Adhyaya 48

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैवास्य समुद्देशे हरिश्चंद्रस्य भूपतेः । आश्रमो ऽस्ति सुविख्यातो नानाद्रुमसमावृतः

सूत उवाच—तत्रैवास्य समुद्देशे हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः आश्रमोऽस्ति सुविख्यातो नानाद्रुमसमावृतः।

Verse 2

यत्र तेन तपस्तप्तं संस्थाप्योमामहेश्वरौ । यच्छता विविधं दानं ब्राह्मणेभ्योऽभिवांछितम्

यत्र तेन तपस्तप्तं संस्थाप्योमामहेश्वरौ; यच्छता विविधं दानं ब्राह्मणेभ्योऽभिवाञ्छितम्।

Verse 3

आसीद्राजा हरिश्चंद्रस्त्रिशंकुतनयः पुरा । अयोध्याधिपतिः श्रीमान्सूर्यवंशसमुद्भवः

आसीद्राजा हरिश्चन्द्रस्त्रिशङ्कुतनयः पुरा; अयोध्याधिपतिः श्रीमान् सूर्यवंशसमुद्भवः।

Verse 4

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं ध्रुवम् । तस्मिञ्छासति धर्मेण न च चौरकृतं भयम्

तस्य राज्ये न दुर्भिक्षं न व्याधिर्न चाकालमरणं ध्रुवम्। धर्मेण शासनात् तत्र चौरकृतं भयमपि नाभवत्॥

Verse 5

कालवर्षी सदा मेघः सस्यानि प्रचुराणि च । रसवंति च तोयानि सर्वर्तुफलिता द्रुमाः

काले काले सदा मेघा ववृषुः, सस्यानि च प्रचुराण्यभवन्। तोयानि रसवन्ति जीवन्ति, द्रुमाश्च सर्वर्तुफलिताः॥

Verse 6

दंडस्तत्राभवद्वास्तौ गृहरोधोऽक्षदेवने । एको दोषाकरश्चंद्रः प्रियदोषाश्च कौशिकाः

दोषा इव केवलं नाममात्रेण तत्रासन्—दण्डो गृहे वस्तुमात्रः, गृहरोधोऽक्षक्रीडायामेव। दोषाकरः केवलं चन्द्रः, प्रियदोषाश्च कौशिकाः॥

Verse 7

स्नेहक्षयश्च दीपेषु विवाहे च करग्रहः । वृत्तभंगस्तथा गद्ये दानोत्थितिर्गजानने

स्नेहक्षयः केवलं दीपेषु, करग्रहः केवलं विवाहे। वृत्तभङ्गो गद्ये एव, दानोत्थितिश्च गजानने एव॥

Verse 8

तस्यैवं गुणयुक्तस्य सार्वभौमस्य भूपतेः । एक एव महानासीद्दोषः पुत्रविवर्जितः

एवं गुणसम्पन्नस्य तस्य सार्वभौमभूपतेः। एक एव महान् दोषः आसीत्—पुत्रविवर्जितता॥

Verse 9

ततः पुत्रकृते गत्वा चकार सुमहत्तपः । चमत्कारपुरे क्षेत्रे लिंगं संस्थाप्य भक्तितः

ततः पुत्रलाभाय स गत्वा सुमहत्तपश्चकार। चमत्कारपुरे पुण्यक्षेत्रे भक्त्या शिवलिङ्गं संस्थापयामास॥

Verse 10

पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशसंस्थितः । जलाश्रयश्च हेमंते स ध्यायति महेश्वरम्

ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधकः, वर्षासु आकाशसंस्थितः। हेमन्ते जलमाश्रित्य स महेश्वरं ध्यायति॥

Verse 11

ततो वर्षसहस्रांते तस्य तुष्टो महेश्वरः । प्रत्यक्षोऽभूत्समं गौर्या गणसंघैः समावृतः

