Adhyaya 262

Verse 1

पार्वत्युवाच । ध्यानयोगमहं प्राप्य ज्ञानयोगमवाप्नुयाम् । तथा कुरुष्व देवेश यथाहममरी भव

पार्वत्युवाच—ध्यानयोगं समासाद्य ज्ञानयोगमपि लभेयम्। देवेश, तथा कुरुष्व यथा अहम् अमरी भवामि॥

Verse 2

प्रत्युक्तोऽयं मंत्रराजो द्वादशाक्षरसंज्ञितः । जप्तव्यः सुकुमारांगि वेदसारः सनातनः

प्रत्युक्तोऽयं मन्त्रराजो द्वादशाक्षरसंज्ञितः। सुकुमाराङ्गि, जप्यः स नित्यं वेदसारः सनातनः॥

Verse 3

प्रणवः सर्ववेदाद्यः सर्वब्रह्मांडयाजकः । प्रथमः सर्वकार्येषु सर्वसिद्धिप्रदायकः

प्रणवः सर्ववेदाद्यः सर्वब्रह्माण्डपावनः। प्रथमः सर्वकार्येषु सर्वसिद्धिप्रदायकः॥

Verse 4

सितवर्णो मधुच्छंदा ऋषिर्ब्रह्मा तु देवता । परमात्मा तु गायत्री नियोगः सर्वकर्मसु

अस्य सितवर्णः, मधुच्छन्दाः; ऋषिर्ब्रह्मा, देवता ब्रह्मैव। परमात्मा गायत्रीरूपः; नियोगः सर्वकर्मसु॥

Verse 5

वेदवेदांग तत्त्वाख्यं सदसदूपमव्ययम्

वेदवेदाङ्गतत्त्वाख्यं सदसद्रूपमव्ययम्॥

Verse 6

नकारः पीतवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । बीजं पृथ्वी मनश्छन्दो विषहा विनियोगतः

नकारः पीतवर्णः सन् जलतत्त्वस्य सनातनं बीजम्। तस्य बीजसम्बन्धः पृथिवी, छन्दो मनः; विनियोगतः विषहा—विषदुःखहरः भवति॥

Verse 7

मोकारः पृथिवी बीजो विश्वामित्रसमन्वितः । रक्तवर्णो महातेजा धनदो विनियोजितः

मोकारः पृथिवीतत्त्वबीजं, विश्वामित्रसमन्वितम्। रक्तवर्णो महातेजाः; विनियोजितो धनदः भवति॥

Verse 8

भकारः पंचवर्णस्तु जलबीजः सनातनः । मरीचिना समायुक्तः पूजितः सर्वभोगदः

भकारः पञ्चवर्णः सन् जलतत्त्वस्य सनातनं बीजम्। मरीचिना समायुक्तः; पूजितः सर्वभोगप्रदः॥

Verse 9

गकारो हेमरक्ताभो भरद्वाजसमन्वितः । वायुबीजो विनिर्योगं कुर्वतामादिभोगदः

गकारो हेमरक्ताभः भरद्वाजसमन्वितः। वायुतत्त्वबीजः; विनियोगं कुर्वतामादिभोगप्रदः॥

Verse 10

वकारः कुन्दधवलो व्योमबीजो महाबलः । ऋषिमंत्रिपुरस्कृत्य योजितो मोक्षदायकः

वकारः कुन्दधवलो व्योमतत्त्वस्य महाबलः बीजम्। ऋषिमन्त्रिपुरस्कृत्य योजितो मोक्षदायकः॥

Verse 11

तकारो विद्युद्विकारः सोमबीजं महत्स्मृतम् । अंगिरावर्द्धमूलं च वर्जितं कर्मका मिकम् १

तकारो विद्युदिव स्फुरन् सोमबीजं महत्स्मृतम्। आङ्गिरसमूलवर्धनं, कर्मकामुकैस्तु वर्जनीयम्॥

Verse 13

सुकारश्चाक्षरो नित्यं जपाकुसुम भास्वरः । मनो बीजं दुर्विषह्यं पुलहाश्रितमर्थिदम्

सुकारोऽक्षरः नित्यं जपाकुसुमभास्वरः। मनोबीजं दुर्विषह्यं पुलहाश्रितमर्थिदम्॥

Verse 14

सिद्धिबीजं महासत्त्वं क्रतौ क्रतुनियोजितम्

एतत् सिद्धिबीजं महासत्त्वं, क्रतौ क्रतुनियोजितम्॥

Verse 15

वाकारो निर्मलो नित्यं यजमानस्तु बीजभृत् । प्रचेताश्रियमाश्रेयं मोक्षे मोक्षप्रदायकम्

