥

Verse 80

एवमुक्त्वा तु ते श्राद्धं विश्वेदेवा नृपोत्तम । ब्रह्मलोकं गताः सर्वे दुःखेन महताऽन्विताः । प्रोचुश्च दीनया वाचा प्रणिपत्य पितामहम्

एवमुक्त्वा तु ते श्राद्धं विश्वेदेवा नृपोत्तम। ब्रह्मलोकं गताः सर्वे दुःखेन महताऽन्विताः॥ प्रोचुश्च दीनया वाचा प्रणिपत्य पितामहम्॥

Verse 81

वयं बाह्याः कृता देव श्राद्धानां बलविद्विषा । तव श्राद्धे गता यस्माद्गयायां प्राङ्निमंत्रिताः

वयं बाह्याः कृता देव श्राद्धानां बलविद्विषा। तव श्राद्धे गता यस्माद्गयायां प्राङ्निमन्त्रिताः॥

Verse 82

तेन रुष्टः सहस्राक्षस्तव चांते समागताः । तस्मात्कुरु प्रसादं नः श्राद्धार्हाः स्याम वै यथा

तेन रुष्टः सहस्राक्षस्तव चान्तिकमागताः । तस्मात्कुरु प्रसादं नः श्राद्धार्हाः स्याम वै यथा ॥

Verse 83

तच्छ्रुत्वा सत्वरं ब्रह्मा कृपया परयान्वितः । विश्वेदेवान्समादाय कूप्माण्डैस्तैः समन्वितान्

तच्छ्रुत्वा सत्वरं ब्रह्मा कृपया परयान्वितः । विश्वेदेवान्समादाय कूष्माण्डैस्तैः समन्वितान् ॥

Verse 85

एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा तत्र समागतः । विश्वेदेवसमायुक्तो हंसयानसमाश्रितः

एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा तत्र समागतः । विश्वेदेवसमायुक्तो हंसयानसमाश्रितः ॥

Verse 86

शक्रोऽपि सहसा दृष्ट्वा संप्राप्तं कमलासनम् । अर्घ्यमादाय पाद्यं च सत्वरं सम्मुखो ययौ

शक्रोऽपि सहसा दृष्ट्वा संप्राप्तं कमलासनम् । अर्घ्यमादाय पाद्यं च सत्वरं सम्मुखो ययौ ॥

Verse 87

ततः प्रणम्य शिरसा साष्टांगं विनयान्वितः । प्रोवाच प्रांजलिर्भूत्वा स्वागतं ते पितामह

ततः प्रणम्य शिरसा साष्टाङ्गं विनयान्वितः । प्रोवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा स्वागतं ते पितामह ॥

Verse 88

तव संदर्शनादेव ज्ञातं जन्मत्रयं मया । द्रुतं पूर्वं शुभं कर्म करोमि च यथाऽधुना

तव दर्शनमात्रेण मया जन्मत्रयं विदितम्। अधुना तु द्रुतं पूर्वनियतं शुभकर्म करोमि॥

Verse 89

करिष्यामि परे लोके व्यक्तमेतदसंशयम्

परे लोकेऽपि करिष्यामि, व्यक्तमेतदसंशयम्॥

Verse 90

निःस्पृहस्यापि ते देव यदागमनकारणम् । तन्मे द्रुततरं ब्रूहि येन सर्वं करोम्यहम्

निःस्पृहस्यापि ते देव, यदागमनकारणम्। तन्मे द्रुततरं ब्रूहि, येन सर्वं करोम्यहम्॥

Verse 91

ब्रह्मोवाच । यैर्विना न भवेच्छ्राद्धं ममापि सुरसत्तम । विश्वेदेवास्त्वया तेऽद्य श्राद्धबाह्या विनिर्मिताः

ब्रह्मोवाच—सुरसत्तम! यैर्विना ममापि श्राद्धं न भवेत्, ते विश्वेदेवाः। त्वया तेऽद्य श्राद्धबाह्याः कृताः॥

Verse 92

तत्त्वया न कृतं भद्रं तेन कर्म वितन्वता । अप्रमाणं कृता वेदा यतश्च स्मृतयस्तथा

भद्रं न कृतं त्वया, तेन कर्म वितन्वता। वेदाः स्मृतयश्चैव यतोऽप्रमाणतां गताः॥

Verse 93

एते पूर्वं मया शक्र श्राद्धार्थं विनिमंत्रिताः । पश्चात्त्वया न दोषोऽस्ति तस्माच्चैषां महात्मनाम्

