Adhyaya 145
ऋषयः सूतं पप्रच्छुः—पूर्ववृत्ते काचित् युवती आहतापि कथं न म्रियते इति। सूतः प्रत्युवाच—अमरेश्वरनाम्नि तीर्थे, विशेषतः माघमासस्य कृष्णचतुर्दश्यां, मृत्युः क्षेत्रसीम्नि निवर्तते; तत्र देहिनां मरणं स्थगितमिव भवति। देवाः दैत्यैः पराजिताः सन्तोऽदितिं शरणं जग्मुः। प्रजापतेः दुहितरौ अदितिः दितिश्च कश्यपपत्नी इति कथ्यते। अदितिः दीर्घं तपः कृत्वा भूमेः शिवलिङ्गं प्रादुर्भूतं ददर्श। ततः अशरीरिणी दिव्यवाणी वरान् ददौ—युद्धे लिङ्गस्पर्शिनः संवत्सरं यावत् अजेयाः स्युः; मनुष्याश्च माघकृष्णचतुर्दश्यां जागरणं कुर्वन्तो वर्षपर्यन्तं रोगरहिताः, अकालमृत्युभयात् रक्षिताश्च भवन्ति, मृत्युः स्वयमेव तस्मात् क्षेत्रात् अपसर्पतीति। अदितिः तस्य लिङ्गस्य माहात्म्यं देवेभ्यः प्रकाशयामास; ते बलं प्राप्य दैत्यान् जघ्नुः। दैत्याः अपि व्रतम् अनुकरणं करिष्यन्तीति शङ्कया देवैः तस्यां तिथौ लिङ्गरक्षणव्यवस्था कृता। केवलदर्शनादेव देहिनां मृत्युनाशकत्वात् तल्लिङ्गं ‘अमर’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्। अन्ते तत्र लिङ्गसमीपे पाठस्य फलश्रुतिः, अदितिकृतं समीपकुण्डं स्नानार्थं, तथा स्नानं लिङ्गदर्शनं च जागरणं च—एष एव मुख्यो विधिरिति पुनरुक्तम्।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । यत्त्वया कथितं सूत न मृता सा कुमारिका । हता रौद्रप्रहारैश्च कौतुकं तन्महत्तरम्
ऋषय ऊचुः—यत्त्वया कथितं सूत, न मृता सा कुमारिका; हता रौद्रप्रहारैश्च, कौतुकं तन्महत्तरम्, तद्वद।
Verse 2
यतो भूयः प्रसंजाता योगिनी हरतुष्टिदा । यत्त्वार्थं सर्वमाचक्ष्व कारणं च तदद्भुतम्
यतो भूयः प्रसंजाता योगिनी हरतुष्टिदा; यत्त्वर्थं सर्वमाचक्ष्व, कारणं च तदद्भुतम्।
Verse 3
सूत उवाच । सा प्रविष्टा समं तेन सुपुण्यममरेश्वरम् । माघकृष्णचतुर्दश्यां न मृत्युर्यत्र विद्यते
सूत उवाच—सा तेन समं सुपुण्यममरेश्वरं प्रविष्टा; माघकृष्णचतुर्दश्यां यत्र मृत्युर् न विद्यते।
Verse 4
ततोऽष्टौ वसवस्तत्र द्वादशार्कास्तथैव च । एकादशापरे रुद्रा नासत्यौ द्वौ च सुन्दरौ
ततः तत्र अष्टौ वसवोऽभवन्, द्वादशादित्याश्च तथैव; एकादशापरे रुद्राः, नासत्यौ च द्वौ सुन्दरौ समुपस्थिताः।
Verse 5
ऋषय ऊचुः । अमरेश्वर इत्युक्तो यो देवो ह्यमरत्वदः । केन संस्थापितो ह्यत्र किंप्रभावश्च कीर्तय
ऋषय ऊचुः—अत्र यो देवोऽमरेश्वर इति ख्यातः, स ह्यमराणामपि अमरत्वदः। केन ह्यत्र संस्थापितः? किं प्रभावं चास्य? तत् कीर्तय।
Verse 6
सूत उवाच । अदितिश्च दितिश्चैव प्रजापतिसुते शुभे । कृते पुरातिरूपाढ्ये कश्यपेन महात्मना
