Adhyaya 266

Verse 1

ऋषय ऊचुः । श्रुतानि मुख्यतीर्थानि तत्क्षेत्रप्रोद्भवानि च । येषु स्नातो नरः स्म्यक्सर्व तीर्थफलं लभेत्

ऋषय ऊचुः—श्रुतानि मुख्यतीर्थानि तत्क्षेत्रप्रोद्भवानि च; येषु सम्यक्स्नातो नरः सर्वतीर्थफलं लभेत्।

Verse 2

लिंगानि च महाभाग तत्र मुख्यानि यानि च । यैर्दृष्टैर्लभ्यते श्रेयः सर्वेषां तानि नो वद

लिङ्गानि च महाभाग तत्र मुख्यानि यानि च । यैर्दर्शनैर्लभ्यते श्रेयः सर्वेषां तानि नो वद ॥

Verse 3

सूत उवाच । तत्र च मंकणाख्यं तु लिंगमस्ति सुशोभनम् । तथा सिद्धेश्वरं नाम गौतमेश्वरसंयुतम्

सूत उवाच । तत्र च मङ्कणाख्यं तु लिङ्गमस्ति सुशोभनम् । तथा सिद्धेश्वरं नाम गौतमेश्वरसंयुतम् ॥

Verse 4

कपालेश्वमन्यच्च चतुर्थं परिकीर्तितम् । एकैकं सर्वलिंगानां फलं यच्छत्यसंशयम् । यथोक्तविधिना सम्यग्यथोक्तं द्विजसत्तमाः

कपालेश्वरमन्यच्च चतुर्थं परिकीर्तितम् । एकैकं सर्वलिङ्गानां फलं यच्छत्यसंशयम् । यथोक्तविधिना सम्यग्यथोक्तं द्विजसत्तमाः ॥

Verse 5

तत्र तावत्प्रवक्ष्यामि मंकणेश्वरजं फलम् । मकाराक्षरयुक्तस्य लिंगस्यात्र द्विजोत्तमाः

तत्र तावत्प्रवक्ष्यामि मङ्कणेश्वरजं फलम् । मकाराक्षरयुक्तस्य लिङ्गस्यात्र द्विजोत्तमाः ॥

Verse 6

शिवरात्रिं समासाद्य यस्तस्य पुरुषो द्विजाः । कुर्याज्जागरणं रात्रौ निराहारः स्थितः शुचिः

शिवरात्रिं समासाद्य यस्तस्य पुरुषो द्विजाः । कुर्याज्जागरणं रात्रौ निराहारः स्थितः शुचिः ॥

Verse 7

सर्वलिंगोद्भवं चैव फलं दर्शनसंभवम् । जायते नात्र संदेह इत्युवाच हरः स्वयम्

सर्वलिङ्गसमुद्भवं फलं दर्शनजं भवति; अत्र न संशयः—इति स्वयं हरः (शिवः) उवाच।

Verse 8

ऋषय ऊचुः । शिवरात्रिर्महाभाग कस्मिन्काले तु सा भवेत् । विध्यानं चैव माहात्म्यं सर्वं नो विस्तराद्वद

ऋषय ऊचुः—हे महाभाग! शिवरात्रिः कस्मिन् काले भवति? तस्य विधिः माहात्म्यं च सर्वं नः विस्तरेण वद।

Verse 9

सूत उवाच माघस्य कृष्णपक्षे या तिथिश्चैव चतुर्दशी । तस्या रात्रिः समाख्याता शिवरात्रिसमुद्भवा

सूत उवाच—माघकृष्णपक्षे या चतुर्दशी तिथिः, तस्याः रात्रिः ‘शिवरात्रिः’ इति समाख्याता।

Verse 10

तस्यां सर्वेषु लिंगेषु सदा संक्रमते हरः । विशेषात्सर्वपुण्येषु ख्यातेयं मंकणेश्वरे

तस्यां रात्रौ सर्वेषु लिङ्गेषु सदा हरः संक्रामति; सर्वपुण्यस्थानेषु विशेषतः मंकणेश्वरेऽयं ख्यातः।