एते पूर्वं मया शक्र श्राद्धार्थं विनिमन्त्रिताः। पश्चात्त्वया न दोषोऽस्ति; तस्मादेषां महात्मनाम्…

Verse 94

तस्माच्छापप्रमोक्षार्थं त्वं यतस्व सुरेश्वर । येन स्युः श्राद्धयोग्याश्च सर्वेऽमी दुःखिता भृशम्

तस्माच्छापप्रमोक्षार्थं त्वं यतस्व सुरेश्वर। येन स्युः श्राद्धयोग्याश्च सर्वेऽमी दुःखिता भृशम्॥

Verse 95

पुरा ह्येतन्मया प्रोक्तं सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । एतत्पूर्वं च यच्छ्राद्धं सफलं तद्भविष्यति

पुरा ह्येतन्मया प्रोक्तं सर्वेषां च द्विजन्मनाम्। एतत्पूर्वं च यच्छ्राद्धं सफलं तद्भविष्यति॥

Verse 96

तत्कथं मम वाक्यं त्वमसत्यं प्रकरोषि च

तत्कथं मम वाक्यं त्वमसत्यं प्रकरोषि च॥

Verse 97

इंद्र उवाच । मयाऽपि कोपयुक्तेन शप्ता एते पितामह । तद्यथा सत्यवाक्योऽहं प्रभवामि तथा कुरु

इन्द्र उवाच। मयाऽपि कोपयुक्तेन शप्ता एते पितामह। तद्यथा सत्यवाक्योऽहं प्रभवामि तथा कुरु॥

Verse 98

ब्रह्मोवाच । तव वाक्यं यथा सत्यं प्रभविष्यति वासव । तथाऽहं संविधास्यामि विश्वेदेवार्थमेव ह

ब्रह्मोवाच—हे वासव, तव वाक्यं यथा सत्यं प्रभविष्यति, तथा अहं विश्वेदेवानामर्थमेव सर्वं संविधास्यामि।

Verse 99

विश्वेदेवैर्विना श्राद्धं यत्त्वया समुदाहृतम् । एकोद्दिष्टं नराः सर्वे करिष्यंति धरातले

विश्वेदेवैर्विना यत् त्वया श्राद्धं समुदाहृतम्, तत् धरातले सर्वे नराः एकोद्दिष्टश्राद्धरूपेण करिष्यन्ति।

Verse 100

तस्मिन्नहनि देवेंद्र त्वया यत्र विनिर्मितम् । प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां शस्त्रेण निहतस्य च

देवेन्द्र, तस्मिन्नहनि त्वया यत्र विनिर्मिते—प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां—तथा शस्त्रेण निहतस्यापि (श्राद्धविधानं भवति)।

Verse 101

क्षयाहे चाऽपि संजाते विश्वेदेवैर्विना कृतम् । नागरस्य शुभं श्राद्धं वचनान्मे भविष्यति

क्षयाहेऽपि संजाते विश्वेदेवैर्विना कृतं नागरस्य शुभं श्राद्धं मम वचनात् सिद्धं भविष्यति।

Verse 102

शेषकाले तु यः श्राद्धं प्रकरिष्यति तैर्विना । व्यर्थं संपत्स्यते तस्य मम वाक्यादसंशयम्

शेषकाले तु यः कश्चित् तैर्विना श्राद्धं प्रकरिष्यति, तस्य तत् व्यर्थं संपत्स्यते—मम वाक्यादसंशयम्।

Verse 104

मुक्त्वा शस्त्रहतं चैकं तस्मिन्नहनि यो नरः । करिष्यति तथा श्राद्धं भूतभोज्यं भविष्यति । विश्वामित्र उवाच । तथेत्युक्ते तु शक्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । विश्वेदेवैस्ततः प्रोक्तो विनयावनतैः स्थितैः

मुक्त्वा शस्त्रहतं चैकं तस्मिन्नहनि यो नरः । तथा श्राद्धं करिष्यति भूतभोज्यं भविष्यति ॥ विश्वामित्र उवाच । तथेत्युक्ते तु शक्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । विश्वेदेवैस्ततः प्रोक्तो विनयावनतैः स्थितैः ॥

Verse 105

एते पुत्राः समुत्पन्ना अस्मदश्रुभ्य एव च । तेषां तु भोजनं दत्तं क्षुधार्तानां मया विभो