वाकारो निर्मलो नित्यं, यजमानस्तु बीजभृत्। प्रचेताश्रियमाश्रित्य, मोक्षे मोक्षप्रदायकम्॥

Verse 16

यकारस्य महाबीजं पिंगवर्णश्च खेचरी । भूचरी च महासिद्धिः सर्वदा भूविचिन्तनम्

यकारस्य महाबीजं पिङ्गवर्णं च खेचरी। भूचरी च महासिद्धिः, सर्वदा भूविचिन्तनम्॥

Verse 17

भृगुयन्त्रे समाश्रांतिनियोगे सर्वकर्मकृत् । गायत्रीछंद एतेषां देहन्यासक्रमो भवेत्

भृगुयन्त्रे समाश्रान्तिनियोगे यथाविधि विन्यस्ते एते सर्वकर्मसाधकाः। एतेषां छन्दो गायत्री, देहन्यासक्रमोऽपि यथाक्रमं कर्तव्यः।

Verse 18

ओंकारं सर्वदा न्यस्यन्नकारं पादयोर्द्वयोः । मोकारं गुह्यदेशे तु भकारं नाभिपंकजे

ଓଂକାରଂ ସର୍ବଦା ନ୍ୟସେତ୍; ନକାରଂ ପାଦୟୋର୍ଦ୍ୱୟୋଃ। ମୋକାରଂ ଗୁହ୍ୟଦେଶେ ତୁ, ଭକାରଂ ନାଭିପଙ୍କଜେ ନ୍ୟସେତ୍।

Verse 19

गकारं हृदये न्यस्य वकारः कण्ठ मध्यगः । तेकारं दक्षिणे हस्ते वाकारो वामहस्तगः

ଗକାରଂ ହୃଦୟେ ନ୍ୟସେତ୍, ବକାରଃ କଣ୍ଠମଧ୍ୟଗଃ। ତେକାରଂ ଦକ୍ଷିଣେ ହସ୍ତେ, ବାକାରୋ ବାମହସ୍ତଗଃ।

Verse 20

सुकारं मुखजिह्वायां देकारः कर्णयोर्द्वयोः । वाकारश्चक्षुषोर्द्वन्द्वे यकारं मस्तके न्यसेत्

ସୁକାରଂ ମୁଖଜିହ୍ୱାୟାଂ ନ୍ୟସେତ୍, ଦେକାରଃ କର୍ଣୟୋର୍ଦ୍ୱୟୋଃ। ବାକାରଶ୍ଚକ୍ଷୁଷୋର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱେ, ଯକାରଂ ମସ୍ତକେ ନ୍ୟସେତ୍।

Verse 21

लिंगमुद्रा योनिमुद्रा धेनुमुद्रा तथा त्रयम् । सकलं कृतमेतद्धि मंत्ररूपे बिजाक्षरम्

ଲିଙ୍ଗମୁଦ୍ରା ଯୋନିମୁଦ୍ରା ଧେନୁମୁଦ୍ରା ତଥା ତ୍ରୟମ୍। ଏତାଭିଃ ସକଲଂ କୃତଂ ହି; ବୀଜାକ୍ଷରଂ ମନ୍ତ୍ରରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଂ ଭବତି।

Verse 22

योजयेत्प्रत्यहं देवि न स पापैः प्रलिप्यते । एतद्द्वादशलिंगारं कूर्मस्थं द्वादशाक्षरम्

देवि, यः प्रतिदिनमेतत् योजयति स पापैर्न प्रलिप्यते। एतत् कूर्मस्थं द्वादशलिङ्गरूपं द्वादशाक्षरं (मन्त्रं) भवति।

Verse 23

शालग्रामशिलाश्चैव द्वादशैव हि पूजिताः । ताभिः सहाकरैरेभिः प्रत्यक्षैः सह संसदि

द्वादश शालग्रामशिलाश्चैव नूनं पूजनीयाः। ताभिः सह एभिः साकारैः प्रत्यक्षैः सह संसदि (पूजा क्रियते)।