Verse 11

ऋषय ऊचुः । शिवरात्रिः कथं जाता केनैषा च विनिर्मिता । कस्माद्बहुफला जाता सर्वं नो विस्तराद्वद

ऋषय ऊचुः—शिवरात्रिः कथं जाता? केन च एषा विनिर्मिता? कस्मात् बहुफला जाता? सर्वं नः विस्तरेण वद।

Verse 12

सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथानकम् । भर्तृयज्ञस्य संवादमश्वसेनस्य भूपतेः

सूत उवाच—अत्र वः पूर्ववृत्तं कथानकं कीर्तयिष्यामि; भर्तृयज्ञस्याश्वसेनभूपतेश्च संवादं कथयामि।

Verse 13

आनर्ताधिपतिः पूर्वमश्वसेन इति स्मृतः । आसीद्धर्मपरो नित्यं वेदवेदागंपारगः

आनर्ताधिपतिः पूर्वमश्वसेन इति स्मृतः; स नित्यं धर्मपरः, वेदवेदाङ्गपारगश्चासीत्।

Verse 14

भर्तृयज्ञः पुरा तेन इदं पृष्टः कुतूहलात् । कलिकालं समुद्वीक्ष्य वर्धमानं दिनेदिने

भर्तृयज्ञः पुरा तेन कुतूहलात् पृष्ट इदं; कलिकालं दिनेदिने वर्धमानं समुद्वीक्ष्य।

Verse 15

अश्वसेन उवाच । कलिकालकृते किंचिद्व्रतं मे वद सन्मुने । स्वल्पायासं महत्पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

अश्वसेन उवाच—कलिकालकृते किंचिद्व्रतं मे वद, सन्मुने; स्वल्पायासं महत्पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्।

Verse 16

स्वल्पायुषः सदा मर्त्या ब्रह्मन्कृतयुगे पुरा । त्रेतायां द्वापरे चैव किमु प्राप्ते कलौ युगे

स्वल्पायुषः सदा मर्त्या ब्रह्मन् कृतयुगे पुरा; त्रेतायां द्वापरे चैव, किमु प्राप्ते कलौ युगे।

Verse 17

तस्माद्वर्षव्रतं त्यक्त्वा किंचिदेकाह्निकं वद

तस्माद्वर्षव्रतं त्यक्त्वा किंचिदेकाह्निकं वद।

Verse 18

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम्

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम्। न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम्॥

Verse 19

तस्य तद्वचं श्रुत्वा भर्तृयज्ञ उदारधीः । अब्रवीत्सुचिरं ध्यात्वा ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

तस्य तद्वचं श्रुत्वा भर्तृयज्ञ उदारधीः। अब्रवीत्सुचिरं ध्यात्वा ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा॥

Verse 20

अस्ति राजन्व्रतं पुण्यं शिवरात्रीतिसंज्ञितम् । एकाह्निकं महाराज सर्वपातकनाशनम्

अस्ति राजन्व्रतं पुण्यं शिवरात्रीतिसंज्ञितम्। एकाह्निकं महाराज सर्वपातकनाशनम्॥

Verse 21

तत्र यद्दीयते दानं हुतं जप्तं तथैव च । सर्वमक्षयतां याति रात्रि जागरणे कृते

तत्र यद्दीयते दानं हुतं जप्तं तथैव च। सर्वमक्षयतां याति रात्रि जागरणे कृते॥

Verse 22

अपुत्रो लभते पुत्रानधनो धनमाप्नुयात् । स्वल्पायुर्दीर्घमायु्ष्यं शत्रूणां चैव संक्षयम्

अपुत्रोऽपि पुत्रान् लभते, निर्धनो धनमाप्नुयात्। स्वल्पायुः दीर्घमायुर्लभते, शत्रवोऽपि क्षयं यान्ति॥

Verse 23

यंयं काममभिध्यायन्व्रतमेतत्समाचरेत् । तंतं समाप्नुयान्मर्त्यो निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

