Adhyaya 141

Verse 1

सूतौवाच । तथान्योऽपि हि तत्रास्ति देवो मिष्टान्नदायकः । यस्य संदर्शनादेव मिष्टान्नं लभते नरः

सूत उवाच—तत्रान्योऽपि देवोऽस्ति मिष्टान्नदायकः। यस्य केवलसन्दर्शनादेव नरः मिष्टान्नं लभते॥

Verse 2

आसीत्पूर्वं नृपो नाम्ना वसुसेन इति स्मृतः । आनर्त्ताधिपतिः ख्यातो बृहत्कल्पे द्विजोत्तमाः

आसीत्पूर्वं नृपो नाम्ना वसुसेन इति स्मृतः। आनर्ताधिपतिः ख्यातो बृहत्कल्पे द्विजोत्तमाः॥

Verse 3

अत्यैश्वर्यसमायुक्तो गजवाजिरथान्वितः । जितारिपक्षस्तेजस्वी दाता भोगी जितेंद्रियः

अत्यैश्वर्यसमायुक्तो गजवाजिरथान्वितः। जितारिपक्षस्तेजस्वी दाता भोगी जितेन्द्रियः॥

Verse 4

स संक्रांतौ व्यतीपाते ग्रहणे रवि सोमयोः । पर्वकालेषु चान्येषु विविधेषु सुभक्तितः

स संक्रान्तौ व्यतीपाते रविसोमग्रहणे तथा । पर्वकालेषु चान्येषु नानाविधेषु सुभक्तितः पुण्यकर्माणि चकार ॥

Verse 5

प्रयच्छति द्विजातिभ्यो रत्नानि विविधानि च । इंद्रनीलमहानीलविद्रुमस्फटिकादि च

स द्विजातिभ्यो ददौ रत्नानि नानाविधानि च । इन्द्रनीलमहानीलविद्रुमस्फटिकादिकम् ॥

Verse 6

माणिक्यमौक्तिकान्येव विद्रुमाणि विशेषतः । हस्त्यश्वरथयानानि वस्त्राणि विविधानि च

माणिक्यमौक्तिकान्येव विद्रुमाणि विशेषतः । हस्त्यश्वरथयानानि वस्त्राणि विविधानि च ददौ ॥

Verse 7

न कस्यचित्प्रदद्यात्स सस्यं ब्राह्मणसत्तमाः । अतीव सुलभं मत्वा तथा तोयं विशेषतः

न कस्यचित् प्रदद्यात् स सस्यं ब्राह्मणसत्तमाः । अतीव सुलभं मत्वा तथा तोयं विशेषतः ॥

Verse 8

ततो राज्यं चिरं कृत्वा दृष्ट्वा पुत्रोद्भवान्सुतान् । कालधर्ममनुप्राप्तः कस्मिंश्चित्कालपर्यये

ततो राज्यं चिरं कृत्वा दृष्ट्वा पुत्रोद्भवान् सुतान् । कस्मिंश्चित्कालपर्यये कालधर्ममनुप्राप्तः ॥

Verse 9

ततश्च मंत्रिभिस्तस्य सत्यसेन इति स्मृतः । अभिषिक्तः सुतो राज्ये वीर्योदार्यसमन्वितः

ततः सचिवैस्तस्य सत्यसेन इति स्मृतः सुतो राज्येऽभिषिक्तः, वीर्यौदार्यसमन्वितः।

Verse 10

वसुसेनोऽपि संप्राप्य स्वर्गं दानप्रभावतः । दिव्यांबरधरो भूत्वा दिव्यरत्नैर्विभूषितः

वसुसेनोऽपि दानप्रभावतः स्वर्गं संप्राप्य, दिव्यांबरधरो भूत्वा दिव्यरत्नैर्विभूषितः।

Verse 11

सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च विमानवरमाश्रितः । बभ्राम सर्वलोकेषु स्वेच्छया क्षुत्समावृतः

अप्सरोभिः सेव्यमानो विमानवरमाश्रितः, स्वेच्छया सर्वलोकेषु बभ्राम क्षुत्समावृतः।

Verse 12

पिपासाकुलचित्तश्च मुखेन परिशुष्यता । न कंचिद्ददृशे तत्र भुंजानमपरं दिवि

पिपासाकुलचित्तश्च मुखेन परिशुष्यता, न कंचिद्ददृशे तत्र दिवि भुञ्जानमपि वा पिबन्तम्।