Verse 24

यथावर्णमनुध्यानैर्मुनिबीजसमन्वितैः । विनियोगेन सहितैश्छन्दोभिः समलंकृतैः

यथावर्णमनुध्यानैः मुनिबीजसमन्वितैः। विनियोगसहितैः छन्दोभिः समलङ्कृतैः (मन्त्रः प्रयोज्यः)।

Verse 26

अयं हि ध्यानकर्माख्यो योगो दुष्प्राप्य एव हि । ध्यानयोगं पुनर्वच्मि शृणुष्वैकाग्रमानसा

अयं ध्यानकर्माख्यो योगो हि दुष्प्राप्य एव। अतः ध्यानयोगं पुनर्वच्मि—एकाग्रमानसा शृणुष्व।

Verse 27

ध्यानयोगेन पापानां क्षयो भवति नान्यथा । जपध्यानमयो योगः कर्मयोगो न संशयः

ध्यानयोगेनैव पापानां क्षयो भवति नान्यथा। जपध्यानमयो योगः कर्मयोगो न संशयः।

Verse 28

शब्दब्रह्मसमुद्भूतो वेदेन द्वादशाक्षरः । ध्यानेन सर्वमाप्नोति ध्यानेनाप्नोति शुद्धताम्

शब्दब्रह्मसमुद्भूतो वेदाधिष्ठित एव च । द्वादशाक्षरमन्त्रः स ध्यानेन सर्वमाप्नुयात् ॥ ध्यानेनैव च शुद्धत्वं परमं समवाप्नुयात् ॥

Verse 29

ध्यानेन परमं ब्रह्म मूर्त्तौ योगस्तु ध्यानजः । सावलम्बो ध्यानयोगो यन्नारायणदर्शनम्

ध्यानेन परमं ब्रह्म साक्षात्कर्तुं प्रजायते । मूर्तौ तु ध्यानजः प्रोक्तो योगो भक्त्यनुगः सदा ॥ सावलम्बो ध्यानयोगो यन्नारायणदर्शनम् ॥

Verse 30

द्वितीयो निखिलालम्बो ज्ञानयोगेन कीर्तितः । अरूपमप्रमेयं यत्सर्वकायं महः सदा

द्वितीयो मार्ग उच्येत निखिलालम्बनात्मकः । ज्ञानयोगेन कीर्तितो यन्महज्ज्योतिरव्ययम् ॥ अरूपमप्रमेयं च सर्वकायव्यापि तत् ॥

Verse 31

तडित्कोटिसमप्रख्यं सदोदितमखंडितम् । निष्कलं सकलं वापि निरंजनमयं वियत्

तडित्कोटिसमप्रख्यं सदोदितमखंडितम् । निष्कलं सकलं वापि निरञ्जनमयं वियत् ॥

Verse 32

तत्स्वरूपं भोगरूपं तुर्यातीतमनोपमम् । विभ्रांतकरणं मूर्तं प्रकृतिस्थं च शाश्वतम्

तत्स्वरूपं स्वयम्भोगरूपं तुर्यातीतमनोपमम् । विभ्रान्तकरणं मूर्तं प्रकृतिस्थं च शाश्वतम् ॥

Verse 33

दृश्यादृश्यमजं चैव वैराजं सततोज्ज्वलम् । बहुलं सर्वजं धर्म्यं निर्विकल्पमनीश्वरम्

तत् दृश्यादृश्यस्वरूपं, अजं, वैराजं, सततोज्ज्वलम्। बहुलं सर्वजं धर्म्यं, निर्विकल्पं अनीश्वरम्॥

Verse 34

अगोत्रं वरणं वापि ब्रह्मांडशतकारणम् । निरीहं निर्ममं बुद्धिशून्यरूपं च निर्मलम्

तदगोत्रं वरणातीतं, ब्रह्माण्डशतकारणम्। निरीहं निर्ममं शुद्धं, बुद्धिशून्यरूपनिर्मलम्॥

Verse 35

तदीशरूपं निर्देहं निर्द्वंद्वं साक्षिमात्रकम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं ध्यातृध्येयविवर्जितम् । नोपमेयमगाधं त्वं स्वीकुरुष्व स्वतेजसा