यं यं काममभिध्यायन् व्रतमेतत् समाचरेत्। तं तं समाप्नुयान्मर्त्यो, निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्॥

Verse 24

कार्पण्येनाथ वित्तेन यदि कुर्यात्प्रजागरम् । तथा वर्षकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः

कार्पण्येनाथ वित्तेन यदि कुर्यात् प्रजागरम्। तथा वर्षकृतात् पापान् मुच्यते नात्र संशयः॥

Verse 25

यानि कान्यत्र लिंगानि स्थावराणि चराणि च । तेषु संक्रमते देवस्तस्यां रात्रौ यतो हरः

यानि कान्यत्र लिङ्गानि स्थावराणि चराणि च। तेषु संक्रमते देवः तस्यां रात्रौ यतो हरः॥

Verse 26

शिवरात्रिस्ततः प्रोक्ता तेन सा हरवल्लभा । प्रार्थितः स सुरैः सर्वैर्लोकानुग्रहकाम्यया

शिवरात्रिस्ततः प्रोक्ता तेन सा हरवल्लभा। प्रार्थितः स सुरैः सर्वैः लोकानुग्रहकाम्यया॥

Verse 27

भगवन्कलिकालेऽस्मिन्सर्वपापसमन्विते । वर्षपापविशुद्ध्यर्थं दिनमेकं क्षितौ व्रज । येन त्वत्पूजया पूता मर्त्याः शुद्धिमवाप्नुयुः

भगवन्, अस्मिन् कलिकाले सर्वपापसमाकीर्णे, वर्षपापविशुद्ध्यर्थं दिनमेकं क्षितौ अवतर; येन तव पूजया पूता मर्त्याः शुद्धिमवाप्नुयुः।

Verse 28

ततो दत्तं हुतं तेषामस्माकमुपतिष्ठति । यदुच्छिष्टं नरैर्दत्तं तद्वृथा जायतेऽखिलम्

ततः तेषां दत्तं हुतं च अस्माकम् उपतिष्ठति; यद् उच्छिष्टैर्नरैर्दत्तं तत् सर्वं वृथा जायते।

Verse 29

कलिकाले न चास्माकं किंचिदेवोपतिष्ठति । अशुद्धैर्मानवैर्दत्तं प्रभूतमपि शंकर

कलिकाले तु अशुद्धैर्मानवैर्दत्तं प्रभूतमपि, शंकर, अस्माकं किंचिदपि नोपतिष्ठति।

Verse 30

श्रीभगवानुवाच । माघमासस्य कृष्णायां चतुर्दश्यां सुरेश्वर । अहं यास्यामि भूपृष्ठे रात्रौ नैव दिवा कलौ

श्रीभगवानुवाच—सुरेश्वर, माघमासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां अहं भूपृष्ठे यास्यामि; कलौ रात्रौ एव, न दिवा।

Verse 31

लिंगेषु च समस्तेषु चलेषु स्थावरेषु च । संक्रमिष्याम्यसंदिग्धं वर्षपापविशुद्धये

लिङ्गेषु च समस्तेषु चलेषु स्थावरेषु च, वर्षपापविशुद्धये अहम् असंदिग्धं संक्रमिष्यामि।

Verse 32

तस्यां रात्रौ हि मे पूजां यः करिष्यति मानवः । मंत्रैरेतैः सुरश्रेष्ठ विपाप्मा स भविष्यति

तस्यां रात्रौ मम पूजां यः कर्ता मानवः, एतैर्मन्त्रैः सुरश्रेष्ठ, स निःपापो भविष्यति।

Verse 33

ॐ सद्योजाताय नमः । ॐ वामदेवाय नमः । ॐ घोराय नमः । ॐ तत्पुरुषाय नमः । ॐ ईशानाय नमः । एवं वक्त्राणि संपूज्य गन्धपुष्पानुलेपनैः । वस्त्रैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्ततोऽर्घं संप्रदापयेत् । मंत्रेणानेन संपूज्य मां ध्यात्वा मनसि स्थितम्

