Adhyaya 243

Verse 1

। ब्रह्मोवाच । शूद्रः पैजवनोनाम गार्हस्थ्याच्छुद्धिमाप्तवान् । धर्ममार्गाविरोधेन तन्निबोध महामते

ब्रह्मोवाच—शूद्रः पैजवनो नाम गार्हस्थ्येन शुद्धिमाप्तवान्; धर्ममार्गाविरोधेन, तन्निबोध महामते।

Verse 2

आसीत्पैजवनः शूद्रः पुरा त्रेतायुगे किल । स्वधर्मनिरतः ख्यातो विष्णुब्राह्मणपूजकः

पुरा त्रेतायुगे किल पैजवनो नाम शूद्रोऽभूत्। स्वधर्मनिरतः ख्यातो विष्णुभक्तो द्विजपूजकश्च॥

Verse 3

न्यायागतधनो नित्यं शांतः सर्वजनप्रियः । सत्यवादी विवेकज्ञस्तस्य भार्या च सुन्दरी

न्यायोपार्जितधनो नित्यं शान्तः सर्वजनप्रियः। सत्यवादी विवेकज्ञः, तस्य भार्या च सुन्दरी॥

Verse 4

धर्मोढा वेदविधिना समानकुलजा शुभा । पतिव्रता महाभागा देवद्विजहिते रता

धर्मेण वेदविधिना विवाहिता समानकुलजा शुभा। पतिव्रता महाभागा देवद्विजहिते रता॥

Verse 5

काश्यां संबंधिता बाला वैजयंत्यां विवाहिता । सा धर्माचरणे दक्षा वैष्णवव्रतचारिणी

काश्यां सम्बन्धिता बाला वैजयन्त्यां विवाहिता। सा धर्माचरणे दक्षा वैष्णवव्रतचारिणी॥

Verse 6

भर्त्रा सह तथा सम्यक्चिक्रीडे सुविनीतवत् । सोऽपि रेमे तया काले हस्तिन्येव महागजः

भर्त्रा सह तथा सम्यक् चिक्रीडे सुविनीतवत्। सोऽपि तया सह काले रेमे हस्तिन्येव महागजः॥

Verse 7

अर्थाप्तिः पूर्वपुण्येन जाता तस्य महात्मनः । वाणिज्यं स्वजनैर्नित्यं स्वदेशपरदेशजम्

पूर्वपुण्यप्रभावेन तस्य महात्मनः अर्थाप्तिः समजायत। स्वजनैः सदा स्वदेशे परदेशे च वाणिज्यं प्रवर्तितम्॥

Verse 8

कारयत्यर्थजातैश्च परकीयस्वकीयजैः । एवमर्थश्च बहुधा संजातो धर्मदर्शिनः

परकीयस्वकीयजैः अर्थजातैः स कारयति कर्माणि। एवं धर्मदर्शिनः तस्य बहुधा अर्थः संजातः॥

Verse 9

पुत्रत्रयं च संजातं पितुः शुश्रूषणे रतम् । तस्य पुत्राः पितुर्भक्ता द्रव्यादिमदवर्जिताः

पितुः शुश्रूषणे रतं पुत्रत्रयं समजायत। तस्य पुत्राः पितृभक्ताः द्रव्यादिमदवर्जिताः॥

Verse 10

पितृवाक्यरताः श्रेष्ठाः स्वधर्माचारशोभनाः । पित्रोः शुश्रूषणादन्यन्नाभिनंदंति किंचन

पितृवाक्यरताः श्रेष्ठाः स्वधर्माचारशोभनाः। पित्रोः शुश्रूषणादन्यत् किंचन नाभिनन्दन्ति ते॥

Verse 11

ते सम्बन्धैः सुसंबद्धाः पित्रा धर्मार्थदर्शिना । तत्पत्न्यो मातृपित्रर्चां कारयंत्यनिवारितम्