एते पुत्राः समुत्पन्ना अस्मदश्रुभ्य एव च । तेषां तु भोजनं दत्तं क्षुधार्तानां मया विभो ॥

Verse 106

अस्मद्विवर्जितं श्राद्धं कुपितैर्वासवोपरि । तद्यथा जायते सत्यं वाक्यमस्मदुदीरितम्

अस्मद्विवर्जितं श्राद्धं कुपितैर्वासवोपरि । तद्यथा जायते सत्यं वाक्यमस्मदुदीरितम् ॥

Verse 107

अस्माकं वासवस्यापि तथा कुरु पितामह । निरूपय शुभाहारं येन स्यात्तृप्तिरुत्तमा

अस्माकं वासवस्यापि तथा कुरु पितामह । निरूपय शुभाहारं येन स्यात्तृप्तिरुत्तमा ॥

Verse 108

एतेषामेव सर्वेषां प्रसादात्तव पद्मज

एतेषामेव सर्वेषां प्रसादात्तव पद्मज ।

Verse 109

पद्मज उवाच । श्राद्धकाले तु विप्राणां भोज्यपात्रेषु कृत्स्नशः । भस्मरेखां प्रदास्यंति ह्येतैस्तत्त्याज्यमेव हि

पद्मज उवाच—श्राद्धकाले तु विप्राणां भोज्यपात्रेषु सर्वतः। एते भस्मरेखां प्रदास्यन्ति; तस्मात् तद् एव तेषां विषये त्याज्यम्॥

Verse 111

एतेभ्यश्चैव तद्दत्तं मया तुष्टेन सांप्रतम् । एवमुक्त्वा ततो नाम तेषां चक्रे पितामहः

एतेभ्यश्चैव तद्दत्तं मया तुष्टेन सांप्रतम्। इत्युक्त्वा पितामहस्तेषां नाम चकार ह॥

Verse 112

कुशब्देन स्मृता भूमिः संसिक्ता चाश्रुणा यतः । ततोंऽडानि च जातानि तेभ्यो जाता अमी घनाः । कूष्मांडा इति विख्याता भविष्यंति जगत्त्रये

कुशब्देन स्मृता भूमिः संसिक्ता चाश्रुणा यतः। ततोऽण्डानि समुत्पन्नानि, तेभ्यो जाता अमी घनाः॥ कूष्माण्डा इति विख्याता भविष्यन्ति जगत्त्रये॥

Verse 113

ततस्तांश्च त्रिधा कृत्वा क्रमेणैवार्पयत्तदा । अग्नेर्वायोस्तथार्कस्य वाक्यमेतदुवाच ह

ततः तान् त्रिधा कृत्वा क्रमेणैवार्पयत्तदा। अग्नये वायवे चापि तथार्काय वचोऽब्रवीत्॥

Verse 114

यजुर्वेदे प्रविख्यातं यद्देवति ऋचां त्रयम् । तेन भागः प्रदातव्य एतेषां भक्तिहोमतः

यजुर्वेदे प्रविख्यातं यद्देवत्यमृचां त्रयम्। तेनैतेषां भागो देयो भक्तिहोमसमर्पणात्॥

Verse 115

कोटिहोमोद्भवे चैव निजभागस्य मध्यतः । तेन तृप्तिं प्रयास्यंति मम वाक्यादसंशयम्

कोटिहोमसमुत्थेन पुण्येनैव निजांशमध्यतः । तेनैव तृप्तिमाप्स्यन्ति मम वाक्यादनंशयम् ॥

Verse 116

एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रस्ततश्चादर्शनं गतः । विश्वेदेवास्तथा हृष्टाः कूष्माण्डाश्च विशेषतः

एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रस्ततोऽदर्शनमागतः । विश्वेदेवास्तथा हृष्टाः कूष्माण्डाश्च विशेषतः ॥

Verse 117

एतस्मात्कारणाद्रक्षा क्रियते भस्मसम्भवा । विप्राणां भोज्यपात्रेषु श्राद्धे कूष्मांडजाद्भयात् । नागराणां न वांछंति श्राद्धे छिद्रं यतः शृणु

एतस्मात्कारणाद्रक्षा क्रियते भस्मसम्भवा । विप्राणां भोज्यपात्रेषु श्राद्धे कूष्माण्डजाद्भयात् । नागराणां न वाञ्छन्ति श्राद्धे छिद्रं यतः शृणु ॥