ॐ सद्योजाताय नमः। ॐ वामदेवाय नमः। ॐ घोराय नमः। ॐ तत्पुरुषाय नमः। ॐ ईशानाय नमः। एवं पञ्चवक्त्राणि गन्धपुष्पानुलेपनैः, वस्त्रदीपनैवेद्यैश्च संपूज्य, ततः सम्यगर्घ्यं प्रदापयेत्। अनेन मन्त्रेण मां संपूज्य, मनसि स्थितं मां ध्यायेत्।

Verse 34

गौरीवल्लभ देवेश सर्वाद्य शशिशेखर । वर्षपापविशुद्ध्यर्थमर्घो मे प्रतिगृह्यताम्

गौरीवल्लभ देवेश सर्वाद्य शशिशेखर। वर्षपापविशुद्ध्यर्थं मयार्पितोऽर्घोऽयं प्रतिगृह्यताम्।

Verse 35

ततः संपूजयेद्विप्रं भोजनाच्छादनादिभिः । दत्त्वाथ दक्षिणां तस्मै वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

ततः संपूजयेद्विप्रं भोजनाच्छादनादिभिः। दत्त्वाथ दक्षिणां तस्मै वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्।

Verse 36

धर्माख्यानकथाभिश्च सलास्यैस्तांडवैस्तथा

धर्माख्यानकथाभिश्च सलास्यैस्ताण्डवैस्तथा।

Verse 37

एवं करिष्यते योऽत्र व्रतमेतत्सुरेश्वर । वर्षपापविशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं भविष्यति

एवं यः अत्र सुरेश्वर व्रतमेतत् विधिवत् करिष्यति, तस्य वर्षपापविशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं भविष्यति।

Verse 38

तच्छ्रुत्वा त्रिदशाः सर्वे प्रणम्य शशिशेखरम् । संप्रहृष्टा नरश्रेष्ठ स्वानि स्थानानि भेजिरे

तच्छ्रुत्वा त्रिदशाः सर्वे शशिशेखरं प्रणम्य, संप्रहृष्टाः नरश्रेष्ठ, स्वानि स्थानानि भेजिरे।

Verse 39

प्रेषयामासुरुर्व्यां च नारदं मुनिसत्तमम् । प्रबोधनाय लोकानां शिवरात्रिकृते सदा

ते च उर्व्यां नारदं मुनिसत्तमं प्रेषयामासुः, लोकानां प्रबोधनाय शिवरात्रिकृते सदा।

Verse 40

सोऽपि गत्वा धरापृष्ठं श्रावयामास सर्वतः । शिवरात्रेस्तु माहात्म्यं यदुक्तं शूलपाणिना

सोऽपि धरापृष्ठं गत्वा सर्वतः श्रावयामास, शिवरात्रेर्माहात्म्यं यदुक्तं शूलपाणिना।

Verse 41

ततः प्रभृति संजाता शिवरात्रिर्धरातले । सर्वकामप्रदा पुण्या सर्वपातकनाशिनी

ततः प्रभृति धरातले शिवरात्रिः संजाता—पुण्या सर्वकामप्रदा सर्वपातकनाशिनी।

Verse 42

अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तं कथानकम् । यद्वृत्तं नैमिषारण्ये लुब्धकस्यात्र कस्यचित्

अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तं कथानकम्—यद्वृत्तं नैमिषारण्ये कस्यचिल्लुब्धकस्यात्र।

Verse 43

तत्रासील्लुब्धकः कश्चिज्जातिमात्रान्न कर्मतः । व्यसेनानाभिभूतात्मा परवित्तापहारकः

तत्रासील्लुब्धकः कश्चिज्जातिमात्रेण सत्कुलः, न तु कर्मणा; व्यसनैरभिभूतात्मा परवित्तापहारकः।

Verse 44

न कदाचिद्व्रतं तेन न दत्तं न जपः कृतः । केवलं च हृतं वित्तं लोकानां छलसंश्रयात्

न कदाचिद्व्रतं तेन न दत्तं न जपः कृतः; छलसंश्रयात्केवलं लोकानां वित्तं हृतवान् सदा।