सूत उवाच—अदितिश्च दितिश्चैव प्रजापतिसुते शुभे; पुरा कश्यपेन महात्मना तयोः पाणिग्रहणं कृतं, तस्मिन् पुरातने काले विचित्ररूपसमृद्धे।
Verse 8
अदित्यां विबुधा जाता दितेश्चैव तु दैत्यपाः । तेषां सापत्न्यभावेन महद्वैरमुपस्थितम् । अथ दैत्यैः सुरा ध्वस्ताः कृताश्चान्ये पराङ्मुखाः । अन्ये तु भयसंत्रस्ता दिशो जग्मुः क्षतांगकाः
अदित्यां विबुधा जाता, दितेश्चैव तु दैत्यपाः। तेषां सापत्न्यभावेन महद्वैरमुपस्थितम्। अथ दैत्यैः सुरा ध्वस्ताः, केचित् पराङ्मुखा अभवन्; अन्ये तु भयसंत्रस्ता दिशो जग्मुः क्षताङ्गकाः।
Verse 9
ततो दुःखसमायुक्ता देवमातात्र संस्थिता । तपश्चक्रे दिवानक्तं शिवध्यानपरायणा
ततो दुःखसमायुक्ता देवमाता तत्र संस्थिता; दिवानक्तं तपश्चक्रे, शिवध्यानपरायणा।
Verse 10
एवं तस्यास्तपःस्थाया गते युगचतुष्टये । निर्भिद्य धरणीपृष्ठं शिवलिंगं समुत्थितम्
एवं तस्यास्तपःस्थायाः युगचतुष्टये गते । धरणीपृष्ठं निर्भिद्य शिवलिङ्गं समुत्थितम् ॥
Verse 11
ततस्तस्मै कृतानन्दा स्तुत्वा स्तोत्रैः पृथग्विधैः । अष्टांगप्रणिपातेन नमश्चक्रे समाहिता
ततः सा कृतानन्दा स्तुत्वा स्तोत्रैः पृथग्विधैः । अष्टाङ्गप्रणिपातेन नमश्चक्रे समाहिता ॥
Verse 12
एतस्मिन्नंतरे वाणी संजाता गगनांगणे । शरीररहिता दिव्या मेघगम्भीरनिःस्वना
एतस्मिन्नन्तरे वाणी संजाता गगनाङ्गणे । शरीररहिता दिव्या मेघगम्भीरनिःस्वना ॥
Verse 13
वरं प्रार्थय कल्याणि यस्ते हृदि व्यवस्थितः । प्रसन्नोऽहं प्रदास्यामि तवाद्य शशिशेखरः
वरं प्रार्थय कल्याणि यस्ते हृदि व्यवस्थितः । प्रसन्नोऽहं प्रदास्यामि तवाद्य शशिशेखरः ॥
Verse 14
अदितिरुवाच । मम पुत्राः सुरश्रेष्ठ हन्यन्ते युधि दानवैः । तत्कुरुष्व गतायासानवध्यान्रणमूर्धनि
अदितिरुवाच । मम पुत्राः सुरश्रेष्ठ हन्यन्ते युधि दानवैः । तत्कुरुष्व गतायासानवध्यान् रणमूर्धनि ॥
Verse 15
श्रीभगवानुवाच । एतल्लिंगं मदीयं ये स्पृष्ट्वा यास्यंति संयुगे । अवध्यास्ते भविष्यन्ति यावत्संवत्सरं शुभे
श्रीभगवानुवाच—ये मदीयं लिङ्गमेतत् स्पृष्ट्वा संयुगे यास्यन्ति, हे शुभे, ते संवत्सरपर्यन्तं अवध्याः भविष्यन्ति।
Verse 16
अन्योऽपि मानवो योऽत्र चतुर्दश्यां समाहितः । माघमासस्य कृष्णायां प्रकरिष्यति जागरम्
अन्योऽपि मानवो यः अत्र चतुर्दश्यां समाहितचित्तः, माघमासस्य कृष्णपक्षे जागरं प्रकरिष्यति।
Verse 17
सोऽपि संवत्सरं यावद्भविष्यति निरामयः । अपि मृत्युदिने प्राप्ते योऽस्मिन्नायतने शुभे
सोऽपि संवत्सरं यावत् निरामयो भविष्यति; अपि मृत्युदिने प्राप्ते, योऽस्मिन् शुभे आयतने स्थितः।