Verse 118

तेषां स्थाने यतो जाता दाक्षिण्येन समन्विताः । निषिद्धा भस्मजा रक्षा भर्तृयज्ञेन तेजसा

तेषां स्थाने यतो जाता दाक्षिण्येन समन्विताः । निषिद्धा भस्मजा रक्षा भर्तृयज्ञेन तेजसा ॥

Verse 119

तदर्थं नागराः सर्वे न कुर्वन्ति हि कर्हिचित् । इन्द्रोऽपि च गते तस्मिंश्चतुर्वक्त्रे निजालयम्

तदर्थं नागराः सर्वे न कुर्वन्ति हि कर्हिचित् । इन्द्रोऽपि च गते तस्मिंश्चतुर्वक्त्रे निजालयम् ॥

Verse 120

अब्रवीद्ब्राह्मणान्सर्वांश्चमत्कारपुरोद्भवान् । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः

स चमत्कारपुरोद्भवान् सर्वान् ब्राह्मणान् अब्रवीत्; कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनयावनतः सन् सादरं स्थितः।

Verse 121

श्रूयतां मद्वचो विप्राः करिष्यथ ततः परम् । स्थापयिष्याम्यहं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः

विप्राः, मद्वचः श्रूयतां; ततः परं यथोचितं करिष्यथ। अहं देवदेवस्य शूलिनो लिङ्गं स्थापयिष्यामि।

Verse 122

ततस्तैर्ब्राह्मणैस्तस्य दर्शितं स्थानमुत्तमम् । सोऽपि लिंगं च संस्थाप्य प्रहृष्टस्त्रिदिवं ययौ

ततः तैर्ब्राह्मणैस्तस्मै उत्तमं स्थानं दर्शितम्। सोऽपि लिङ्गं संस्थाप्य प्रहृष्टः सन् त्रिदिवं ययौ।

Verse 123

विश्वामित्र उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप । गयाकूप्याश्च माहात्म्यं सर्वकामप्रदायकम्

विश्वामित्र उवाच—नराधिप, यत् पृष्टोऽस्मि तत् सर्वं ते समाख्यातम्; गयाकूप्याः माहात्म्यं सर्वकामप्रदायकम्।

Verse 124

आनर्त उवाच । गयाकूप्याश्च माहात्म्यं भवता मे प्रकीर्तितम् । बालमंडनजं वापि सांप्रतं वक्तुमर्हसि

आनर्त उवाच—भवता मे गयाकूप्याः माहात्म्यं प्रकीर्तितम्। इदानीं बालमण्डनजं तीर्थफलमपि वक्तुमर्हसि।

Verse 126

विश्वामित्र उवाच । सहस्राक्षेण ते विप्रा लिंगार्थं याचिता यदा । स्थानं शुभं पवित्रं च सर्वक्षेत्रस्य मध्यगम्

विश्वामित्र उवाच—सहस्राक्षेण यदा ते विप्राः लिङ्गार्थं याचिताः, तदा ते सर्वक्षेत्रस्य मध्यगं शुभं पवित्रं च स्थानं प्रदर्शयामासुः।

Verse 127

ततस्तैर्दर्शितं लिंगं सुपुण्यं बालमंडनम् । यत्र बालाः पुरा जाता मरुदाख्या दितेः सुताः

ततः तैः सुपुण्यं बालमण्डनाख्यं लिङ्गं दर्शितम्, यत्र पुरा दितेः सुताः मरुदाख्याः बालाः जाता बभूवुः।

Verse 128

तेनैव च पुरा ध्वस्ता न च मृत्युमुपागताः । तच्च मेध्यतमं ज्ञात्वा स्थानं दृष्टं पुरा च यत्

तेनैव पुरा ध्वस्ताः सन्तोऽपि न मृत्युमुपागताः; तत् स्थानं मेध्यतमं ज्ञात्वा, यत् पुरा दृष्टं च, तद् अवदन्।

Verse 129

यत्र दित्या तपस्तप्तं सुसुतं कांक्षमाणया । तद्दृष्ट्वा परमं स्थानं जीवं प्रोवाच देवपः

यत्र दित्या सुसुतं कांक्षमाणया तपस्तप्तं, तत् परमं स्थानं दृष्ट्वा देवपः जीवं प्रोवाच।