तदीशरूपं निर्देहं निर्द्वन्द्वं साक्षिमात्रकम्। शुद्धस्फटिकसंकाशं ध्यातृध्येयविवर्जितम्॥ नोपमेयमगाधं तत् स्वीकुरुष्व स्वतेजसा॥

Verse 36

पार्वत्युवाच । तत्कथं प्राप्यते सम्यग्ज्ञानं योगिस्वरूपिणम् । नारायणममूर्तं च स्थानं तस्य वद प्रभो

पार्वत्युवाच—तत्कथं प्राप्यते सम्यग्ज्ञानं योगिस्वरूपिणम्। नारायणममूर्तं च स्थानं तस्य वद प्रभो॥

Verse 37

ईश्वर उवाच । शिरः प्रधानं गात्रेषु शिरसा धार्यते महान्

ईश्वर उवाच—गात्रेषु शिरः प्रधानं; शिरसा हि महान् धार्यते।

Verse 38

शिरसा पूजितो देवः पूजितं सकलं जगत् । शिरसा धार्यते योगः शिरसा ध्रियते बलम्

शिरसा नम्रया देवः पूजितः स्यात्, तेनैव सकलं जगत् पूजितमिव भवति। शिरसा योगो धार्यते, शिरसा बलं ध्रियते॥

Verse 39

शिरसा ध्रियते तेजो जीवितं शिरसि स्थितम् । सूर्यः शिरो ह्यमूर्त्तस्य मूर्तस्यापि तथैव च

शिरसा तेजो ध्रियते, जीवितं च शिरसि स्थितम्। अमूर्तस्यापि मूर्तस्यापि च सूर्यः शिरो हि कथ्यते॥

Verse 40

उरस्तु पृथिवीलोकः पादश्चैव रसातलम् । अयं ब्रह्मांडरूपे च मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपतः

उरस्तु पृथिवीलोकः, पादौ चैव रसातलम्। स ब्रह्माण्डरूपेण तिष्ठति मूर्तामूर्तस्वरूपतः॥

Verse 41

विष्णुरेव ब्रह्मरूपो ज्ञानयोगाश्रयः स्वयम् । सृजते सर्वभूतानि पालयत्यपि सर्वशः

विष्णुरेव ब्रह्मरूपः स्वयमेव ज्ञानयोगाश्रयः। स सर्वभूतानि सृजति, सर्वशः पालयत्यपि॥

Verse 42

विनाशयति सर्वं हि सर्वदेवमयो ह्ययम् । सर्वमासेष्वाधिपत्यं यस्य विष्णोः सनातनम्

स एव सर्वं विनाशयति, सर्वदेवमयो ह्ययम्। यस्य सनातनं विष्णोः सर्वमासेष्वधिपत्यम्॥

Verse 43

तस्मात्सर्वेषु मासेषु सर्वेषु दिवसेष्वपि । सर्वेषु यामकालेषु संस्मरन्मुच्यते हरिम्

तस्मात् सर्वेषु मासेषु सर्वेषु दिवसेष्वपि । सर्वेषु यामकालेषु हरिं संस्मरन् बन्धनात् प्रमुच्यते ॥

Verse 44

चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यानमात्रात्प्रमुच्यते । अमूर्त्तसेवनं गंगातीर्थध्यानाद्वरं परम्

चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यानमात्रेण प्रमुच्यते । अमूर्तसेवनं परमं श्रेयः, गङ्गातीर्थध्यानादपि वरम् ॥

Verse 45

सर्वदानोत्तरं चैव चातुर्मास्ये न संशयः । सर्वमासकृतं पापं चातुर्मास्ये शुभाशुभम्

चातुर्मास्ये न संशयः सर्वदानोत्तरं फलम् । सर्वमासकृतं पापं शुभाशुभसमुद्भवम्, चातुर्मास्ये विनश्यति ॥

Verse 46

अक्षय्यं तद्भवेद्देवि नात्र कार्या विचारणा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानयोगो बहूत्तमः

अक्षय्यं तद्भवेद्देवि, नात्र कार्या विचारणा । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ज्ञानयोगो बहूत्तमः ॥

Verse 48

न कथ्येयं यस्य कस्य सुतस्याप्य परस्य च । अदांतायाथ दुष्टाय चलचित्ताय दांभिके

न कथ्येयं यस्य कस्य, सुतस्यापि न सर्वथा । अदान्ताय दुष्टाय च चलचित्ताय दाम्भिके ॥