Verse 18
आगमिष्यति तं मृत्युर्दूरात्परिहरिष्यति । एवमुक्त्वाथ सा वाणी विरराम ततः परम्
आगमिष्यन्नपि मृत्युस्तं दूरात् परिहरिष्यति; एवमुक्त्वा सा दिव्या वाणी ततः परं विरराम।
Verse 19
अदितिश्चापि सन्तुष्टा हतशेषान्सुतांस्ततः । समानीयाथ तल्लिंगं तेषामेव न्यदर्शयत् । कथयामास तत्सर्वं माहात्म्यं यद्वरोदितम्
अदितिश्चापि सन्तुष्टा हतशेषान् सुतान् ततः समानीय, तल्लिङ्गं तेषामेव न्यदर्शयत्; वरप्रदवाण्युक्तं यन्माहात्म्यं तत् सर्वं कथयामास।
Verse 20
ततस्ते विबुधाः सर्वे तल्लिंगं प्रणिपत्य च । प्रतिजग्मुस्तुष्टियुक्ताः शस्त्राण्यादाय तान्प्रति
ततः सर्वे ते विबुधाः तल्लिङ्गं प्रणिपत्य, तुष्टियुक्तहृदयाः, शस्त्राण्यादाय तान् शत्रून् प्रति पुनः प्रतस्थिरे।
Verse 21
यत्र ते दानवा हृष्टाः स्थिताः शक्रपदे शुभे । स्वर्गभोगसमायुक्ता नन्दनांतर्व्यवस्थिताः
यत्र ते दानवाः हृष्टाः शक्रपदे शुभे स्थिताः, स्वर्गभोगसमायुक्ताः, नन्दनान्तर्व्यवस्थिताः आसन्।
Verse 22
अथ ते दानवा दृष्ट्वा संप्राप्तांस्त्रिदिवौकसः । सहसा संगरार्थाय नानाशस्त्रधरान्बहून्
अथ ते दानवाः त्रिदिवौकसः संप्राप्तान् दृष्ट्वा, सहसा संगरार्थाय नानाशस्त्रधरान् बहून् सज्जीकृतवन्तः।
Verse 23
रथवर्यान्समारुह्य धृतशस्त्रास्त्रवर्मणः । युद्धार्थं सम्मुखा जग्मुर्गर्जमाना घना इव
रथवर्यान् समारुह्य धृतशस्त्रास्त्रवर्मणः, युद्धार्थं सम्मुखा जग्मुः, घना इव गर्जमानाः।
Verse 24
ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह । रोषप्रेरितचित्तानां मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
ततः देवानां दानवैः सह युद्धं समभवत्; रोषप्रेरितचित्तानां तेषां मृत्युं कृत्वैव निवर्तनम् अभवत्।
Verse 25
ततस्ते विबुधाः सर्वे हरलब्धवरास्तदा । जघ्नुर्दैत्यानसंख्याताच्छितैः शस्त्रैरनेकधा
ततः सर्वे ते विबुधाः हरलब्धवरास्तदा । तीक्ष्णैः शस्त्रैरनेकधा दैत्यानसंख्यातान् जघ्नुः ॥
Verse 26
हतशेषाश्च ये तेषां ते त्यक्त्वा त्रिदशालयम् । पलायनकृतोत्साहाः प्रविष्टा मकरालयम्
ये तेषां हतशेषाः स्युः ते त्रिदशालयं त्यक्त्वा । पलायनकृतोत्साहाः प्रविष्टा मकरालयम् ॥
Verse 27
ततः शक्रः समापेदे स्वराज्यं दानवैर्हृतम् । यदासीत्पूर्वकाले तत्समग्रं हतकण्टकम्
ततः शक्रः स्वराज्यं दानवैर्हृतं समापेदे । यत्पूर्वकाले समग्रं तदासीद्धतकण्टकम् ॥
Verse 28
ततस्ते दानवाः शेषा ज्ञात्वा तल्लिंगसंभवम् । माहात्म्यं वृषनाथस्य क्षेत्रस्यास्योद्भवस्य च