Verse 45

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिवरात्रिः समागता । माघमासेऽसितेपक्षे सर्वपातकनाशिनी

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिवरात्रिः समागता—माघमासेऽसितेपक्षे सर्वपातकनाशिनी।

Verse 46

तत्रास्त्यायतनं पुण्यं देवदेवस्य शूलिनः । तत्र जागरणं रात्रौ प्रारब्धं बहुभिर्ज्जनैः

तत्रास्त्यायतनं पुण्यं देवदेवस्य शूलिनः; तत्र रात्रौ जागरणं बहुभिर्जनैः प्रारब्धम्।

Verse 47

नारीभिर्नरशार्दूल भूषिताभिः सुभूषणैः । अथासौ चिंतयामास चोरो दृष्ट्वाथ जागरम्

नारीभिर्नरशार्दूल भूषिताभिः सुभूषणैः । अथासौ चिंतयामास चोरो दृष्ट्वाथ जागरम्

Verse 48

गच्छामि यदि कांचित्स्त्रीं भूषणैः परिभूषिताम् । निष्क्रांतां बाह्यतश्चास्य प्रासादस्याप्नुयामहम्

गच्छामि यदि कांचित्स्त्रीं भूषणैः परिभूषिताम् । निष्क्रांतां बाह्यतश्चास्य प्रासादस्याप्नुयामहम्

Verse 49

ततो हत्वा समादाय भूषणानि व्रजाम्यहम्

ततो हत्वा समादाय भूषणानि व्रजाम्यहम्

Verse 50

एवं निश्चित्य मनसा गतस्तस्य समीपतः । कर्णिकारं समारुह्य स्थितो गुप्तस्ततो हि सः

एवं निश्चित्य मनसा गतस्तस्य समीपतः । कर्णिकारं समारुह्य स्थितो गुप्तस्ततो हि सः

Verse 51

वीक्षमाणो दिशः सर्वा नारीनिष्क्रामणोद्भवाः । चौरकर्मप्रवृत्तस्य शीतार्तस्य विशेषतः

वीक्षमाणो दिशः सर्वा नारीनिष्क्रामणोद्भवाः । चौरकर्मप्रवृत्तस्य शीतार्तस्य विशेषतः

Verse 52

अल्पापि निद्रा नायाता न च नारी विनिर्गता । तस्याधस्तात्ततो लिंगमभवत्तु धरोद्भवम् । गत्वा च पत्राण्यादाय प्रचिक्षेपास्य चोपरि

अल्पापि निद्रा तस्मै नोपैति, न च नारी बहिर्निर्गता। तस्याधस्तात् धरोद्भवं लिङ्गं प्रादुरभवत्; स गत्वा पत्राण्यादाय तस्योपरि प्रचिक्षेप।

Verse 53

एतस्मिन्नेव काले तु प्रोद्गतस्तीक्ष्णदीधितिः । असतीनां च चौराणां कामिनामसुखावहः

एतस्मिन्नेव काले तीक्ष्णदीधितिः सूर्यः प्रोद्गतः; असतीनां चौराणां च कामिनां च दुःखावहः।

Verse 54

ततो नराश्च नार्यश्च जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् । उपचारपराः शांताः प्रणिपत्य महेश्वरम्

ततः नराश्च नार्यश्च स्वंस्वं निकेतनं जग्मुः; उपचारपराः शान्ताः महेश्वरं प्रणिपत्य।

Verse 55

सोऽपि चौरो निराशश्च क्षुत्क्षामः शीतविह्वलः । अवतीर्य द्रुमात्तस्मादुपायं कंचिदाश्रितः

सोऽपि चौरः निराशः क्षुत्क्षामः शीतविह्वलः; तस्माद् द्रुमादवतीर्य कञ्चिदुपायमाश्रितः।