Verse 49

स्ववाक्च्युताय निंद्याय न वाच्या योगजा कथा । नित्यभक्ताय दांताय शमादि गुणिने तथा

स्ववाक्यभ्रष्टाय निन्द्याय च योगजां कथां न वदेत्। नित्यभक्ताय दान्ताय शमादिगुणसमन्विताय तु वदेत्॥

Verse 50

विष्णुभक्ताय दातव्या शूद्रायापि द्विजन्मने । अभक्तायाप्यशुचये ब्रह्मस्थानं न कथ्यते

विष्णुभक्ताय दातव्या—शूद्रायापि द्विजन्मने। अभक्तायाशुचये तु ब्रह्मस्थानं न कथ्यते॥

Verse 51

मद्भक्त्या योगसिद्धिं त्वं गृहाणाशु तपोधने । अभूतं ज्ञानगम्यं तं विद्धि नारायणं परम्

मद्भक्त्या योगसिद्धिं त्वं गृहाणाशु तपोधने। अभूतं ज्ञानगम्यं तं विद्धि नारायणं परम्॥

Verse 52

नादरूपेण शिरसि तिष्ठंतं सर्वदेहिनाम् । स एव जीवशिरसि वर्त्तते सूर्यबिंबवत्

नादरूपेण शिरसि तिष्ठन्तं सर्वदेहिनाम्। स एव जीवशिरसि वर्तते सूर्यबिम्बवत्॥

Verse 53

सदोदितः सूक्ष्मरूपो मूर्त्तो मूर्त्या प्रणीयते । अभ्यासेन सदा देवि प्राप्यते परमात्मकः

सदोदितः सूक्ष्मरूपो मूर्तो मूर्त्या प्रणीयते। अभ्यासेन सदा देवि प्राप्यते परमात्मकः॥

Verse 54

शरीरे सकला देवा योगिनो निवसंति हि । कर्णे तु दक्षिणे नद्यो निवसंति तथाऽपराः

शरीरे सकला देवा योगिनश्च निवसन्ति हि। दक्षिणकर्णे तु नद्यः पुण्यप्रवाहाश्च तथाऽपराः॥

Verse 55

हृदये चेश्वरः शंभुर्नाभौ ब्रह्मा सनातनः । पृथ्वी पादतलाग्रे जलं सर्वगतं तथा

हृदये चेश्वरः शम्भुर्नाभौ ब्रह्मा सनातनः। पादतलाग्रे पृथिवी जलं सर्वगतं तथा॥

Verse 56

तेजो वायुस्तथाऽकाशं विद्यते भालमध्यतः । हस्ते च पंच तीर्थानि दक्षिणे नात्र संशयः

तेजो वायुस्तथाऽकाशं भालमध्यात् प्रजायते। दक्षिणहस्ते च पञ्च तीर्थानि नात्र संशयः॥

Verse 57

सूर्यो यद्दक्षिणं नेत्रं चन्द्रो वाममुदाहृतम् । भौमश्चैव बुधश्चैव नासिके द्वे उदाहृते

सूर्यो दक्षिणनेत्रं स्याच्चन्द्रो वामं प्रकीर्तितम्। भौमबुधौ च नासिके द्वे उदाहृते॥

Verse 58

गुरुश्च दक्षिणे कर्णे वामकर्णे तथा भृगुः । मुखे शनैश्चरः प्रोक्तो गुदे राहुः प्रकीर्तितः

गुरुर्दक्षिणकर्णे स्याद्वामकर्णे तथा भृगुः। मुखे शनैश्चरः प्रोक्तो गुदे राहुः प्रकीर्तितः॥

Verse 59

केतुरिंद्रियगः प्रोक्तो ग्रहाः सर्वे शरीरगाः । योगिनो देहमासाद्य भुवनानि चतुर्दश

केतुरिन्द्रियगः प्रोक्तः सर्वे ग्रहाः शरीरगाः। योगिनो देहमाश्रित्य चतुर्दश भुवनानि विदुः॥

Verse 60

प्रवर्त्तंते सदा देवि तस्माद्योगं सदाभ्यसेत् । चातुर्मास्ये विशेषेण योगी पापं निकृन्तति

प्रवर्तन्ते सदा देवि तस्माद्योगं सदाभ्यसेत्। चातुर्मास्ये विशेषेण योगी पापं निकृन्तति॥

