Adhyaya 261

Verse 1

नारद उवाच । कथं नित्या भगवती हरपत्नी यशस्विनी । योगसिद्धिं सुमहतीं प्राप मासचतुष्टये

नारद उवाच—कथं नित्या भगवती हरपत्नी यशस्विनी । योगसिद्धिं सुमहतीं प्राप मासचतुष्टये ॥

Verse 2

मन्त्रराजमिमं जप्त्वा द्वादशाक्षरसंभवम् । एतन्मे विस्तरेण त्वं कथयस्व यथातथम्

मन्त्रराजमिमं जप्त्वा द्वादशाक्षरसम्भवम् । एतन्मे विस्तरेण त्वं कथयस्व यथातथम् ॥

Verse 3

ब्रह्मोवाच । चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते पार्वती नियतव्रता । मनसा कर्मणा वाचा हरिभक्तिपरायणा

ब्रह्मोवाच—चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते पार्वती नियतव्रता । मनसा कर्मणा वाचा हरिभक्तिपरायणा ॥

Verse 4

चारुशृंगे पितुर्नित्यं तिष्ठंती तपसि स्थिता । देवद्विजाग्निगोऽश्वत्थातिथिपूजापरायणा

चारुशृङ्गे पितुर्नित्यं तिष्ठन्ती तपसि स्थिता । देवद्विजाग्निगोऽश्वत्थातिथिपूजापरायणा ॥

Verse 5

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते विमले हरिवासरे । जजाप परमं मंत्रं यथादिष्टं पिनाकिना

अथ चातुर्मास्ये संप्राप्ते विमले हरिवासरे सा पिनाकिनो यथादिष्टं परमं मन्त्रं जजाप।

Verse 6

शंखचक्रधरो विष्णुश्चतुर्हस्तः किरीटधृक् । मेघश्यामोंऽबुजाक्षश्च सूर्यकोटिसमप्रभः

शङ्खचक्रधरो विष्णुश्चतुर्भुजः किरीटधृक् प्रादुरभूत्; मेघश्यामोऽम्बुजाक्षः सूर्यकोटिसमप्रभः।

Verse 7

गरुडाधिष्ठितो हृष्टो वसन्व्याप्य जगत्त्रयम् । श्रीवत्सकौस्तुभयुतः पीतकौशेयवस्त्रकः

गरुडाधिष्ठितो हृष्टो जगत्त्रयं व्याप्य वसन्; श्रीवत्सकौस्तुभयुतः पीतकौशेयवस्त्रकः।

Verse 8

सर्वाभरणशोभाभिरभिदीप्तमहावपुः । बभाषे पार्वतीं विष्णुः प्रसन्नवदनः शुभाम् । देवि तुष्टो ऽस्मि भद्रं ते कथयस्व तवेप्सितम्

सर्वाभरणशोभाभिरभिदीप्तमहावपुः प्रसन्नवदनो विष्णुः शुभां पार्वतीं बभाषे—“देवि, तुष्टोऽस्मि; भद्रं ते; कथयस्व तवेप्सितम्।”

Verse 9

पार्वत्युवाच । तज्ज्ञानममलं देहि येन नावर्त्तनं भवेत् । इत्युक्तः स महाविष्णुः प्रत्युवाच हरप्रियाम्

पार्वत्युवाच—“तज्ज्ञानममलं देहि येन नावर्तनं भवेत्।” इत्युक्तः स महाविष्णुः हरप्रियाम् प्रत्युवाच।

Verse 10

स एव देवदेवेशस्तव वक्ष्यत्यसंशयम् । स एव भगवान्साक्षी देहांतरबहिःस्थितः

स एव देवदेवेशः तव निःसंशयं वक्ष्यति। स एव भगवान् साक्षी देहान्तर्बहिःस्थितः॥

Verse 11

विश्वस्रष्टा च गोप्ता च पवित्राणां च पावनः । अनादिनिधनो धर्मो धर्मादीनां प्रभुर्हि सः

विश्वस्रष्टा च गोप्ता च पवित्राणां च पावनः। अनादिनिधनो धर्मो धर्मादीनां प्रभुर्हि सः॥

Verse 12

अक्षरत्रयसेव्यं यत्सकलं ब्रह्म एव सः । मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपेण योऽजो जन्मधरो हि सः