Verse 56

ततः कालेन महता पंचत्वं समपद्यत । जातो जातिस्मरः सोऽथ दशार्णाधिपतेर्गृहे

ततः कालेन महता स पञ्चत्वं समपद्यत; अथ जातिस्मरः सन् दशार्णाधिपतेर्गृहे पुनर्जातः।

Verse 57

उपवासप्रभावेन बलादपि प्रजागरात् । शिवरात्रेस्तथा तस्य लिङ्गस्यापि प्रपूजया

उपवासस्य प्रभावेण, बलादपि कृतप्रजागरात्, तथा शिवरात्रौ तस्य लिङ्गस्य सम्यक् प्रपूजनात्—

Verse 58

ततो राज्यं समासाद्य पितृपैतामहं महत् । कारयामास लिंगस्य प्रासादं तस्य शोभनम्

ततः पितृपैतामहं महद्राज्यं समासाद्य, तस्य लिङ्गस्य शोभनं प्रासादं कारयामास।

Verse 59

वर्षेवर्षे समाश्रित्य शिवरात्रौ प्रजागरात् । उपवासपरोभूत्वा गीतवादित्रनिःस्वनैः

वर्षे वर्षे शिवरात्रौ समाश्रित्य प्रजागरात्; उपवासपरो भूत्वा गीतवादित्रनिःस्वनैः।

Verse 60

धर्माख्यानकथाभिश्च गीतध्वनिभिरेव च । पूर्वोक्तमंत्रैः संपूज्य अर्घं दत्त्वा विधानतः । संतर्प्य ब्राह्मणान्कामैर्जगाम निलयं निजम्

धर्माख्यानकथाभिश्च गीतध्वनिभिरेव च। पूर्वोक्तमन्त्रैः संपूज्य विधितोऽर्घं ददौ ततः। कामैः संतर्प्य विप्रांश्च जगाम निलयं निजम्॥

Verse 61

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिवरात्रौ समागताः । प्रासादे तत्र मुनयः प्राप्ता शाण्डिल्यपूर्वकाः

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिवरात्रौ समागताः। प्रासादे तत्र मुनयः प्राप्ताः शाण्डिल्यपूर्वकाः॥

Verse 62

शांडिल्योऽथ भरद्वाजो यवक्रीतोऽथ गालवः । पुलस्त्यः पुलहो गार्ग्यस्तथान्ये बहवो नृप

शाण्डिल्यः भरद्वाजो यवक्रीतोऽथ गालवः । पुलस्त्यः पुलहो गार्ग्यस्तथान्ये बहवो मुनयः, हे नृप ॥

Verse 63

सोऽपि राजा बृहत्सेनो दशार्णाधिपतेः सुतः । संप्राप्तो जागरं कर्तुं तस्य लिंगस्य चाग्रतः

सोऽपि राजा बृहत्सेनो दशार्णाधिपतेः सुतः । तस्यैव शिवलिङ्गस्य पुरतः जागरं कर्तुमागमत् ॥

Verse 64

पूजयित्वा ततो देवं प्रणिपत्य मुनीश्वरान् । उपविष्टस्तस्य चाग्रे ह्यनुज्ञातो द्विजोत्तमैः

पूजयित्वा ततो देवं प्रणिपत्य मुनीश्वरान् । तस्याग्रे उपविष्टः स्यान್ನुज्ञातो द्विजोत्तमैः ॥

Verse 65

ततस्तस्याग्रतश्चक्रुः कथास्ते बहुधा नृप । राजर्षीणामतीतानां ब्रह्मर्षीणां विशेषतः

ततः तस्याग्रतः ते वै कथाः चक्रुर्बहुधा नृप । राजर्षीणामतीतानां ब्रह्मर्षीणां विशेषतः ॥

Verse 66

अथ कस्मिन्कथांते स तैः पृष्टो ब्रह्मवादिभिः । कौतुकाविष्टचित्तैश्च विस्मयोत्फुल्ललोचनैः

अथ कस्मिंश्चित्कथान्ते स तैः पृष्टो ब्रह्मवादिभिः । कौतुकाविष्टचित्तैश्च विस्मयोत्फुल्ललोचनैः ॥