Verse 13

न च पानसमासक्तं न सस्यं सलिलं न च

न च पानसमासक्तं कंचिद्ददर्श; न सस्यं न सलिलं च तत्रासीत्।

Verse 14

ततो गत्वा सहस्राक्षमुवाच द्विजसत्तमाः । क्षुत्तृषावृतदेहस्तु लज्जयाऽधोमुखः स्थितः

ततः स गत्वा सहस्राक्षं (इन्द्रं) द्विजसत्तमान् उवाच। क्षुत्तृषाभ्यां आवृतदेहः स लज्जया अधोमुखः स्थितः॥

Verse 15

नैवात्र दृश्यते कश्चित्क्षुत्तृषापरिपीडितः । मां मुक्त्वा विबुधश्रेष्ठ तत्किमेतद्वदस्वमे

अत्र मां विना क्षुत्तृषापरिपीडितः कश्चिदपि न दृश्यते। हे विबुधश्रेष्ठ, एतत् किमर्थं, तत् मे वदस्व॥

Verse 16

एष मे स्वर्गरूपेण नरकः समुपस्थितः । किमेतैर्भूषणैर्वस्त्रैर्विमानादिभिरेव च

मम तु स्वर्गरूपेण नरक एव समुपस्थितः। एतैर्भूषणैर्वस्त्रैर्विमानादिभिश्च किं प्रयोजनम्॥

Verse 17

क्षुधा संपीड्यमानस्य स्वर्गमेतच्छचीपते । अग्नितुल्यं समुद्दिष्टं मम चित्तेऽपि वर्तते

हे शचीपते, क्षुधा संपीड्यमानस्य एतत् स्वर्गमप्यग्नितुल्यं इति समुद्दिष्टम्; तदेव मम चित्तेऽपि दहति वर्तते॥

Verse 18

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा क्षुन्न प्रबाधते । नोचेत्क्षिप सुरश्रेष्ठ रौरवे नरके द्रुतम्

तस्मात् मे प्रसादं कुरु, यथा क्षुधा मां न प्रबाधते। नोचेत्, हे सुरश्रेष्ठ, मां रौरवे नरके शीघ्रं क्षिप॥

Verse 19

इंद्रौवाच । अनर्होसि महीपाल नरकस्य त्वमेव हि । त्वया दानानि दत्तानि संख्याहीनानि सर्वदा

इन्द्र उवाच—हे महीपाल, त्वं नरकाय नानर्हः; न हि त्वं तत्रयोग्यः। तथापि त्वया दत्तानि दानानि सर्वदा संख्याहीनानि, अपूर्णपरिमाणानि च आसन्।

Verse 21

तोयं सान्नं सदा दद्यादन्नं चैव सदक्षिणम् । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिमिह लोके परत्र च

यः इह लोके परत्र च शाश्वतीं तृप्तिमिच्छेत्, स सदा तोयं सान्नं च दद्यात्, अन्नं च सदक्षिणं समर्पयेत्।

Verse 22

तस्मात्त्वं हि क्षुधाविष्टः स्वर्गे चैव महीपते । भूषितो भूषणैः श्रेष्ठैर्विमानवरमाश्रितः

तस्मात् हे महीपते, स्वर्गेऽपि त्वं क्षुधाविष्टः; श्रेष्ठैर्भूषणैर्भूषितोऽपि, विमानवरमाश्रितोऽपि।

Verse 23

राजोवाच । अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र देवौ वा मानुषोऽपि वा । क्षुत्पिपासेऽतितीव्रे मे विनाशं येन गच्छतः

राजोवाच—अत्र कश्चिदुपायोऽस्ति वा? देवेन वा मानुषेणापि वा, येन मेऽतितीव्रे क्षुत्पिपासे विनाशं गच्छेताम्।

Verse 24

इन्द्र उवाच । यदि कश्चित्सुतस्तुभ्यं विप्रेभ्यः सततं जलम् । ददाति च सदा सस्यं तत्ते तृप्तिः प्रजायते

इन्द्र उवाच—यदि तव कश्चित्सुतो विप्रेभ्यः सततं जलं ददाति, सदा सस्यं च ददाति, तदा ते तृप्तिः प्रजायते।