अक्षरत्रयसेव्यं यत्सकलं ब्रह्म एव सः। मूर्तामूर्तस्वरूपेण योऽजो जन्मधरो हि सः॥

Verse 13

ममाधिकारो नैवास्ति वक्तुं तव न संशयः । इत्युक्त्वा भगवानीशो विरराम प्रहृष्टवान्

ममाधिकारो नैवास्ति वक्तुं तव न संशयः। इत्युक्त्वा भगवानीशो विरराम प्रहृष्टवान्॥

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे शंभुर्गिरिजाश्रममभ्यगात् । सर्वभूत गणैर्युक्तो विमाने सार्वकामिके

एतस्मिन्नन्तरे शम्भुर्गिरिजाश्रममभ्यगात्। सर्वभूतगणैर्युक्तो विमाने सार्वकामिके॥

Verse 15

तया वै भगवान्देवः पूजितः परमेश्वरः । सखीनामपि प्रत्यक्षमाश्चर्यं समजायत

तया हि भगवान् देवः परमेश्वरः सम्यक् पूजितः; सखीनामपि प्रत्यक्षमेव महदाश्चर्यं समजायत।

Verse 16

स्तुत्वाऽथ तं महादेवं विष्णुर्देहे लयं ययौ । अथोवाच महेशानः पार्वतीं परमेश्वरः

तं महादेवं स्तुत्वा विष्णुः स्वदेहे लयं ययौ; अथ महेशानः परमेश्वरः पार्वतीं प्रत्युवाच।

Verse 17

विमानवरमारुह्य तुष्टोऽहं तव सुव्रते । गत्वैकांतप्रदेशं ते कथये परमं महः

विमानवरमारुह्य, तुष्टोऽहं तव सुव्रते; गत्वैकान्तप्रदेशं ते कथयिष्ये परमं महः।

Verse 19

एवमुक्त्वा भगवतीं करे गृह्य मुदान्वितः । विमानवरमारोप्य लीलया प्रययौ तदा

एवमुक्त्वा भगवतीं करे गृह्य मुदान्वितः; विमानवरमारोप्य लीलया प्रययौ तदा।

Verse 21

दर्शन्यकर्णिकारांश्च कोविदारान्महाद्रुमान् । तालांस्तमालान्हिंतालान्प्रियंगून्पनसानपि

दर्शन्यकर्णिकारांश्च कोविदारान् महाद्रुमान्; तालान् तमालान् हिंतालान् प्रियङ्गून् पनसानपि दर्शयामास।

Verse 22

तिलकान्बकुलांश्चैव बहूनपि च पुष्पितान् । क्षेत्राणि कलनाभानि पिञ्जराणि विदर्शयन्

स तिलकान् बकुलांश्चैव बहून् पुष्पितान् प्रदर्शयामास, तथा नीलाभपिञ्जरवर्णाभानि कलनाभसदृशानि क्षेत्राणि च दर्शयन्।

Verse 23

ययौ देवनदीतीरे गतं शरवणं महत् । फुल्लकाशं स्वर्णमयं शरस्तंबगणान्वितम्

स देवनदीतीरं ययौ, महच्छरवणं गतः—फुल्लकाशप्रभया दीप्तं, स्वर्णमयशोभं, शरस्तम्बगणैः समन्वितम्।

Verse 24

हेम भूमिविभागस्थं वह्निकांतिमृगद्विजम् । तत्र तीरगतानां च मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्

तत् हेमभूमिविभागस्थं वह्निकान्तिमृगद्विजं बभूव; तत्र च तीरगतानां मुनीनाम् ऊर्ध्वरेतसां समवायोऽभवत्।

Verse 25

आश्रमान्स विमानाग्रे तिष्ठन्पत्न्यै प्रदर्शयत् । षट्कृत्तिकाश्च ददृशे पार्वती वनसन्निधौ

स विमानाग्रे स्थित्वा पत्न्यै आश्रमान् प्रदर्शयामास; वनसन्निधौ च पार्वती षट्कृत्तिकाः ददर्श।

Verse 26

स्नाताः स्वलंकृताश्चन्द्रपत्न्यस्ता विरजांबराः । ऊचुस्ता योजितकरा केऽयं पुत्राय गम्यते

स्नाताः स्वलङ्कृताः शुद्धविरजाम्बरधारिण्यः चन्द्रपत्न्यस्ताः, योजितकराः ऊचुः—‘कोऽयं अस्मत्पुत्राय नीयते?’ इति।