Verse 130

गुरो ब्रूहि ममाशु त्वं सुमुहूर्तं च सांप्रतम् । दिवसं यत्र सल्लिंगं स्थापयामि हरोद्भवम् । प्रलयेऽपि समुत्पन्ने न नाशो यत्र जायते

गुरो, ममाशु ब्रूहि सांप्रतम् एव सुमुहूर्तं दिवसं च, यत्राहं हरोद्भवं सल्लिङ्गं स्थापयामि; यत्र प्रलयेऽपि समुत्पन्ने न नाशो जायते।

Verse 131

ततः सोऽपि चिरं ध्यात्वा तं प्रोवाच शचीपतिम् । माघमासे सिते पक्षे पुष्यर्क्षे रविवासरे

ततः सोऽपि चिरं ध्यात्वा शचीपतेः पुरतः प्राह— माघमासे सितपक्षे पुष्यनक्षत्रयुक्ते रविवासरे…

Verse 132

त्रयोदश्यामभीष्टे तु संजातेऽ भ्युदये शुभे । संस्थापय विभो लिंगं मम वाक्येन सांप्रतम्

अभीष्टायां त्रयोदश्यां शुभाभ्युदयसंभवे । विभो, मम वाक्येन सांप्रतम् लिङ्गं संस्थापय ।

Verse 133

आकल्पांतसमं दिव्यं स्थिरं ते तद्भविष्यति । तच्छ्रुत्वा देवराजस्तु हर्षेण महताऽन्वितः

आकल्पान्तसमं दिव्यं स्थिरं ते तद्भविष्यति । इति श्रुत्वा देवराजो हर्षेण महता युतः ।

Verse 134

बालमंडनसांनिध्ये स्थापयामास तत्तदा । विप्रपुण्याहघोषेण गीतवादित्रनिस्वनैः

बालमण्डनसांनिध्ये स तदा तं न्यवेशयत् । विप्रपुण्याहघोषैश्च गीतवादित्रनिस्वनैः ।

Verse 135

ततो होमावसाने तु तर्पयित्वा द्विजोत्तमान् । दक्षिणायां ददौ तेषामाघाटं स्थानमुत्तमम्

ततो होमावसाने तु तर्पयित्वा द्विजोत्तमान् । दक्षिणां ददौ तेषामाघाटं स्थानमुत्तमम् ।

Verse 136

मांकूले संस्थितं यच्च दिव्यप्राकारभूषितम् । सर्वेषामेव विप्राणां सामान्येन नृपोत्तम

यच्च मांकूले संस्थितं दिव्यप्राकारभूषितम् । तत् सर्वेषामेव विप्राणां सामान्यं, हे नृपोत्तम ॥

Verse 137

ततोऽष्टकुलिकान्विप्रान्समाहूयाब्रवीदिदम् । युष्माभिस्तु सदा कार्या चिंता लिंगसमुद्भवा

ततोऽष्टकुलिकान् विप्रान् समाहूयाब्रवीदिदम् । युष्माभिस्तु सदा कार्या चिन्ता लिङ्गसमुद्भवा ॥

Verse 138

अस्य यस्मान्मया दत्ता वृत्तिश्चन्द्रार्ककालिका । सा च ग्राह्या तदर्थे च द्वादशग्रामसंभवा

अस्य यस्मान्मया दत्ता वृत्तिश्चन्द्रार्ककालिका । सा च ग्राह्या तदर्थे च द्वादशग्रामसंभवा ॥

Verse 139

ब्राह्मणा ऊचुः । न वयं विबुधश्रेष्ठ करिष्यामो वचस्तव । लिंगचिंतासमुद्भूतं श्रूयतामत्र कारणम्

ब्राह्मणा ऊचुः । न वयं विबुधश्रेष्ठ करिष्यामो वचस्तव । लिङ्गचिन्तासमुद्भूतं श्रूयतामत्र कारणम् ॥

Verse 140

ब्रह्मस्वं विबुधस्वं च तडागोत्थं विशेषतः । भक्षितं स्वल्पमप्यत्र नाश येत्सर्वपूर्वजान्

ब्रह्मस्वं विबुधस्वं च तडागोत्थं विशेषतः । भक्षितं स्वल्पमप्यत्र नाशयेत्सर्वपूर्वजान् ॥

Verse 141

यदि कश्चित्कुलेऽस्माकं जातस्तद्भक्षयिष्यति । पातयिष्यति नः सर्वांस्तदस्माकं महद्भयम्