Verse 25

नान्यथा पार्थिवश्रेष्ठ एकस्मिन्नपि वासरे । अदत्तस्य तव प्राप्तिः सत्यमेतन्मयोदितम्

हे पार्थिवश्रेष्ठ, नान्यथा; एकस्मिन्नपि वासरे अदत्तस्य तव न प्राप्तिः। एतत् सत्यम् मयोदितम्।

Verse 26

सोऽपि भूमिपतेः पुत्रस्तव यच्छति नोदकम् । न च सस्यं द्विजातिभ्यस्त्वन्मार्गमनुसंचरन्

हे भूमिपते, तव पुत्रोऽपि नोदकं यच्छति; त्वन्मार्गमनुसंचरन् द्विजातिभ्यः सस्यं न च ददाति।

Verse 27

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः । ब्रह्मलोकात्स्थितौ यत्र तौ भूमिपसुरेश्वरौ

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मलोकात् प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः, यत्र तौ भूमिपः सुरेश्वरश्च स्थितौ।

Verse 28

ततः शक्रः समुत्थाय तस्मै तुष्टिसमन्वितः । अर्घं दत्त्वा विधानेन सादरं चेदमब्रवीत्

ततः शक्रः तुष्टिसमन्वितः समुत्थाय, विधानेन तस्मै अर्घं दत्त्वा, सादरं चेदमब्रवीत्।

Verse 29

कुतः प्राप्तोऽसि विप्रेंद्र प्रस्थितः क्व च सांप्रतम् । केन कार्येण चेद्गुह्यं न तेऽस्ति वद सांप्रतम्

हे विप्रेन्द्र, कुतः प्राप्तोऽसि, क्व च सांप्रतम् प्रस्थितोऽसि? केन कार्येण? यदि न गुह्यं, तर्हि मे शीघ्रं वद।

Verse 30

नारद उवाच । ब्रह्मलोकादहं प्राप्तः प्रस्थितस्तु धरातले । तीर्थयात्राकृते शक्र नान्यदस्तीह कारणम्

नारद उवाच— ब्रह्मलोकादहं प्राप्तः, धरातले प्रस्थितोऽस्मि। शक्र, तीर्थयात्राकृतेऽहं, नान्यदत्र कारणम्॥

Verse 31

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा स नृपो हृष्टस्तमुवाच मुनीश्वरम् । प्रसादः क्रियतां मह्यं दीनस्य मुनिपुंगव

सूत उवाच— तच्छ्रुत्वा स नृपो हृष्टः तमुवाच मुनीश्वरम्। प्रसादः क्रियतां मह्यं दीनस्य, मुनिपुङ्गव॥

Verse 32

त्वया भूमितले वाच्यो मम पुत्रो महीपतिः । आनर्त्ताधिपतिः ख्यातः सत्यसेन इति प्रभो

त्वया भूमितले वाच्यो मम पुत्रो महीपतिः। आनर्ताधिपतिः ख्यातः सत्यसेन इति, प्रभो॥

Verse 33

तव तातो मया दृष्टः शक्रस्य सदनं प्रति । क्षुत्पिपासापरीतांगो दीनात्मा देवमध्यगः

तव तातो मया दृष्टः शक्रस्य सदनं प्रति। क्षुत्पिपासापरीताङ्गो दीनात्मा देवमध्यगः॥

Verse 34

तस्मात्पुत्रोऽसि चेन्मह्यं त्वं सत्यं परिरक्षसि । तन्मन्नाम्ना प्रयच्छोच्चैः सस्यानि सलिलानि च

तस्मात्पुत्रोऽसि चेन्मह्यं त्वं सत्यं परिरक्षसि। तन्मन्नाम्ना प्रयच्छोच्चैः सस्यानि सलिलानि च॥

Verse 35

स तथेति प्रतिज्ञाय नारदो मुनिसत्तमः । अनुज्ञाप्य सहस्राक्षं प्रस्थितो भूतलं प्रति

स तथेति प्रतिज्ञाय नारदो मुनिसत्तमः । अनुज्ञाप्य सहस्राक्षं प्रस्थितो भूतलं प्रति ॥

Verse 36

ततः क्रमेण तीर्थानि भ्रममाणः स सद्द्विजः । आनर्त्तविषयं प्राप्य सत्यसेनमुपाद्रवत्

ततः क्रमेण तीर्थानि भ्रममाणः स सद्द्विजः । आनर्त्तविषयं प्राप्य सत्यसेनमुपाद्रवत् ॥