Verse 27

तत्कथ्यतां महाभागे स च ते दर्शनं गतः

तत्कथ्यतां महाभागे, स च ते दर्शनं गतः।

Verse 28

पार्वत्युवाच । मम भाग्यवशात्पुत्रः कथमुत्संगमाहरेत् । न ह्यभाग्यवशात्पुंसां क्वापि सौख्यं निरन्तरम्

पार्वत्युवाच । मम भाग्यवशात्पुत्रः कथमुत्सङ्गमाहरेत् । न ह्यभाग्यवशात्पुंसां क्वापि सौख्यं निरन्तरम्॥

Verse 29

सुतनाम्नाप्यहं दृष्ट्वा भवतीनां च दर्शनात् । किमर्थमिह संप्राप्ताः कथ्यतामविलंबितम्

सुतनाम्नाप्यहं दृष्ट्वा भवतीनां च दर्शनात् । किमर्थमिह संप्राप्ताः कथ्यतामविलम्बितम्॥

Verse 30

कृत्तिका ऊचुः । वयं तव सुतं न्यस्तं प्रदातुमिह सुन्दरि । चातुर्मास्ये रवौ स्नातुमागता देवनिम्नगाम्

कृत्तिका ऊचुः । वयं तव सुतं न्यस्तं प्रदातुमिह सुन्दरि । चातुर्मास्ये रवौ स्नातुमागता देवनिम्नगाम्॥

Verse 31

पार्वत्युवाच । न हास्यावसरः सख्यः सत्यमेव हि कथ्यताम् । एकांतावसरे हास्यं जायते चेतरेतरम्

पार्वत्युवाच । न हास्यावसरः सख्यः सत्यमेव हि कथ्यताम् । एकान्तावसरे हास्यं जायते चेतरेतरम्॥

Verse 32

कृत्तिका ऊचुः । सत्यं वदामहे देवि तव त्रैलोक्यशोभिते । अस्य स्तंबसमूहस्य मध्यस्थं बालकं वृणु

कृत्तिकाः ऊचुः—देवि, त्रैलोक्यशोभिते, वयं सत्यं वदामः। अस्य स्तम्बसमूहस्य मध्ये स्थितं बालकं त्वं वृणु।

Verse 33

कृत्तिकानां वचः श्रुत्वा शंकिता पार्वती तदा । ददर्श बालं दीप्ताभं षण्मुखं दीप्तवर्चसम्

कृत्तिकानां वचः श्रुत्वा शङ्किता पार्वती तदा। ददर्श बालं दीप्ताभं षण्मुखं दीप्तवर्चसम्॥

Verse 34

तडित्कोटिप्रतीकाशं रूपदिव्यश्रिया युतम् । वह्निपुत्रं च गांगेयं कार्तिकेयं महाबलम्

तडित्कोटिप्रतीकाशं रूपदिव्यश्रिया युतम्। वह्निपुत्रं च गाङ्गेयं कार्तिकेयं महाबलम्॥

Verse 35

सा वत्सेति गृहीत्वा तं कुमारं पाणिना मुदा । विमानमध्यमादाय कृत्वोत्संगे ह्युवाच ह

सा ‘वत्से’ इति गृहीत्वा तं कुमारं पाणिना मुदा। स्तम्बमध्यमादाय कृत्वोत्सङ्गे ह्युवाच ह॥

Verse 36

चिरंजीव चिरं नन्द चिरं नंदय बाधवान् । इत्युक्त्वा गाढमालिंग्य मूर्ध्नि चाघ्राय तं सुतम्

‘चिरञ्जीव, चिरं नन्द, चिरं नन्दय बान्धवान्’ इत्युक्त्वा गाढमालिङ्ग्य मूर्ध्नि चाघ्राय तं सुतम्॥

Verse 37

संहृष्टा परमोदारं भास्वरं हृष्टमानसम् । कार्तिकेयो महाप्रेम्णा प्रणिपत्य महेश्वरम्

संहृष्टः परमोदारो भास्वरो हृष्टमानसः। कार्त्तिकेयो महाप्रेम्णा प्रणिपत्य महेश्वरम्॥

Verse 38

ततः प्रांजलिरव्यग्रः प्रहृष्टेनांतरात्मना । तद्विमानं ययौ शीघ्रं तीर्त्वा नदनदीपतीन्

ततः प्राञ्जलिरव्यग्रः प्रहृष्टेनान्तरात्मना। तद्विमानं ययौ शीघ्रं तीर्त्वा नदनदीपतीन्॥