ततो वर्षसहस्रान्ते तस्य तुष्टो महेश्वरः। प्रत्यक्षोऽभूत् समं गौर्या गणसंघैः समावृतः॥

Verse 13

ततस्तं प्रणिपत्योच्चैः स्तुत्वा सूक्तैः श्रुतैरपि । प्रोवाच विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः

ततः स तं प्रणिपत्योच्चैः श्रुतिसूक्तैः स्तुत्वा। विनयोपेतः कृताञ्जलिपुटः स्थितः प्रोवाच॥

Verse 14

त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ यत्किंचिद्धरणीतले । तदस्ति मे गृहे सर्वं वांछितं स्वेन चेतसा

त्वत्प्रसादात् सुरश्रेष्ठ यत्किञ्चिद्धरणीतले। तदस्ति मे गृहे सर्वं वाञ्छितं स्वेन चेतसा॥

Verse 19

यस्मात्त्वया महामूर्ख न प्रणामः कृतो मम । हरादनंतरं तस्माच्छापं दास्याम्यहं तव

यस्मात् त्वया महामूर्ख मम प्रणामो न कृतः—हरादनन्तरं स्थितस्य—तस्मात् तव शापं दास्याम्यहम्।

Verse 20

तव संलप्स्यते पुत्रो यथोक्तः शूलपाणिना । परं तन्मृत्युजं दुःखं त्वं शिशुत्वेपि लप्स्यसे

शूलपाणिना यथोक्तः पुत्रस्तव संलप्स्यते; परं मृत्यుజं तीव्रं दुःखं त्वं शिशुत्वेऽपि लप्स्यसे।

Verse 21

एवमुक्त्वा भगवती सार्धं देवेन शंभुना । अदर्शनं ययौ पश्चात्तथान्यैरपि पार्श्वगैः

एवमुक्त्वा भगवती देवेन शंभुना सार्धम्; पश्चात् पार्श्वगैः सह सर्वैरदर्शनं ययौ।

Verse 22

सोऽपि राजा वरं लब्ध्वा शापं च तदनंतरम् । न जगाम गृहं भूयश्चकार सुमहत्तपः

स राजा वरं लब्ध्वा शापं च तदनन्तरम्; गृहं न जगाम, भूयः सुमहत्तपश्चकार।

Verse 23

एकासनं समारूढौ कृत्वा गौरी महेश्वरौ । ततश्चाराधयामास समं पुष्पानुलेपनैः

एकासनं कृत्वा गौरीमहेश्वरौ समारूढौ; ततः पुष्पानुलेपनैः समं तावाराधयामास।

Verse 24

विशेषेण ददौ दानं ब्राह्मणेभ्यो महीपतिः । भूमिशायी प्रशांतात्मा षष्ठकालकृताशनः

विशेषेण महीपतिः ब्राह्मणेभ्यो दानं ददौ। भूमौ शयानो प्रशान्तात्मा षष्ठकाले एवाशनं चकार॥

Verse 25

ततः संवत्सरस्यांते भगवान्वृषभध्वजः । पार्वत्या सहितो भूयस्तस्य संदर्शनं गतः

ततः संवत्सरान्ते भगवान् वृषभध्वजः। पार्वत्या सहितो भूयस्तस्य दर्शनं जगाम॥

Verse 26

ततः स नृपतिस्ताभ्यां युगपद्विधिपूर्वकम् । कृत्वा नतिं ततो वाक्यं विनयादिदमब्रवीत्

ततः स नृपतिस्ताभ्यां युगपद्विधिपूर्वकम्। कृत्वा नतिं ततो वाक्यं विनयादिदमब्रवीत्॥

Verse 27

पुरा देवि मयानंदपूरे व्याकुल चेतसा । न नता त्वं न मे कोपं तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि

पुरा देवि मयानन्दपूरे व्याकुलचेतसा। न नता त्वं न मे कोपं तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि॥