ततः शेषा दानवाः सर्वे ज्ञात्वा तल्लिङ्गसम्भवम् । वृषनाथस्य माहात्म्यं क्षेत्रस्यास्योद्भवं च विदुः ॥
Verse 29
शुक्रेण कथितं सर्वं माघकृष्णे निशागमे । चतुर्दश्यां शुचिर्भूत्वा यस्तल्लिंगं प्रपूजयेत् । कालाघ्रातोऽपि न प्राणैः स पुमांस्त्यज्यते क्वचित्
शुक्रेण कथितं सर्वं माघकृष्णे निशागमे । चतुर्दश्यां शुचिर्भूत्वा यस्तल्लिङ्गं प्रपूजयेत् । कालाघ्रातोऽपि न प्राणैः स पुमांस्त्यज्यते क्वचित् ॥
Verse 30
तस्माद्यूयं समासाद्य तल्लिंगं तद्दिने निशि । पूजयध्वं महाभागा येन स्युर्मृत्युवर्जिताः
तस्माद् यूयं समासाद्य तल्लिङ्गं तद्दिने निशि । पूजयध्वं महाभागा येन स्युः मृत्युवर्जिताः ॥
Verse 31
यावत्संवत्सरस्यातं सत्यमेतन्मयोदितम् । यथा ते देवसंघाश्च तत्प्रभावादसंशयम्
यावत् संवत्सरस्यातं सत्यमेतन् मयोदितम् । यथा ते देवसङ्घाश्च तत्प्रभावाद् असंशयम् ॥
Verse 32
अथ तं दानवेन्द्राणां मंत्रं ज्ञात्वा सुरेश्वरः । नारदाद्ब्राह्मणः पुत्राद्भयत्रस्तमनास्ततः
अथ तं दानवेन्द्राणां मन्त्रं ज्ञात्वा सुरेश्वरः । नारदाद् ब्राह्मणः पुत्राद् भयत्रस्तमनास्ततः ॥
Verse 33
मंत्रं चक्रे समं देवैस्तत्र देवस्य रक्षणे । यथा स्यादुद्यमः सम्यक्तस्मिन्नहनि सर्वदा
मन्त्रं चक्रे समं देवैस्तत्र देवस्य रक्षणे । यथा स्यादुद्यमः सम्यक् तस्मिन्नहनि सर्वदा ॥
Verse 34
कोटयस्तु त्रयस्त्रिंशद्देवानां सायुधास्ततः । रक्षार्थं तस्य लिंगस्य तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । माघकृष्णचतुर्दश्यां सुसंनद्धाः प्रहारिणः
कोटयस्तु त्रयस्त्रिंशद् देवानां सायुधास्ततः । रक्षार्थं तस्य लिङ्गस्य तस्मिन् क्षेत्रे व्यवस्थिताः । माघकृष्णचतुर्दश्यां सुसंनद्धाः प्रहारिणः ॥
Verse 35
अथ ते दानवा दृष्ट्वा तान्देवांस्तत्र संस्थितान् । भयसंत्रस्तमनसो दुद्रुवुः सर्वतो दिशम्
अथ ते दानवा दृष्ट्वा तान् देवान् तत्र संस्थितान् । भयसन्त्रस्तमनसो दुद्रुवुः सर्वतो दिशम् ॥
Verse 36
अथ प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । भूय एव सुराः सर्वे मंत्रं चक्रुः परस्परम्
अथ प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । भूय एव सुराः सर्वे मन्त्रं चक्रुः परस्परम् ॥
Verse 37
यद्येतत्क्षेत्रमुत्सृज्य गमिष्यामः सुरालयम् । लिंगमेतत्समभ्येत्य पूजयिष्यंति दानवाः
यद्येतत्क्षेत्रमुत्सृज्य गमिष्यामः सुरालयम् । लिङ्गमेतत्समभ्येत्य पूजयिष्यन्ति दानवाः ॥
Verse 38
ततोऽवध्या भविष्यंति तेऽपि सर्वे यथा वयम् । तस्मादत्रैव तिष्ठामस्त्रयस्त्रिंशत्प्रनायकाः