यदि कश्चिदस्माकं कुले जातः तद्भक्षयेत्, तर्हि स नः सर्वान् पातयिष्यति; एतदेवास्माकं महद्भयम्।

Verse 142

अथ तं मध्यगः प्राह कृतांजलिर्द्विजोत्तमः । दृष्ट्वाऽन्यमनसं शक्रं कृतपूर्वोपकारिणम्

અથ તेषां मध्ये स्थितः कृताञ्जलिर्द्विजोत्तमः, पूर्वोपकारिणं शक्रं अन्यमनसं दृष्ट्वा, तमुवाच।

Verse 143

देवशर्माभिधानस्तु विख्यातः प्रवरैस्त्रिभिः । अहं चिंतां करिष्यामि तव लिंगसमुद्भवाम्

देवशर्माभिधानोऽहं त्रिभिः प्रवरैर्विख्यातः; तव लिङ्गसमुद्भवां चिन्तां व्रतव्यवस्थां च अहं करिष्यामि।

Verse 144

अपुत्रस्य तु मे पुत्रं यदि यच्छसि वासव । यस्मात्संजायते वंशो यावदाभूतसंप्लवम्

अपुत्रस्य मम, हे वासव, यदि पुत्रं ददासि—येन वंशः संजायेत, यावदाभूतसंप्लवम् अविच्छिन्नः प्रवर्तेत—(तदा अहं तत्करिष्यामि)।

Verse 145

धर्मज्ञस्तु कृतज्ञस्तु देवस्वपरिवर्जकः । तच्छ्रुत्वा वासवो हृष्टस्तमुवाच द्विजोत्तमम्

स धर्मज्ञः कृतज्ञश्च देवस्वपरिवर्जकः; तद्वचनं श्रुत्वा वासवो हृष्टः सन् तं द्विजोत्तमम् उवाच।

Verse 146

इन्द्र उवाच । भविष्यति शुभस्तुभ्यं पुत्रो वंशधरः परः । धर्मात्मा सत्यवादी च देवस्वपरिवर्जकः

इन्द्र उवाच—तुभ्यं शुभः पुत्रो भविष्यति, परो वंशधरः; धर्मात्मा सत्यवादी च, देवस्वस्यापहारवर्जकः।

Verse 147

तस्यान्वये तु ये पुत्रा भविष्यंति महात्मनः । ते सर्वेऽत्र भविष्यंति तद्रूपा वेदपारगाः

तस्य महात्मनः सन्ततौ ये पुत्रा भविष्यन्ति, ते सर्वेऽत्र निवत्स्यन्ति; तद्रूपा वेदपारगाः सिद्धा विद्वांसश्च।

Verse 148

अपरं शृणु मे वाक्यं यत्ते वक्ष्यामि सद्द्विज । तथा शृण्वंतु विप्रेंद्राः सर्वे येऽत्र समागताः

अपरं मे वचः शृणु, यत्ते वक्ष्यामि सद्द्विज; तथा शृण्वन्तु विप्रेन्द्राः सर्वे येऽत्र समागताः।

Verse 149

बालमण्डनके तीर्थे मयैतल्लिंगमुत्तमम् । चतुर्वक्त्र समादेशाच्चतुर्वक्त्रं प्रतिष्ठितम्

बालमण्डनके तीर्थे मयैतल्लिङ्गमुत्तमम् प्रतिष्ठितम्; चतुर्वक्त्रसमादेशात् ‘चतुर्वक्त्र’ इति प्रतिष्ठापितम्।

Verse 150

योऽत्र स्नानविधिं कृत्वा तीर्थेऽत्र पितृतर्पणम् । आजन्म पितरस्तेन प्रभविष्यंति तर्पिताः

योऽत्र स्नानविधिं कृत्वा तीर्थेऽत्र पितृतर्पणं करोति, तेनाजन्म पितरः तर्पिता एव प्रभवन्ति।

Verse 151

ग्रामा द्वादश ये दत्ता मया देवस्य चास्य भोः । वसिष्यंति च ये विप्रा वृद्धिश्राद्ध उपस्थिते । ते श्राद्धं प्रथमं चास्य कृत्वा श्राद्धं ततः परम्

मया देवस्यास्य भोः द्वादश ग्रामाः प्रदत्ताः। वृद्धिश्राद्धसमये ये विप्रा तत्र वसन्ति, ते प्रथमं अस्य देवस्य श्राद्धं कृत्वा ततः परं अन्यत् श्राद्धं कुर्युः।