Verse 37

अथ संपूजितस्तेन सम्यग्भूपतिना मुनिः । पितुः संदेशमाचख्यौ विजने तस्य सादरम्

अथ संपूजितस्तेन सम्यग्भूपतिना मुनिः । पितुः संदेशमाचख्यौ विजने तस्य सादरम् ॥

Verse 38

तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्तः सत्यसेनो महीपतिः । तं विसृज्य मुनिश्रेष्ठं पूजयित्वा विधानतः

तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्तः सत्यसेनो महीपतिः । तं विसृज्य मुनिश्रेष्ठं पूजयित्वा विधानतः ॥

Verse 39

ततो जनकमुद्दिश्य मिष्टान्नेन सुभक्तितः । सहस्रं ब्राह्मणेंद्राणां भोजयामास नित्यशः

ततो जनकमुद्दिश्य मिष्टान्नेन सुभक्तितः । सहस्रं ब्राह्मणेंद्राणां भोजयामास नित्यशः ॥

Verse 40

प्रपादानं तथा चक्रे ग्रीष्मकाले विशेषतः । त्यक्त्वान्याः सकला याश्च क्रिया धर्मसमुद्भवाः

स ग्रीष्मकाले विशेषतः प्रपादान्यपि कारयामास। अन्याः सर्वा धर्मसमुद्भवाः क्रियाः परित्यज्य तस्मिन्नेव सेवाकर्मणि मनो न्यवेशयत्॥

Verse 41

एवं तस्य महीपस्य वर्तमानस्य च द्विजाः । अनावृष्टिरभूद्रौद्रा सर्वसस्यक्षयावहा

एवं तस्य महीपस्य राज्ये प्रवर्तमाने, हे द्विजाः, रौद्रा अनावृष्टिरभूत्, या सर्वसस्यक्षयावहा॥

Verse 42

यावद्द्वादशवर्षाणि न जलं त्रिदशाधिपः । मुमोच धरणीपृष्ठे सर्वे लोकाः क्षुधार्दिताः

द्वादशवर्षाणि त्रिदशाधिपो धरणीपृष्ठे जलं न मुमोच। सर्वे लोकाः क्षुधार्दिताः सन्तो दुःखं प्रापुः॥

Verse 43

अत्राभावात्ततो भूयो न सस्यं संप्रयच्छति । ब्राह्मणेभ्यः समुद्दिश्य पितरं स्वं यथा पुरा

अत्रानावृष्ट्यभावात् भूयः सा भूमिः सस्यं न संप्रयच्छति। ततो यथा पुरा, स्वपितरं पितृगणे समुद्दिश्य, ब्राह्मणेभ्यः दानं न्यवेदयत्॥

Verse 44

ततः स क्षुत्परीतांगः पिता तस्य महीपतेः । स्वप्ने प्रोवाच तं पुत्रमतीव मलिनांबरः

ततः स महीपतेः पिता क्षुत्परीताङ्गोऽतीव मलिनाम्बरः। स्वप्ने तं पुत्रं प्रोवाच॥

Verse 45

त्वया पुत्रेण पुत्राहं क्षुत्पिपासासमाकुलः । स्वर्गस्थोऽपि हि तिष्ठामि तस्मादन्नं प्रयच्छ वै । मन्नाम्ना तोयसंयुक्तं यदि त्वं मत्समुद्भवः

त्वया पुत्रेण, पुत्राहं सन् अपि, क्षुत्पिपासाभ्यां समाकुलः; स्वर्गस्थोऽपि तिष्ठामि। तस्माद् मन्नाम्ना तोयसंयुक्तम् अन्नं प्रयच्छ; यदि त्वं मम एव समुद्भवः।

Verse 46

ततः शोकसमायुक्तः स नृपः स्वप्नदर्शनात् । अन्नाभावात्समं मंत्रं मंत्रिभिः स तदाकरोत्

ततः स्वप्नदर्शनहेतोः शोकसमायुक्तः स नृपः, अन्नाभावात्, मंत्रिभिः सह समं मंत्रं कृत्वा तदाकरोत्।

Verse 47

अहमाराधयिष्यामि सस्यार्थे वृषभध्वजम् । राज्ये रक्षा विधातव्या भवद्भिः सादरं सदा

अहं सस्यार्थे वृषभध्वजं आराधयिष्यामि; भवद्भिः तु राज्ये रक्षा सदा सादरं विधातव्या।