पित्रा धर्मार्थदर्शिना सम्बन्धैः सुसम्बद्धाः ते। तेषां पत्न्यः मातृपित्रर्चां निरन्तरं कारयन्त्यनिवारितम्॥

Verse 12

ऋद्धिमद्भवनं तस्य धनधान्यसमन्वितम् । सोऽपि धर्मरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः

तस्य भवनं ऋद्धिमत्, धनधान्यसमन्वितं बभूव। स तु नित्यं धर्मरतो देवताऽतिथिपूजकश्चासीत्॥

Verse 13

गृहागतो न विमुखो यस्य जातु कदाचन । शीतकाले धनं प्रादादुष्णकाले जलान्नदः

यस्य गृहमागतः कश्चिदपि जातु न विमुखोऽभवत्। शीतकाले धनं ददौ, उष्णकाले जलान्नदः॥

Verse 14

वर्षा काले वस्त्रदश्च बभूवान्नप्रदः सदा । वापीकूपतडागादिप्रपादेवगृहाणि च

वर्षाकाले वस्त्रदः स बभूव, अन्नप्रदः सदा। वापीकूपतडागादि-प्रपादेवगृहाणि च कारयामास॥

Verse 15

कारयत्युचिते काले शिवविष्णुव्रतस्थितः । इष्टधर्मस्तु वर्णानां समाचीर्णो महाफलः

उचिते काले स कारयामास, शिवविष्णुव्रतस्थितः। वर्णानामिष्टधर्मः सम्यगाचरितो महाफलप्रदः॥

Verse 16

अन्येषां पूर्तधर्माणां तेषां पूर्तकरः सदा । स बभूव धनाढ्योपि व्यसनैर्न समाश्रितः

अन्येषां पूर्तधर्माणां स सदा पूर्तकारकः। धनाढ्योऽपि स व्यसनैर्न कदाचन समाश्रितः॥

Verse 17

एकदा गालवमुनिः शिष्यैर्बहुभिरावृतः

एकदा गालवमुनिः शिष्यैर्बहुभिरावृतः समागच्छत्।

Verse 18

विष्णुभक्तिरतो नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

स विष्णुभक्तिरतो नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः।

Verse 19

स वाग्भिर्मधुभिस्तस्य अभ्युत्थानासनादिभिः । उपचारैः पुनर्युक्तः कृतार्थ इव मानयन्

स वाग्भिर्मधुभिस्तस्य अभ्युत्थानासनादिभिः। उपचारैः पुनर्युक्तः कृतार्थ इव मानयन्॥

Verse 20

अद्य मे सफलं जन्म जातं जीवितमुत्तमम् । अद्य मे सफलो धर्मः कुशलश्चोद्धृतस्त्वया

अद्य मे सफलं जन्म जातं जीवितमुत्तमम्। अद्य मे सफलो धर्मः कुशलश्चोद्धृतस्त्वया॥

Verse 21

मम पापसहस्राणि दृष्ट्या दग्धानि ते मुने । गृहं मम गृहस्थस्य सकलं पावितं त्वया

मम पापसहस्राणि दृष्ट्या दग्धानि ते मुने। गृहं मम गृहस्थस्य सकलं पावितं त्वया॥

Verse 22

तस्य भक्त्या प्रसन्नोऽभूद्गतमार्गपरिश्रमः । उवाच मुनिशार्दूलः सच्छूद्रं तं कृतांजलिम्

तस्य भक्त्या प्रसन्नोऽभूद् गतमार्गपरिश्रमः। मुनिशार्दूलः सच्छूद्रं तं कृताञ्जलिं प्रत्युवाच॥