Verse 61

मुहूर्त्तमपि यो योगी मस्तके धारयेन्मनः । कर्णै पिधाय पापेभ्यो मुच्यतेऽसौ न संशयः

मुहूर्तमपि यो योगी मस्तके धारयेन्मनः। कर्णौ पिधाय पापेभ्यो मुच्यतेऽसौ न संशयः॥

Verse 62

अंतरं नैव पश्यामि विष्णोर्योगपरस्य वा । एकोऽपि योगी यद्गेहे ग्रासमात्रं भुनक्ति च

अन्तरं नैव पश्यामि विष्णोः योगपरस्य वा। एकोऽपि योगी यद्गेहे ग्रासमात्रं भुनक्ति च॥

Verse 63

कुलानि त्रीणि सोऽवश्यं तारयेदात्मना सह । यदि विप्रो भवेद्योगी सोऽवश्यं दर्शनादपि

कुलानि त्रीणि सोऽवश्यं तारयेदात्मना सह। यदि विप्रो भवेद्योगी सोऽवश्यं दर्शनादपि॥

Verse 64

सर्वेषां प्राणिनां देवि पापराशि निषूदकः । सक्रियो ब्रह्मनिरतः सच्छूद्रो योगभाग्यदि

देवि, सर्वेषां प्राणिनां स पापराशीन् नाशयति; सक्रियोऽपि सच्छूद्रो यः सदाचारसम्पन्नो ब्रह्मनिरतः योगभाग्यसमन्वितश्च।

Verse 65

भवेत्सद्गुरुभक्तो वा सोऽप्यमूर्त्तफलं लभेत् । यो योगी नियताहारः परब्रह्म समाधिमान्

सद्गुरुभक्तोऽपि स अमूर्तफलम् अवाप्नुयात्; यो योगी नियताहारः परब्रह्मणि समाधिमान् स परमभाग्यवान्।

Verse 66

चातुर्मास्ये विशेषेण हरौ स लयभाग्भवेत् । यथा सिद्धकरस्पर्शाल्लोहं भवति कांचनम्

चातुर्मास्ये विशेषेण स हरौ लयभाग्भवेत्; यथा सिद्धकरस्पर्शात् लोहं काञ्चनं भवति।

Verse 67

तथा मूर्त्तं हरिप्रीत्या मनुष्यो लयमाव्रजेत् । यथा मार्गजलं गंगापतितं त्रिदशैरपि

तथा हरिप्रीत्या मनुष्यो मूर्तोऽपि लयमाव्रजेत्; यथा मार्गजलम् अपि गङ्गापतितं त्रिदशैरपि पावनं मन्यते।

Verse 68

सेवितं सर्वफलदं तथा योगी विमुक्तिदः । यथा गोमयमात्रेण वह्निर्दीप्यति सर्वदा

सेवितं तत् सर्वफलदं, तथा योगी विमुक्तिदः; यथा गोमयमात्रेणापि वह्निर्नित्यं प्रदीप्यते।

Verse 69

देवतानां मुखं तद्धि कीर्त्यते याज्ञिकैः सदा । एवं योगी सदाऽभ्यासाज्जायते मोक्षभाजनम्

तदेव देवतानां मुखमिति याज्ञिकैः सदा कीर्त्यते। एवं निरन्तराभ्यासयोगात् योगी मोक्षभाजनं भवति॥

Verse 70

योगोऽयं सेव्यते देवि ज्ञानासिद्धिप्रदः सदा । सनकादिभिराचार्यैर्मुमुक्षुभिरधीश्वरैः

अयं योगो देवि सदा सेव्यः, ज्ञानसिद्धिप्रदः सदा। सनकादिभिराचार्यैर्मुमुक्षुभिरधीश्वरैः सेवितः॥

Verse 71

प्रथमं ज्ञानसंपत्तिर्जायते योगिनां सदा । तेषां गृहीतमात्रस्तु योगी भवति पार्वति

प्रथमं योगिनां सदा ज्ञानसंपत्तिर्जायते, पार्वति। तामात्रग्रहणेनैव योगी भवति निश्चयम्॥

Verse 72

ततस्तु सिद्धयस्तस्य त्वणिमाद्याः पुरोगताः । भवन्ति तत्रापि मनो न दद्याद्योगिनां वरः