ततोऽवध्याः भविष्यन्ति तेऽपि सर्वे यथा वयम् । तस्मादत्रैव तिष्ठामस्त्रयस्त्रिंशत्प्रनायकाः ॥
Verse 39
कोटीनामेव सर्वेषां शेषा गच्छन्तु तत्र च । सहस्राक्षेण संयुक्ताः स्वर्गे स्वपररक्षकाः
कोटीनामेव सर्वेषां शेषा गच्छन्तु तत्र च । सहस्राक्षेण संयुक्ताः स्वर्गे स्वपररक्षकाः ॥
Verse 41
एते तल्लिंगरक्षार्थं तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । शेषाः शक्रसमायुक्ताः प्रजग्मुस्त्रिदशालयम्
एते तल्लिङ्गरक्षणार्थं तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः; शेषाः शक्रसमायुक्ताः त्रिदशालयं प्रजग्मुः।
Verse 42
सूत उवाच । एवं प्रभावं लिंगं तु देवदेवस्य शूलिनः । भवद्भिः परिपृष्टं यददित्या स्थापितं पुरा
सूत उवाच—एवं प्रभावं लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः; भवद्भिः परिपृष्टं यददित्या पुरा स्थापितम्।
Verse 43
यस्मान्न विद्यते मृत्युस्तेन दृष्टेन देहिनाम् । अमराख्यं ततो लिंगं विख्यातं भुवनत्रये
यस्मान्न विद्यते मृत्युस्तेन दृष्टेन देहिनाम्; अमराख्यं ततो लिङ्गं विख्यातं भुवनत्रये।
Verse 44
यस्मिन्देशेऽपि सा कन्या हता तेन द्विजन्मना । जाबालिना सुक्रुद्धेन तस्य देवस्य मंदिरे
यस्मिन्देशेऽपि तस्य देवस्य मंदिरे जाबालिना सुक्रुद्धेन द्विजन्मना सा कन्या हता।
Verse 45
आसीत्तत्र दिने कृष्णा माघमास चतुर्दशी । तेन नो निधनं प्राप्ता सुहताऽपि तपस्विनी
आसीत्तत्र दिने कृष्णा माघमासचतुर्दशी; तेन नो निधनं प्राप्ता सुहताऽपि तपस्विनी।
Verse 46
एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्य लिंगस्य सम्भवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्
एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्य लिङ्गस्य सम्भवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम् ॥
Verse 47
यश्चैतत्पठते भक्त्या तस्य लिंगस्य संनिधौ । अपमृत्युभयं तस्य कथंचिन्नैव जायते
यश्चैतत्पठते भक्त्या तस्य लिङ्गस्य संनिधौ । अपमृत्युभयं तस्य कथंचिन्नैव जायते ॥
Verse 48
तस्याग्रेऽस्ति शुभं कुण्डं पूरितं स्वच्छवारिणा । अदित्या निर्मितं देव्या स्नानार्थं चात्मनः कृते
तस्याग्रेऽस्ति शुभं कुण्डं पूरितं स्वच्छवारिणा । अदित्या निर्मितं देव्या स्नानार्थं चात्मनः कृते ॥
Verse 49
स्नानं कृत्वा नरस्तस्मिन्यस्तल्लिंगं प्रपश्यति । करोति जागरं रात्रौ तस्मिन्नेव दिनेदिने । सोऽद्यापि वत्सरं यावन्नापमृत्युमवाप्नुयात्
स्नानं कृत्वा नरस्तस्मिन्यस्तल्लिङ्गं प्रपश्यति । करोति जागरं रात्रौ तस्मिन्नेव दिनेदिने । सोऽद्यापि वत्सरं यावन्नापमृत्युमवाप्नुयात् ॥