Verse 67

राजन्पृच्छामहे सर्वे वयं कौतूहलान्विताः । यदि ब्रवीषि नः सत्यं देवतायतने स्थितः

राजन्, वयं सर्वे कौतूहलसमन्विताः पृच्छामहे। यदि त्वं देवतायतने स्थितः सन् अस्मान् प्रति सत्यं ब्रवीषि—

Verse 68

राजोवाच । यदि ज्ञास्यामि विप्रेंद्राः कथयिष्याम्यसंशयम् । देवस्याग्रे च संपृष्टः सत्येनात्मानमालभे

राजोवाच—यदि अहं जानामि, विप्रेन्द्राः, तर्हि निःसन्देहं कथयिष्यामि। देवस्याग्रे पृष्टः सन् सत्येन आत्मानं बध्नामि।

Verse 69

ऋषय ऊचुः । पुष्कलानि परित्यज्य कस्माद्दानान्यनेकशः । जागरं कर्तुकामोऽत्र स्वदेशादुपतिष्ठसि

ऋषय ऊचुः—पुष्कलानि दानानि नानाविधानि च परित्यज्य, किमर्थं त्वं स्वदेशात् अत्र आगत्य जागरं कर्तुमिच्छसि?

Verse 70

वर्षेवर्षे सदा प्राप्ते नूनं त्वं वेत्सि कारणम् । रहस्यं यदि ते न स्यात्तद्ब्रवीहि नराधिप

वर्षे वर्षे सदा आगच्छसि; नूनं त्वं कारणं वेत्सि। यदि ते रहस्यं न स्यात्, तर्हि ब्रूहि, नराधिप।

Verse 71

सूत उवाच । सवैलक्ष्यं स्मितं कृत्वा ततः प्राह स दुर्मनाः । रहस्यं परमं ह्येतदवाच्यं हि द्विजोत्तमाः

सूत उवाच—स वैलक्ष्यं स्मितं कृत्वा, ततः स दुर्मनाः प्राह। ‘एतत् परमं रहस्यं, द्विजोत्तमाः; अवाच्यं हि।’

Verse 72

तथापि च वदिष्यामि पृष्टो देवाग्रतो यतः

तथापि पृष्टोऽहं देवस्य साक्षादग्रतः स्थितः; अतः वदिष्यामि यथाश्रुतम्।

Verse 73

ततः स कथयामास पूर्वदेहसमुद्भवम् । मलिम्लुचस्ततो नूनं शिवरात्रिसमुद्भवम्

ततः स पूर्वदेहसमुद्भवं वृत्तान्तं कथयामास; मलिम्लुचत्वं च नूनं शिवरात्रिव्रतसम्बन्धात् समभवत्।

Verse 74

चौर्यभावेन देवस्य पूजनं जागरस्तथा । उपवासं विना तेन शिवरात्रौ पुरा कृतम्

चौर्यभावेन देवस्य पूजनं जागरणं च कृतम्; उपवासं विना तेन पुरा शिवरात्रौ समाचरितम्।

Verse 75

जातिस्मरणसंयुक्तं जन्मजातं यथातथम् । ततस्ते मुनयः सर्वे साधुवादान्पृथग्विधान्

जातिस्मरणसंयुक्तः स जन्मादारभ्य यथातथं वृत्तान्तं न्यवेदयत्; ततस्ते मुनयः सर्वे पृथग्विधान् साधुवादान् आशीर्वादांश्च ददुः।

Verse 76

नृपोत्तमस्य राजर्षेर्दत्त्वाशीर्भिः समन्वितान् । रात्रौ जागरणं कृत्वा प्रजग्मुस्ते निजाश्रमान्

नृपोत्तमं राजर्षिं तं आशीर्भिः समन्वितं कृत्वा, रात्रौ जागरणं विधाय ते निजाश्रमान् प्रजग्मुः।

Verse 77

सोऽपि राजासमभ्यर्च्य तं देवं तान्द्विजोत्तमान् । जगाम स्वपुरं पश्चात्कृत्वा रात्रौ प्रजागरम्