Verse 28

देहार्धधारिणी देवि सदा त्वं शूलधारिणः । तदैकस्मिन्नते कस्मान्न नता त्वं वदस्व मे

देहार्धधारिणि देवि सदा त्वं शूलधारिणः। तदेकस्मिन्नते कस्मान्न नता त्वं वदस्व मे॥

Verse 30

तथापि च पृथक्त्वेन मया त्वं तु नता सह । एकासनं समारूढा तत्समं देवि पूजिता

तथापि देवि पृथक्त्वेनापि मया त्वं नता; एकासने समारूढा त्वं तत्समं मया पूजिता।

Verse 31

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यः पुरोक्तः पुरारिणा । सोस्तु वै सफलः सद्यो वरः पुत्रकृते मम

तस्मात् मे प्रसादं कुरु; यः पुरा पुरारिणा प्रोक्तो वरः, स मम पुत्रकृते सद्यः सफलोऽस्तु।

Verse 32

यया वंशधरः पुत्रो दीर्घायुर्दृढविक्रमः । त्वत्प्रसादाद्भवेद्देवि तथा त्वं कर्तुमर्हसि

यया त्वत्प्रसादात् देवि वंशधरः पुत्रो दीर्घायुः दृढविक्रमश्च भवेत्, तथा कर्तुमर्हसि।

Verse 33

श्रीदेव्युवाच । नान्यथा मे वचो राजञ्जायतेऽत्र कथंचन । तस्माद्बालोऽपि ते पुत्रः पंचत्वं समुपैष्यति

श्रीदेव्युवाच—नान्यथा मे वचो राजन् कथंचनात्र जायते; तस्मात् ते पुत्रो बालोऽपि पञ्चत्वं समुपैष्यति।

Verse 34

दर्शयित्वा तु ते दुःखमल्पमृत्युसमुद्भवम् । भूयः संप्राप्स्यति प्राणानचिरान्मे प्रसादतः

अल्पमृत्युसमुद्भवं ते दुःखं दर्शयित्वा, भूयः स अचिरात् मे प्रसादतः प्राणान् संप्राप्स्यति।

Verse 35

भविष्यति च दीर्घायुस्ततो वंशधरो जयी । सार्वभौमप्रधानश्च दानी यज्वा च धर्मवित्

ततः स दीर्घायुः भविष्यति, वंशधरः जयी च; सार्वभौमेषु प्रधानः, दानी, यज्वा, धर्मवित् च।

Verse 36

तस्माद्राजन्गृहं गत्वा कुरु राज्यमभीप्सितम् । संप्राप्स्यसि सुतं श्रेष्ठं यादृशं कीर्तितं मया

तस्माद् राजन्, गृहं गत्वा अभीप्सितं राज्यं कुरु। मया कीर्तितं यादृशं, तथा श्रेष्ठं सुतं संप्राप्स्यसि।

Verse 37

अन्योऽपि मानवो यो मां रूपेणा नेनसंस्थिताम् । पूजयिष्यति चात्रैव समं देवेन शंभुना

अन्योऽपि मानवो यः मां अत्रैव अनेन रूपेण संस्थितां पूजयिष्यति, स देवेन शंभुना समं पुण्यं प्राप्स्यति।

Verse 38

तस्याहं संप्रदास्यामि पुत्रान्हृदयवांछितान् । तथान्यदपि यत्किंचिदचिरान्नात्र संशयः

तस्याहं हृदयवाञ्छितान् पुत्रान् संप्रदास्यामि; तथान्यदपि यत्किंचिद्, अचिरात्—नात्र संशयः।

Verse 39

श्रीमहादेव उवाच । भूय एव नृपश्रेष्ठ मत्तः प्रार्थय वांछितम् । न वृथा दर्शनं मे स्यात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

श्रीमहादेव उवाच—भूय एव नृपश्रेष्ठ, मत्तः प्रार्थय वाञ्छितम्। न वृथा दर्शनं मे स्यात्; सत्यमेतद् ब्रवीमि ते।