Verse 48

ततोऽत्रैव समागत्य स्थापयित्वा महेश्वरम् । सम्यगाराधयामास व्रतैश्च नियमैस्तथा

ततः अत्रैव समागत्य महेश्वरं स्थापयित्वा, व्रतैः नियमैश्च तथा सम्यक् आराधयामास।

Verse 49

अथ तस्य गतस्तुष्टिं वर्षांते भगवाञ्छिवः । अब्रवीद्वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम्

अथ वर्षान्ते भगवाञ्छिवः तस्य तुष्टिं गतः; वरदः अस्मीति अब्रवीत्—यथेप्सितं प्रार्थयस्व।

Verse 51

तथा संजायता वृष्टिः समस्ते धरणीतले । येन सस्यानि जायंते सलिलानि च सांप्रतम्

ततः समस्ते धरणीतले वृष्टिः संजज्ञे, येन सस्यानि सम्यगुत्पन्नानि, सलिलानि च सांप्रतम् पुनः प्रभूतानि अभवन्।

Verse 52

जायतां मम तातस्य स्वर्गस्थस्य महात्मनः । प्रसादात्तव संतृप्तिरक्षया सुरसत्तम

मम तातस्य स्वर्गस्थस्य महात्मनः कल्याणं जायताम्। तव प्रसादात्, हे सुरसत्तम, तव संतृप्तिः अक्षया अव्यया च भवतु।

Verse 53

श्रीभगवानुवाच । भविता न चिराद्वृष्टिः प्रभूता धरणीतले । भविष्यंति तथान्नानि यानि कानि महीतले

श्रीभगवानुवाच—न चिरात् धरणीतले प्रभूता वृष्टिः भविता। तथा महीतले यानि कानि च अन्नानि, तानि सर्वाणि भविष्यन्ति।

Verse 54

तस्मात्त्वं गच्छ राजेंद्र स्वगृहं प्रति सांप्रतम् । मम वाक्यादसंदिग्धमेतदेव भविष्यति

तस्मात् त्वं, राजेन्द्र, सांप्रतम् स्वगृहं प्रति गच्छ। मम वाक्यात् असन्दिग्धम्—एतदेव भविष्यति।

Verse 55

तच्चैतन्मामकं लिंगं यत्त्वया स्थापितं नृप । प्रातरुत्थाय यः कश्चित्सम्यक्तद्वीक्षयिष्यति

तच्चैतन् मामकं लिङ्गं यत् त्वया स्थापितं, नृप। प्रातरुत्थाय यः कश्चित् सम्यक् श्रद्धया तद् वीक्षयिष्यति—

Verse 56

मिष्टान्नममृतस्वादु स हि नूनमवाप्स्यति । मम वाक्यान्नृपश्रेष्ठ सदा जन्मनिजन्मनि

मिष्टान्नं अमृततुल्यस्वादु नूनं स अवाप्स्यति। मम वचनेन, नृपश्रेष्ठ, सदा जन्मनि जन्मनि॥

Verse 57

स एवं भगवानुक्त्वा ततश्चादर्शनं गतः । सोऽपि राजा निजं स्थानं हर्षेण महतान्वितः । आजगाम चकाराथ राज्यं निहतकंटकम्

एवं भगवान् उक्त्वा ततः अदर्शनं गतः। राजा अपि महाहर्षसमन्वितः स्वस्थानं जगाम, ततः कण्टकवर्जितं राज्यं चकार॥

Verse 58

सूत उवाच । अद्यापि कलिकालेऽत्र संप्राप्ते दारुणे युगे । यस्तं मिष्टान्नदं पश्येत्प्रातरुत्थाय भक्तितः

सूत उवाच—अद्यापि कलिकाले अस्मिन् दारुणे युगे संप्राप्ते, यः प्रातः उत्थाय भक्त्या तं मिष्टान्नदं पश्येत्…

Verse 59

स मिष्टान्नमवाप्नोति यदि कामयते द्विजाः । निष्कामो वा समभ्येति स्थानं देवस्य शूलिनः

स मिष्टान्नम् अवाप्नोति यदि कामयते, द्विजाः। निष्कामः वा समभ्येति शूलिनो देवस्य स्थानम्॥

Verse 141

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नामैकचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः॥