सोऽपि राजा तं देवं तान् द्विजोत्तमान् समभ्यर्च्य, रात्रौ प्रजागरं कृत्वा, पश्चात् स्वपुरं जगाम।

Verse 78

भर्तृयज्ञ उवाच । शिवरात्रिः समुत्पन्ना एवं भूमितले नृप । एवंविधं च माहात्म्यं तस्यास्ते परिकीर्तितम्

भर्तृयज्ञ उवाच—नृप, एवं भूमितले शिवरात्रिः समुत्पन्ना; एवंविधं तस्या माहात्म्यं ते परिकीर्तितम्।

Verse 79

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या स नृपसत्तम । कलिकाले विशेषेण य इच्छेद्भूतिमात्मनः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सा कार्या, नृपसत्तम; कलिकाले विशेषेण, य इच्छेद् आत्मनः भूतिम्।

Verse 80

एषा कृता दिलीपेन नलेन नहुषेण च । मान्धात्रा धुंधुमारेण सगरेण युयुत्सुना

एषा (शिवरात्रिव्रतक्रिया) दिलीपेन नलेन नहुषेण च, मान्धात्रा धुंधुमारेण सगरेण युयुत्सुना च कृता।

Verse 81

तथान्यैश्च विशेषेण सम्यक्छ्रद्धासमन्वितैः । प्राप्ताश्च हृद्गताः कामा ये दिव्या ये च मानुषाः

तथान्यैश्च विशेषेण सम्यक्श्रद्धासमन्वितैः; हृद्गताः कामाः प्राप्ताः—ये दिव्या ये च मानुषाः।

Verse 82

तथा चैव तु सावित्र्या श्रिया देव्या तु सीतया । अरुंधत्या सरस्वत्या मेनया रंभया तथा

तथैव सावित्र्या देव्या श्रिया सीतया च; अरुन्धत्या सरस्वत्या मेनया रम्भया तथा—एवं समनुष्ठितम्।

Verse 83

इंद्राण्याथ दृषद्वत्या स्वधया स्वाहया तथा । रत्या प्रीत्या प्रभावत्या गायत्र्या च नृपोत्तम । सर्वाः प्राप्ताः प्रियान्कामानतिसौभाग्यसंयुतान्

इन्द्राणी दृषद्वती स्वधा स्वाहा तथा; रती प्रीती प्रभावती गायत्री च, नृपोत्तम—सर्वाः प्रियान् कामान् अतिसौभाग्यसंयुतान् प्राप्ताः।

Verse 84

यश्चैतां पठते व्युष्टिं भावेन शिवसंनिधौ । दिनजात्पातकात्सोऽपि मुच्यते नात्र संशयः

यश्चैतां व्युष्टिं भावेन शिवसंनिधौ पठति, स दिनजात्पातकादपि मुच्यते—नात्र संशयः।

Verse 85

नास्ति गंगासमं तीर्थं नास्ति देवो हरोपमः । शिवरात्रेः परं नास्ति तपः सत्यं मयोदितम्

नास्ति गङ्गासमं तीर्थं, नास्ति देवो हरोपमः; शिवरात्रेः परं नास्ति तपः—सत्यं मयोदितम्।

Verse 86

सर्वरत्नमयो मेरुः सर्वाश्चर्यमयं तपः । सर्वधर्ममयी राजञ्छिवरात्रिः प्रकीर्तिताः

सर्वरत्नमयो मेरुः, सर्वाश्चर्यमयं तपः; सर्वधर्ममयी राजञ्छिवरात्रिः प्रकीर्तिता।

Verse 87

गरुडः पक्षिणां यद्वन्नदीनां सागरो यथा । प्रधानः सर्वधर्माणां शिवरात्रिस्तथोत्तमा

यथा पक्षिणां मध्ये गरुडः श्रेष्ठः, यथा च नदीनां मध्ये सागरः प्रधानः; तथा सर्वधर्माणां मध्ये शिवरात्रिः परमा प्रधानतमा च।

Verse 266

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।