Verse 23

कच्चित्ते कुशलं सौम्य मनो धर्मे प्रवर्तते । अर्थानुबंधाः सततं बन्धुदारसुतादयः

कच्चित्ते कुशलं सौम्य, मनो धर्मे प्रवर्तते। अर्थानुबन्धाः सततं बन्धुदारसुतादयः॥

Verse 24

गोविन्दे सततं भक्तिस्तथा दाने प्रवर्तते । धर्मार्थकाम कार्येषु सप्रभावं मनस्तव

गोविन्दे सततं भक्तिस्तथा दाने प्रवर्तते। धर्मार्थकामकार्येषु सप्रभावं मनस्तव॥

Verse 25

विष्णुपादोदकं नित्यं शिरसा धार्यते न वा । पादोद्भवं च गंगोदं द्वादशाब्दफलप्रदम्

विष्णुपादोदकं नित्यं शिरसा धार्यते न वा। पादोद्भवं च गङ्गोदं द्वादशाब्दफलप्रदम्॥

Verse 26

चातुर्मास्ये विशेषेण तत्फलं द्विगुणं भवेत् । हरिभक्तिर्हरिकथा हरिस्तोत्रं हरेर्नतिः

चातुर्मास्ये विशेषेण तत्फलं द्विगुणं भवेत्। हरिभक्तिर्हरिकथा हरिस्तोत्रं हरेर्नतिः॥

Verse 27

हरिध्यानं हरेः पूजा सुप्ते देवे च मोक्षकृत् । एवं ब्रुवाणं स मुनिं पुनराह नतिं गतः

हरिध्यानं हरेः पूजा सुप्तेऽपि भगवति मोक्षप्रदा भवति। एवं वदन्तं मुनिं स नत्वा पुनरेवाभ्यभाषत॥

Verse 28

भवद्दृष्ट्याश्रमफलमेतज्जातं न संशयः । तथापि श्रोतुमिच्छामि तव वाणीमनामयीम्

भवद्दर्शनमात्रेणाश्रमफलमेतज्जातं न संशयः। तथापि तव वाणीमनामयीं श्रोतुमिच्छामि॥

Verse 29

भवादृशानां गमनं सर्वार्थेषु प्रकल्पते । ततस्तौ सुमुदा युक्तौ संजातौ हृष्टचेतसौ

भवादृशानां गमनं सर्वार्थेषु साधकं भवति। ततस्तौ सुमुदा युक्तौ हृष्टचेतसौ बभूवतुः॥

Verse 30

मुनिं पैजवनोनाम सच्छूद्रः प्राह संमतः । किमागमनकृत्यं ते कथयस्व प्रसादतः

पैजवनो नाम सच्छूद्रः संमतः मुनिं प्राह। किमागमनकृत्यं ते कथयस्व प्रसादतः॥

Verse 31

को वा तीर्थप्रसंगश्च चातुर्मास्ये समीपगे । गालवः प्राह सच्छूद्रं धार्मिकं सत्यवादिनम्

को वा तीर्थप्रसङ्गश्च चातुर्मास्ये समीपगे? इति गालवः सच्छूद्रं धार्मिकं सत्यवादिनं प्राह॥

Verse 32

मम तीर्थावसिक्तस्य मासा बहुतरा गताः । इदानीमाश्रमं यास्ये चातुर्मास्ये समागते

मम तीर्थेष्ववसिक्तस्य बहवो मासा व्यतीताः। इदानीं चातुर्मास्ये समुपस्थितेऽहं स्वाश्रमं गमिष्यामि॥

Verse 33

आषाढशुक्लैकादश्यां करिष्ये नियमं गृहे । नारायणस्य प्रीत्यर्थं श्रेयोऽर्थं चात्मनस्तथा । प्रत्युवाच मुनिर्धर्मान्विनयानतकन्धरम्

आषाढशुक्लैकादश्यां गृहे नियमं करिष्ये। नारायणप्रीत्यर्थं स्वात्मनः श्रेयसे च। इति मुनिर्धर्मान् विनयानतकन्धरं प्रत्युवाच॥

Verse 34

पैजवन उवाच । मामनुग्रहजां बुद्धिं ब्रूहि त्वं द्विजपुंगव । वेदेऽधिकारो नैवास्ति वेदसारजपस्य वा

पैजवन उवाच—द्विजपुङ्गव, त्वदनुग्रहजां बुद्धिं मे ब्रूहि। वेदेऽधिकारो मम नास्ति, वेदसारजपस्यापि॥