Verse 39

जंबुद्वीपमतिक्रम्य लक्षयोजनमायतम् । ततः समुद्रं द्विगुणं लवणोदं तथैव च

जम्बूद्वीपमतिक्रम्य लक्षयोजनमायतम्। ततः समुद्रं द्विगुणं लवणोदं तथैव च॥

Verse 41

दिव्यलोकसमाक्रांतं दिव्यपर्वतसंकुलम् । इक्षूदाद्विगुणं द्वीपं तद्द्वीपाद्द्विगुणः पुनः

दिव्यलोकसमाक्रान्तं दिव्यपर्वतसङ्कुलम्। इक्षूदाद् द्विगुणं द्वीपं तद्द्वीपाद् द्विगुणः पुनः॥

Verse 42

तमतिक्रम्य तत्सिन्धोर्दविगुणं क्रौंचसंज्ञितम् । ततोऽपि द्विगुणः सिन्धुः सुरोदो यक्षसेवितः

तमतिक्रम्य तत्सिन्धोर्द्विगुणं क्रौञ्चसंज्ञितम्। ततोऽपि द्विगुणः सिन्धुः सुरोदः यक्षसेवितः॥

Verse 43

ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं शाकद्वीपेतिसंज्ञितम् । अर्णवद्विगुणं तस्मादाज्यरूपं सुनिर्मितं

ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं शाकद्वीप इति प्रसिद्धम्। तस्मादपि द्विगुणोऽर्णवो घृतस्वरूपो रम्यतया सुनिर्मितः॥

Verse 44

परमस्वादसंपूर्णं यत्र सिद्धाः समंततः । तस्माच्च द्विगुणं द्वीपं शाल्मलीवृक्षसंज्ञितम्

परमस्वादसमृद्धं तद्यत्र सिद्धाः समन्ततः। तस्माच्च द्विगुणं द्वीपं शाल्मलीवृक्षसंज्ञितम्॥

Verse 45

समुद्रो द्विगुणस्तत्र दधिमंडोदसंभवः । साध्या वसंति नियतं महत्तपसि संस्थिताः

समुद्रो द्विगुणस्तत्र दधिमण्डोदसम्भवः। साध्या वसन्ति नियतं महत्तपसि संस्थिताः॥

Verse 47

ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं प्लक्षनामेति विश्रुतम् । क्षीरोदो द्विगुणस्तत्र यत्रयत्रमहर्षयः । षडिमानि सुदिव्यानि भौमः स्वर्ग उदाहृतः । तत्र स्वर्णमयी भूमिस्तथा रजतसंयुता

ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं प्लक्षनामेति विश्रुतम्। क्षीरोदो द्विगुणस्तत्र यत्र यत्र महर्षयः॥ षडिमानि सुदिव्यानि भौमः स्वर्ग उदाहृतः। तत्र स्वर्णमयी भूमिस्तथा रजतसंयुता॥

Verse 48

दृष्टवा मधूपलस्वादैः सर्वकामप्रदायका । यत्र स्त्रीपुरुषाणां च कल्पवृक्षा गृहे स्थिताः

दृष्ट्वा मधूपलस्वादैः सर्वकामप्रदायका। यत्र स्त्रीपुरुषाणां च कल्पवृक्षा गृहे स्थिताः॥

Verse 49

वासांसि भूषणानां च समूहान्हर्षयंति च । एतानि दक्षचिह्नानि द्वीपानि मुनिसत्तम

तत्र वासांसि भूषणसमूहाश्च हर्षं जनयन्ति। एतानि, मुनिसत्तम, दक्षचिह्नाङ्कितानि द्वीपानि (सुव्यवस्थितलक्षणविशिष्टानि)॥

Verse 51

तन्मध्ये सुमह्द्वीपं श्वेतं नाम सुनिश्चितम् । रम्यकः पर्वतस्तत्र शतशृंगोमितद्रुमः

तन्मध्ये सुमहद्द्वीपं ‘श्वेत’ इति सुनिश्चितं स्थितम्। तत्र रम्यकः पर्वतः, शतशृङ्गः, अमितद्रुमसमाकीर्णः॥

Verse 52

तस्य शृंगे महद्दिव्ये विमानं स्थापितं तदा । तदाऽमृतफलैर्वृक्षैः सेविते हेमवालुके

तस्य महद्दिव्ये शृङ्गे तदा विमानं स्थापितं बभूव। हेमवालुके तस्मिन् स्थलेऽमृतफलवृक्षैः सेवितं शोभितम्॥