Verse 152

तत्कृत्यानि करिष्यन्ति ते विघ्नेन विवर्जिताः । वृद्धिः संपत्स्यते तेषां नो चेद्विघ्नं भविष्यति

ते तत्कृत्यानि विघ्नविवर्जिताः करिष्यन्ति। तेषां वृद्धिः संपत्स्यते, न च कश्चिद्विघ्नो भविष्यति।

Verse 153

माघमासे सिते पक्षे त्रयो दश्यां दिने स्थिते । तद्ग्रामसंस्थिता लोका येऽत्रागत्य समाहिताः

माघमासे सितपक्षे त्रयोदश्यां तिथौ स्थितायाम्, तेषु ग्रामेषु संस्थिता ये लोका अत्रागत्य समाहिताः।

Verse 154

बालमण्डनके स्नात्वा लिंगमेतत्समाहिताः । पूजयिष्यंति सद्भक्त्या ते यास्यंति परां गतिम्

बालमण्डनके स्नात्वा, समाहिताः सन्तो लिङ्गमेतत् सद्भक्त्या पूजयिष्यन्ति। ते परां गतिं यास्यन्ति।

Verse 155

ग्रामाणां मम लिंगस्य ये करिष्यंति पीडनम् । कालांतरेऽपि संप्राप्तास्ते यास्यंति च संक्षयम्

ये मम लिङ्गस्य वा ग्रामाणां वा पीडनं करिष्यन्ति, ते कालान्तरेऽपि संप्राप्ताः संक्षयं यास्यन्ति।

Verse 156

पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यासमुद्रसरांसि च । बालमण्डनके तीर्थ आगमिष्यंति तद्दिने

पृथिव्यां यानि तीर्थानि, समुद्रसरांसि च ये । तानि सर्वाणि तद्दिने बालमण्डनके तीर्थे समागमिष्यन्ति ॥

Verse 157

विश्वामित्र उवाच । एतदुक्त्वा सहस्राक्षस्ततश्चाष्टकुलान्द्विजान् । अग्रतः कोपसंयुक्तस्ततोवचनमब्रवीत्

विश्वामित्र उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षः क्रोधसंयुक्तमानसः । अग्रतः स्थापयामास द्विजानष्टकुलोद्भवान् ॥ ततः स वचनं प्राह ॥

Verse 158

एतैः सप्तकुलैर्विप्रैर्यत्कृतं वचनं न मे । कृतघ्नैस्ता ञ्छपिष्यामि कृतघ्नत्वान्न संशयः

एतैः सप्तकुलैर्विप्रैर्ममाज्ञा नानुष्ठिता यतः । कृतघ्नान् तानहं शप्स्ये कृतघ्नत्वे न संशयः ॥

Verse 159

यस्मादिदंपुरा प्रोक्तं मनुना सत्यवादिना । स्वायंभुवेन प्रोद्दिश्य कृतघ्नं सकलं जनम्

यतोऽयं पूर्वमेवोक्तो मनुना सत्यवादिना । स्वायम्भुवेन निर्दिश्य कृतघ्नं सकलं जनम् ॥

Verse 160

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नवते शठे । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नवते शठे । सद्भिर्निष्कृतिरुक्ता स्यात् कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥

Verse 161

अवध्या ब्राह्मणा गावः स्त्रियो बालास्तपस्विनः । तेनाऽहं न वधाम्येताञ्छिद्रेऽपि महति स्थिते

अवध्याः ब्राह्मणाः गावः स्त्रियः बालास्तपस्विनः। तस्मादहं महच्छिद्रेऽपि स्थिते न हनिष्यामि तान्॥

Verse 162

ततस्तोयं समादाय सदर्भं निजपाणिना । शशाप तान्द्विजश्रेष्ठान्कृतघ्नान्पाकशासनः

ततः स्वपाणिना सदर्भं तोयं समादाय पाकशासनः। कृतघ्नत्वहेतोस्तान् द्विजश्रेष्ठान् शशाप ह॥

Verse 163

मम वाक्यादपि प्राप्य एते लक्ष्मीं द्विजोत्तमाः । निर्धनाः संभविष्यंति नीत्वा यद्द्वारतो ऽखिलम्

मम वाक्येन लब्धां लक्ष्मीं प्राप्यापि द्विजोत्तमाः। द्वारागतं समस्तं नीत्वा निर्धनाः भविष्यन्ति॥