Verse 35

पुराणस्मृतिपाठस्य तस्मात्किंचिद्वदस्व मे । तत्त्वात्मसदृशं किंचिद्भाति रूपं महाफलम्

तस्मात् पुराणस्मृतिपाठात् किंचिद् मे वद। तत्त्वात्मसदृशं किंचिद् महाफलप्रदं रूपं प्रकाशते॥

Verse 36

चातुर्मास्ये विशेषेण मुक्तिसंसाधकं वद

चातुर्मास्ये विशेषेण मुक्तिसंसाधकं साधनं वद॥

Verse 37

गालव उवाच । शालिग्रामगतं विष्णुं चक्रांकित पुटं सदा । येऽर्चयन्ति नरा नित्यं तेषां भुक्तिस्त्वदूरतः

गालव उवाच—शालिग्रामगतं विष्णुं चक्राङ्कितं पुटं सदा। ये नरा नित्यं समर्चयन्ति, तेषां भुक्तिः सुदूरतः॥

Verse 38

शालिग्रामे मनो यस्य यत्किंचित्क्रियते शुभम् । अक्षय्यं तद्भवेन्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

शालिग्रामे मनो यस्य, यत्किञ्चित्क्रियते शुभम्। अक्षय्यं तद्भवेन्नित्यं, चातुर्मास्ये विशेषतः॥

Verse 39

शालिग्रामशिला यत्र यत्र द्वारावती शिला । उभयोः संगमः प्राप्तो मुक्तिस्तस्य न दुर्लभा

शालिग्रामशिला यत्र, यत्र द्वारावतीशिला। उभयोः सङ्गमः प्राप्तो, मुक्तिस्तस्य न दुर्लभा॥

Verse 40

शालिग्रामशिला यस्यां भूमौ संपूज्यते नृभिः । पञ्चक्रोशं पुनात्येषा अपि पापशतान्वितैः

शालिग्रामशिला यस्यां भूमौ संपूज्यते नृभिः। पञ्चक्रोशं पुनात्येषा, अपि पापशतान्वितैः॥

Verse 41

तैजसं पिंडमेतद्धि ब्रह्मरूपमिदं शुभम् । यस्याः संदर्शनादेव सद्यः कल्मषनाशनम्

तैजसं पिण्डमेतद्धि ब्रह्मरूपमिदं शुभम्। यस्याः सन्दर्शनादेव सद्यः कल्मषनाशनम्॥

Verse 42

सर्वतीर्थानि पुण्यानि देवतायतनानि च । नद्यः सर्वा महाशूद्र तीर्थत्वं प्राप्नुवंति हि

सर्वाणि पुण्यतीर्थानि देवतायतनानि च । सर्वा नद्यश्च, हे महाशूद्र, अस्य माहात्म्यसम्बन्धेन तीर्थत्वं प्राप्नुवन्ति हि ॥

Verse 43

सन्निधानेन वै तस्याः क्रिया सर्वत्रशोभनाः । व्रजंति हि क्रियात्वं च चातुर्मास्ये विशेषतः

तस्याः सन्निधिमात्रेण सर्वत्र क्रियाः शुभशोभनाः । क्रियात्वं च प्राप्नुवन्ति, चातुर्मास्ये विशेषतः ॥

Verse 44

पूज्यते भवने यस्य शालिग्राम शिला शुभा । कोमलैस्तुलसीपत्रैर्विमुखस्तत्र वै यमः

यस्य भवने शुभा शालिग्रामशिला पूज्यते । कोमलैस्तुलसीपत्रैः, तत्र वै यमो विमुखः ॥

Verse 45

ब्राह्मणक्षत्रियविशां सच्छूद्राणामथापि वा । शालिग्रामाधिकारोऽस्ति न चान्येषां कदाचन

ब्राह्मणक्षत्रियविशां सच्छूद्राणामथापि वा । शालिग्रामपूजनेऽधिकारोऽस्ति, न चान्येषां कदाचन ॥