ततः तस्याणिमाद्याः सिद्धयः पुरोगताः भवन्ति। तथापि योगिनां वरः तासु मनो न दद्यात्॥

Verse 73

सर्वदानक्रतुभवं पुण्यं भवति योगतः । योगात्सकलकामाप्तिर्न योगाद्भुवि प्राप्यते

योगतः सर्वदानक्रतुभवं पुण्यं भवति। योगात् सकलकामाप्तिर्भुवि न किमपि दुरापम्॥

Verse 74

योगान्न हृदयग्रंथिर्न योगान्ममता रिपुः । न योगसिद्धस्य मनो हर्त्तुं केनापि शक्यते

योगेन हृदयग्रन्थिर्भिद्यते; योगेन ‘ममत्व’नाम रिपुर्नोत्पद्यते। योगसिद्धस्य च मनः केनापि हर्तुं न शक्यते॥

Verse 75

स एव विमलो योगी यच्चित्तं शिरसि स्थितम् । स्थिरीभूतव्यथं नित्यं दशमद्वारसंपुटे

यस्य योगिनो यच्चित्तं शिरसि स्थितं, दशमद्वारसंपुटे नित्यं स्थिरीभूतव्यथं, स एव विमलो योगी॥

Verse 76

कणौं पिधाय मर्त्यस्य नादरूपं विचिन्वतः । तदेव प्रणवस्याग्रं तदेव ब्रह्म शाश्वतम्

कर्णौ पिधाय मर्त्यः नादरूपं विचिन्वन्, तदेव प्रणवस्याग्रं; तदेव शाश्वतं ब्रह्म॥

Verse 77

तदेवानंतरूपाख्यं तदेवामृतमुत्तमम् । घ्राणवायौ प्रघोषोऽयं जठराग्नेर्महत्पदम्

तदेव अनन्तरूपाख्यं, तदेवामृतमुत्तमम्। अयं प्रघोषो घ्राणवायौ, जठराग्नेर्महत्पदम्॥

Verse 78

पंचभूतं निवासं यज्ज्ञानरूपमिदं पदम् । पदं प्राप्य विमुक्तिः स्याज्जन्मसंसारबंधनात्

पञ्चभूतनिवासं यत् ज्ञानरूपमिदं पदम्। पदं प्राप्य विमुक्तिः स्याज्जन्मसंसारबन्धनात्॥

Verse 79

यदाप्तिर्दुलभा लोके योगसिद्धिप्रदायिका

यद् लोके दुर्लभा प्राप्तिः सा योगसिद्धिप्रदायिनी।

Verse 80

एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान्विष्णुः स्वयं व्यापकः । ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम्

एवं ब्रह्ममयं विभाति सकलं विश्वं चरं स्थावरं; विज्ञानाख्यमिदं पदं स भगवान् विष्णुः स्वयं व्यापकः। ज्ञात्वा तं शिरसि स्थितं बहुवरं योगेश्वराणां परं, प्राणी मुंचति सर्पवज्जगतिजां निर्मोकमायाकृतिम्।

Verse 112

वाकारो धूम्रवर्णश्च सूर्यबीजं मनोजवम् । पुलस्त्यर्षिसमायुक्तं नियुक्तं सर्वसौख्यदम्

वाकारो धूम्रवर्णश्च सूर्यबीजं मनोजवम्। पुलस्त्यर्षिसमायुक्तं नियुक्तं सर्वसौख्यदम्।

Verse 258

ध्यानैजपैः पूजितैश्च भक्तानां मुनिसत्तम । मोक्षो भवति बन्धेभ्यः कर्मजेभ्यो न संशयः

ध्यानैर्जपैः पूजितैश्च भक्तानां मुनिसत्तम। मोक्षो भवति बन्धेभ्यः कर्मजेभ्यो न संशयः।

Verse 262

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहरस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ज्ञानयोगकथनं नाम द्विषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीति-साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ज्ञानयोगकथनं नाम द्विषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः।

Verse 407

सेवितो विष्णुरूपेण ब्रह्ममोक्षप्रदायकः । शृणुष्वावहिता भूत्वा मूर्त्तामूर्ते स्थितिं शुभे

विष्णुरूपेण सेवितः स ब्रह्ममोक्षप्रदायकः। त्वं शुभे सावधानं भूत्वा शृणु मूर्तामूर्तयोः पावनीं स्थितिम्॥