Verse 53

क्षीरच्छेदेन विहृते शिलातलसुसंवृते । विविक्ते सर्वसुभगे मणिरत्नसमन्विते

क्षीरच्छेदेन विहृतं शिलातलसुसंवृतम्। विविक्तं सर्वसुभगं मणिरत्नसमन्वितं च तत्॥

Verse 54

उमायै कथयामास देवदेवः पिनाकधृक् । कार्तिकेयोऽपि शुश्राव गुह्याद्गुह्यतरं महत्

देवदेवः पिनाकधृक् उमायै तदाऽऽख्यातवान्। कार्तिकेयोऽपि शुश्राव गुह्याद्गुह्यतरं महदुपदेशम्॥

Verse 55

प्रणवेन युतं साग्रं सरहस्यं श्रुतेः परम्

प्रणवेन युतं साग्रं सर्वाङ्गपरिपूर्णकम् । रहस्यं परमं प्रोक्तं श्रुतेरपि परं स्मृतम् ॥

Verse 57

ईश्वर उवाच । अक्षरत्रयसंयुक्तो मन्त्रोऽयं सकृदक्षरः । माघमासहितश्चायममाक्षोहेनश्चायममायो विश्वपावनः । विष्णुगम्यो विष्णु मध्यो मन्त्रत्रयसमन्वितः । तुरीयकलयाऽशेषब्रह्मांडगणसेवितः

ईश्वर उवाच । अक्षरत्रयसंयुक्तो मन्त्रोऽयं सकृदक्षरः । माघमाससमायुक्तोऽमाक्षोभ्योऽमाय एव च । विश्वपावनकृद् विष्णुगम्यो विष्णुमध्यगः । मन्त्रत्रयसमायुक्तस्तुरीयकलया युतः । अशेषब्रह्माण्डगणैः सेवितोऽयं सनातनः ॥

Verse 59

ओंकारेति प्रियोक्तिस्ते महादुःखविनाशनः । तं पूर्वं प्रणवं ध्यात्वा ज्ञानरूपं सुखाश्रयम्

ओंकारेति प्रिया वाणी महादुःखविनाशिनी । तं पूर्वं प्रणवं ध्यात्वा ज्ञानरूपं सुखाश्रयम् ॥

Verse 60

पद्मासनपरो भूत्वा संपूज्य ज्ञानलोचनः

पद्मासनपरो भूत्वा संपूज्य ज्ञानलोचनः । साधकः क्रममासाद्य साधने प्रवर्तते ॥

Verse 61

नेत्रे मुकुलिते कृत्वा शुरो करौ कृत्वा तु संहतौ । चेतसि ध्यानरूपेण चिंतयेच्छिवमंगलम्

नेत्रे मुकुलिते कृत्वा करौ संहतौ स्थापयेत् । चेतसा ध्यानरूपेण चिन्तयेच्छिवमङ्गलम् ॥

Verse 62

तडित्कोटिप्रतीकाशं सूर्यकोटिसमच्छविम् । चन्द्रलक्षसमच्छन्नं पुरुषं द्योतिताखिलम् १

स तं परं पुरुषं ध्यायेत्—तडित्कोटिप्रतीकाशं सूर्यकोटिसमच्छविम्, चन्द्रलक्षसमच्छन्नं, सर्वं जगद् द्योतयन्तं।

Verse 63

मूर्त्तामूर्त्तवैराजं तं सदसद्रूप मव्यम् । चिंतयित्वा विराड्रूपं न भूयःस्तनपो भवेत् । चातुर्मास्ये सकृदपि ध्यानात्कल्मषसंक्षयः

मूर्तामूर्तवैराजं तं सदसद्रूपमव्ययम् ध्यायेत्। विराड्रूपं चिन्तयित्वा न पुनस्तनपो भवेत्; चातुर्मास्ये सकृदपि ध्यानात् कल्मषसंक्षयः।

Verse 64

विलोकयेद्योऽघविनाशनाय क्षणं प्रभुर्जन्मशतोद्भवाय

योऽघविनाशनाय प्रभुं क्षणमपि विलोकयेत्, स जन्मशतोद्भवां पुण्यसमृद्धिं लभते।

Verse 261

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ध्यानयोगोनामैकषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ‘ध्यानयोग’नामैकषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 988

निष्कामैर्मुनिभिः सेव्यो महाविद्यादिसेवितः । नाभितः शिरसि व्याप्त अखण्डसुखदायकः

निष्कामैर्मुनिभिः सेव्यो महाविद्यादिसेवितः। नाभितः शिरसि व्याप्तोऽखण्डसुखदायकः सः।