Verse 164

भक्तानां च पीरत्यागमेतेषां वंशजा द्विजाः । करिष्यंति न सन्देहो यथा मम सुनिष्ठुराः । दाक्षिण्यरहिताः सर्वे तथा बह्वाशिनः सदा

एतेषां वंशजा द्विजा भक्तानां पीडितत्यागं करिष्यन्ति न संशयः। ममवत् सुनिष्ठुराः सर्वे दाक्षिण्यरहिताः सदा बह्वाशिनश्च॥

Verse 165

एवमुक्त्वाऽथ तान्विप्रान्सप्तवंशसमुद्भवान् । पुनः प्रोवाच तान्विप्राञ्छेषान्नगरसंभवान्

एवमुक्त्वा ततो विप्रान् सप्तवंशसमुद्भवान्। पुनर्नगरसंभवान् शेषान् विप्रान् उवाच सः॥

Verse 166

ममात्र दीयतां स्थानं स्थानेऽत्रैव द्विजोत्तमाः । येन संवत्सरस्यांते पंचरात्रं वसाम्यहम्

हे द्विजोत्तमाः, ममात्रैव स्थिरं स्थानं दीयताम्; येन अहं संवत्सरान्ते पञ्चरात्रं वसामि।

Verse 167

देवस्यास्य प्रपूजार्थं मर्त्यलोकसु खाय च । ब्राह्मणानां प्रपूजार्थं सर्वेषां भवतामिह

अस्य देवस्य प्रपूजार्थं मर्त्यलोके सुखाय च, ब्राह्मणानां प्रपूजार्थं च—भवतां सर्वेषामिहैतत् क्रियताम्।

Verse 168

विश्वामित्र उवाच । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे तदर्थं स्थानमुत्तमम् । दर्शयामासुः संहृष्टाः प्रोचुश्च तदनंतरम्

विश्वामित्र उवाच—ततः सर्वे ते ब्राह्मणाः संहृष्टाः तदर्थं स्थानमुत्तमं दर्शयामासुः, तदनन्तरं च तत्क्षणात् प्रोचुः।

Verse 169

ब्रह्मस्थाने त्वया शक्र पंचरात्रमुपेत्य च । स्थातव्यं मर्त्यलोकस्य सुखमासेव्यतां प्रभो

हे शक्र, ब्रह्मस्थाने उपेत्य पञ्चरात्रं त्वया स्थातव्यम्; प्रभो, मर्त्यलोकस्य सुखमासेव्यताम्।

Verse 170

अत्र स्थाने तवाऽग्रे तु करिष्यामो महोत्सवम् । गीतवादित्रनिर्घोषैर्गंधमाल्यानुलेपनैः । द्विजानां तर्पणैश्चैव सर्वकामसमृद्धिदम्

अत्र स्थाने तवाग्रे तु वयं महोत्सवं करिष्यामः; गीतवादित्रनिर्घोषैः, गन्धमाल्यानुलेपनैः, द्विजानां तर्पणैश्चैव—सर्वकामसमृद्धिदम्।

Verse 171

विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां प्रहृष्टः पाकशासनः । पूजयित्वा द्विजान्सर्वान्गतोऽथ त्रिदिवालयम्

विश्वामित्र उवाच—तेषां वचनं श्रुत्वा प्रहृष्टः पाकशासनः। सर्वान् द्विजान् समभ्यर्च्य ततः स्वं त्रिदिवालयं जगाम॥

Verse 206

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्ड हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षडुत्तर द्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम षडुत्तरद्विशततमोऽध्यायः॥

Verse 215

कस्मिन्स्थाने च शक्रेण तच्च लिंगं प्रतिष्ठितम । वदास्माकं महाभाग तस्मिन्दृष्टे तु किं फलम्

कस्मिन् स्थाने च शक्रेण तच्च लिङ्गं प्रतिष्ठितम्। वदास्माकं महाभाग तस्मिन् दृष्टे तु किं फलम्॥

Verse 984

शक्रोऽपि श्राद्धकर्माणि कृत्वा तेषां दिवौकसाम् । तीर्थयात्रापरो भूत्वा तथैव च व्यवस्थितः

शक्रोऽपि तेषां दिवौकसां श्राद्धकर्माणि कृत्वा। तीर्थयात्रापरो भूत्वा तथैव च व्यवस्थितः॥