Verse 46

सच्छूद्र उवाच । ब्रह्मन्वेदविदां श्रेष्ठ सर्वशास्त्रविशारद । स्त्रीशूद्रादिनिषेधोऽयं शालिग्रामे हि श्रूयते

सच्छूद्र उवाच । ब्रह्मन् वेदविदां श्रेष्ठ सर्वशास्त्रविशारद । स्त्रीशूद्रादिनिषेधोऽयं शालिग्रामे हि श्रूयते ॥

Verse 47

मादृशस्त्वं कथं शालिग्रामपूजाविधिं वद

मादृशोऽहं कथं योग्यः? शालिग्रामपूजाविधिं मे सम्यग्वद।

Verse 48

गालव उवाच । असच्छूद्रगतं दास निषेधं विद्धि मानद । स्त्रीणामपि च साध्वीनां नैवाभावः प्रकीर्तितः

गालव उवाच—असच्छूद्रगतं निषेधं विद्धि, मानद दास; स्त्रीणामपि साध्वीनां नैवाभावः प्रकीर्तितः।

Verse 49

मा भूत्संशयस्तेनात्र नाऽप्नुषे संशयात्फलम् । शालिग्रामार्चनपराः शुद्धदेहा विवेकिनः

अत्र तेन मा भूत्संशयः; संशयात्फलं नाप्नोषि। शालिग्रामार्चनपराः शुद्धदेहा विवेकिनः।

Verse 50

न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये च पूजकाः । शालिग्रामार्पितं माल्यं शिरसा धारयंति ये

चातुर्मास्ये पूजका ये, शालिग्रामार्पितं माल्यं शिरसा धारयन्ति, ते यमपुरं न यान्ति।

Verse 51

तेषां पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् । शालिग्राम शिलाग्रे तु ये प्रयच्छंति दीपकम्

तेषां पापसहस्राणि तत्क्षणादेव विलयं यान्ति, ये शालिग्रामशिलाग्रे दीपकं प्रयच्छन्ति।

Verse 52

तेषां सौरपुरे वासः कदाचिन्नैव हीयते । शालिग्रामगतं विष्णुं सुमनोभिर्मनोहरैः । येऽर्चयंति महाशूद्र सुप्ते देवे हरौ तथा

तेषां सौरपुरे वासः कदाचिन्नैव हीयते। महाशूद्र, ये शालिग्रामगतं विष्णुं सुमनोभिर्मनोहरैः पूजयन्ति, सुप्तेऽपि देवे हरौ, तेषां तत्फलं नित्यं भवति॥

Verse 53

पंचामृतेन स्नपनं ये कुर्वंति सदा नराः । शालिग्रामशिलायां च न ते संसारिणो नराः

ये नराः सदा पञ्चामृतेन शालिग्रामशिलायाः स्नपनं कुर्वन्ति, ते नराः न संसारिणः; न ते संसारे भ्रमन्ति॥

Verse 54

मुक्तेर्निदानममलं शालिग्रामगतं हरिम् । हृदि न्यस्य सदा भक्त्या यो ध्यायति स मुक्तिभाक्

मुक्तेर्निदानममलं शालिग्रामगतं हरिं हृदि न्यस्य सदा भक्त्या यो ध्यायति, स मुक्तिभाक् भवति॥

Verse 55

तुलसीदलजां मालां शालिग्रामोपरि न्यसेत् । चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकामानवाप्नुयात्

तुलसीदलजां मालां शालिग्रामोपरि न्यसेत्। चातुर्मास्ये विशेषेण स सर्वकामानवाप्नुयात्॥

Verse 56

न तावत्पुष्पजा माला शालिग्रामस्य वल्लभा । सर्वदा तुलसी देवी विष्णोर्नित्यं शुभा प्रिया

न तावत्पुष्पजा माला शालिग्रामस्य वल्लभा। सर्वदा तुलसी देवी विष्णोर्नित्यं शुभा प्रिया॥