Verse 40

हरिश्चंद्र उवाच । कृतकृत्योस्मि देवेश सर्वमस्ति गृहे मम । पुत्रं त्यक्त्वा त्वया सोऽपि दत्तो वंशधरो जयी

हरिश्चन्द्र उवाच—देवेश, अहं कृतकृत्योऽस्मि; मम गृहे सर्वं समृद्धम्। पुत्राभावं त्यक्त्वा त्वया सोऽपि दत्तः—वंशधरो जयी पुत्रः।

Verse 41

तथापि न तवादेशो व्यर्थः कार्यः कथंचन । एतस्मात्कारणाद्देव याचयिष्यामि वांछितम्

तथापि तव आदेशो न कथञ्चन व्यर्थः कार्यः। एतस्मात् कारणात्, देव, अहं वाञ्छितं वरं याचयिष्यामि।

Verse 42

राजसूयकृतेऽस्माकं सदा बुद्धिः प्रवर्तते । निषेधयंति मां सर्वे मन्त्रिणः सुहृदस्तदा

राजसूयकृतेऽस्माकं सदा बुद्धिः प्रवर्तते। तदा सर्वे मन्त्रिणः सुहृदश्च मां निषेधयन्ति।

Verse 43

सर्वैस्तैर्जायते यज्ञः पार्थिवैः करदीकृतैः । युद्धं विना करं तेऽपि न यच्छन्ति यतो विभो

सर्वैस्तैः पार्थिवैः करदीकृतैरेव यज्ञो जायते। युद्धं विना तेऽपि करं न यच्छन्ति, यतो विभो।

Verse 44

ततो युद्धार्थिनं मां ते वारयंति हितैषिणः । कृतोत्साहं मखप्राप्तौ नीतिमार्गसमाश्रिताः

ततो युद्धार्थिनं मां ते हितैषिणो वारयन्ति। मखप्राप्तौ कृतोत्साहं नीतिमार्गसमाश्रिताः।

Verse 45

तस्मात्तव प्रसादेन राजसूयो भवेन्मखः । अविघ्नः सिद्धिमायातु मम नान्यद्वृणोम्यहम्

तस्मात् तव प्रसादेन राजसूयो भवेन्मखः । अविघ्नः सिद्धिमायातु; मम नान्यद्वृणोम्यहम् ॥

Verse 46

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शन हरः । सोऽपि लब्धवरो भूपः स्वमेव भवनं गतः

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं हरः । सोऽपि लब्धवरो भूपः स्वमेव भवनं गतः ॥

Verse 47

एवं तेन नरेन्द्रेण पूर्वं तत्र विनिर्मितौ । उमामहेश्वरौ पश्चान्निर्मितावितरैरपि

एवं तेन नरेन्द्रेण पूर्वं तत्र विनिर्मितौ । उमामहेश्वरौ पश्चान्निर्मितावितरैरपि ॥

Verse 48

यस्ताभ्यां कुरुते पूजां संप्राप्ते पंचमी दिने । फलैः सर्वेषु गात्रेषु यावत्संवत्सरं द्विजाः । सुतं प्राप्नोति सोऽभीष्टं स्ववंशोद्धरणक्षमम्

यस्ताभ्यां कुरुते पूजां संप्राप्ते पञ्चमीदिने । फलैः सर्वेषु गात्रेषु यावत्संवत्सरं द्विजाः । सुतं प्राप्नोति सोऽभीष्टं स्ववंशोद्धरणक्षमम् ॥

Verse 529

यस्तं नमति देवेशं तेन त्वं सर्वदा नता । नतायां त्वयि देवेशो नतः स्यादिति मे मतिः

यस्तं नमति देवेशं तेन त्वं सर्वदा नता । नतायां त्वयि देवेशो नतः स्यादिति मे मतिः ॥