Verse 57

तुलसी वल्लभा नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । शालिग्रामो महाविष्णुस्तुलसी श्रीर्न संशयः

तुलसी नित्यं वल्लभा, चातुर्मास्ये विशेषतः। शालिग्रामः स एव महाविष्णुः, तुलसी च श्रीरिति न संशयः॥

Verse 58

अतो वासितपानीयैः स्नाप्यं चंदनचर्चितैः । मंजरीभिर्युतं देवं शालग्रामशिलाहरिम्

अतः वासितपानीयैः स्नापयेत्, चन्दनचर्चितैः। मञ्जरीभिर्युतं देवं शालिग्रामशिलाहरिम्॥

Verse 59

तुलसीसंभवाभिश्च कृत्वा कामानवाप्नुयात् । पत्रे तु प्रथमे ब्रह्मा द्वितीये भगवाञ्छिवः

तुलसीसम्भवैर्द्रव्यैः कृत्वा पूजां मनोरथान् अवाप्नुयात्। पत्रे तु प्रथमे ब्रह्मा, द्वितीये भगवाञ्छिवः॥

Verse 60

मंजर्यां भगवान्विष्णुस्तदेकस्थत्रया सदा । मंजरी दलसंयुक्ता ग्राह्या बुधजनैः शुभा

मञ्जर्यां भगवान् विष्णुः; तस्मात् एकस्थत्रयी सदा। मञ्जरी दलसंयुक्ता ग्राह्या बुधजनैः शुभा॥

Verse 61

तां निवेद्य गुरौ भक्त्या जन्मादिक्षयकारणम् । शालिग्रामे धूपराशिं निवेद्य हरितत्परः

तां गुरौ भक्त्या निवेद्य, जन्मादिक्षयकारिणीम्। शालिग्रामे धूपराशिं निवेद्य हरितत्परः॥

Verse 62

चातुर्मास्ये विशेषेण मनुष्यो नैव नारकी । शालिग्रामं नरो दृष्ट्वा पूजितं कुसुमैः शुभैः

चातुर्मास्ये विशेषेण मनुष्यो नैव नारकी भवति; शुभकुसुमैः पूजितं शालिग्रामं दृष्ट्वा नरो नरकगतिं न प्राप्नोति।

Verse 63

सर्वपापविशुद्धात्मा याति तन्मयतां हरौ । य स्तौत्यश्मगतं विष्णुं गंडकीजलसंभवम्

यो गण्डकीजलसंभवं शिलागतं विष्णुं स्तौति, स सर्वपापविशुद्धात्मा हरौ तन्मयतां याति।

Verse 64

श्रुतिस्मृतिपुराणैश्च सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् । शालिग्रामशिलायाश्च चतुर्विंशतिसंख्यकाः । भेदाः संति महाशूद्र ताञ्छृणुष्व महामते

श्रुतिस्मृतिपुराणैः प्रमाणीकृतः सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत्। महाशूद्र, शालिग्रामशिलायाश्चतुर्विंशतिसंख्यका भेदाः सन्ति; ताञ्छृणुष्व महामते।

Verse 65

इमाः पूज्याश्च लोकेऽत्र चतुर्विंशतिसंख्यकाः । तासां च दैवतं विष्णुं नामानि च वदाम्यहम्

इमाः चतुर्विंशतिसंख्यकाः शालिग्रामशिलाः लोकेऽत्र पूज्याः; तासां दैवतं विष्णुः। तासां नामानि च वदाम्यहम्।

Verse 66

स एव मूर्त्तश्चतुरुत्तरासिर्विंशद्भिरेको भगवान्यथाऽद्यः । स एव संवत्सरनामसंज्ञः स एव ग्रावागत आदिदेवः

स एव आद्यो भगवान् एकोऽपि चतुर्विंशतिमूर्तिभिर्विभाति। स एव संवत्सरनामभिः संज्ञितः; स एव ग्रावागत आदिदेवः।

Verse 243

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।