Adhyaya 264

Verse 1

ब्रह्मोवाच । कार्तिकेयश्च पार्वत्याः प्राणेभ्यश्चातिवल्लभः । संक्रीडति समीपस्थो नानाचेष्टाभिरुद्यतः

ब्रह्मोवाच—कार्तिकेयः पार्वत्याः प्राणेभ्यः अपि अतिवल्लभः, समीपस्थः सन् नानाचेष्टाभिरुद्यतः संक्रीडति।

Verse 2

रक्तकांतिर्महातेजाः षण्मुखोऽद्भुत विक्रमः । क्वचिद्गायति चात्यर्थं क्वचिन्नृत्यति स्वेच्छया

स रक्तकान्तिर्महातेजाः षण्मुखोऽद्भुतविक्रमः। क्वचिदत्यर्थं गायति, क्वचिच्छ्वेच्छया नृत्यति।

Verse 3

मातरं पितरं दृष्ट्वा विनयावनतः क्वचित् । क्वचिच्च गंगापुलिने सिकतालेपनाकृतिः

क्वचिद् मातरं पितरं च दृष्ट्वा स विनयेनावनतः प्रणमति; क्वचिच्च गङ्गापुलिने सिकतालेपनैः क्रीडन् आकृतिं करोति।

Verse 4

गणैः सह विचिन्वानो विविधान्वनभूरुहान् । एवं प्रक्रीडितस्तस्य दिवसाः पंच जज्ञिरे

गणैः सह स विचिन्वानः वनभूरुहानां विविधान् प्रकारान् पश्यन् विचचार; एवं तस्य क्रीडतः पञ्च दिवसाः समतीताः।

Verse 5

ततो देवा महेन्द्राद्यास्तारकत्रासविद्रुताः । स्तुवन्तः शंकरं सर्वे तारकस्य जिघृक्षया

ततः देवा महेन्द्राद्याः तारकत्रासविद्रुताः; सर्वे शङ्करं स्तुवन्तो तारकं जिघृक्षवः समभवन्।

Verse 6

चक्रुः कुमारं सेनान्यं जाह्नव्यां स्वगणैः सुराः । सस्वनुर्देववाद्यानि पुष्पवर्षं पपात ह

जाह्नव्यां सुराः स्वगणैः सह कुमारं सेनान्यं चक्रुः; देववाद्यानि सस्वनुः, पुष्पवृष्टिश्च पपात।

Verse 7

वह्निस्तु स्वां ददौ शक्तिं हिमवान्वाहनं ददौ । सर्वदेवसमुद्भूतगणकोटिसमावृतः

वह्निः स्वां शक्तिं ददौ, हिमवान् वाहनं ददौ; सर्वदेवसमुद्भूतगणकोटिसमावृतः स बभौ।

Verse 8

प्रणम्य मुनिसंघेभ्यः प्रययौ रिपुविग्रहे । ताम्रवत्यां नगर्यां च शंखं दध्मौ प्रतापवान्

मुनिसङ्घेभ्यः प्रणम्य स रिपुविग्रहार्थं प्रययौ। ताम्रवत्यां नगर्यां च प्रतापवान् शङ्खं दध्मौ॥

Verse 9

ततस्तारकसैन्यस्य दैत्यदानवकोटयः । समाजग्मुस्तस्य पुराच्छंखनादभयातुराः

ततः तस्य पुरात् तारकसैन्यस्य दैत्यदानवकोटयः। शङ्खनादभयातुराः समाजग्मुः समन्ततः॥

Verse 10

स्ववाहनसमारूढाः संयता बलदर्पिताः । देवाः सर्वेऽपि युयुधुः स्कन्दतेजोपबृंहिताः

स्वस्ववाहनमारूढाः संयताः बलदर्पिताः। सर्वे देवाः युयुधिरे स्कन्दतेजोपबृंहिताः॥

Verse 11

तदा दानवसैन्यानि निजघान च सर्वशः । विष्णुचक्रेण ते छिन्नाः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः

तदा दानवसैन्यानि सर्वशो निजघान सः। विष्णुचक्रेण छिन्नास्ते पेतुरुर्व्यां सहस्रशः॥

Verse 12

ततो भग्नाश्च शतशो दानवा निहतास्तदा । नद्यः शोणितसंभूता जाता बहुविधामुने

ततो भग्नाः शतशो दानवा निहतास्तदा। शोणितसम्भवा नद्यः जाता बहुविधा मुने॥

Verse 13

तद्भग्नं दानवबलं दृष्ट्वा स युयुधे रणे । बभंज सद्यो देवेशो बाणजालैरनेकधा

तद्भग्नं दानवबलं दृष्ट्वा स रणाङ्गणे युयुधे । देवेशः सद्य एव बाणजालैः नानाविधं तान् बभञ्ज ॥

Verse 14

शक्तिनायुध्य गंगिन्याश्चिक्षेप कृष्णप्रेरिताः । सरथं च सयंतारं चक्रे तं भस्मसात्क्षणात्

कृष्णप्रेरिताः शक्तीनायुधानि चिक्षेपुर्दिव्याः । सरथं सयन्तारं च तं क्षणादेव भस्मसात् चक्रुः ॥

Verse 15

शेषाः पातालमगमन्हतं दृष्ट्वाऽथ तारकम् । ततो देवगणाः सर्वे शसंसुस्तस्य विक्रमम्

तारकं हतं दृष्ट्वा शेषा वैरिणः पातालमगमन् । ततः सर्वे देवगणास्तस्य विक्रमं शशंसुः ॥

Verse 16

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिस्तथाऽभवत् । ते लब्धविजयाः सर्वे महेश्वरपुरोगमाः

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्चाभवत् । महेश्वरपुरोगमाः सर्वे लब्धविजयाः मुदिताः ॥

Verse 17

सिषिचुः सर्वदेवानां सेनापत्ये षडाननम् । ततः स्कंदं समालिंग्य पार्वती हर्षगद्गदा

सर्वदेवानां सेनापत्ये षडाननं सिषिचुः । ततः स्कन्दं समालिङ्ग्य पार्वती हर्षगद्गदा ॥

Verse 18

मांगल्यानि तदा चक्रे स्वसखीभिः समावृता । एवं च तारकं हत्वा सप्तमेऽहनि बालकः

स्वसखीभिः समावृता सा तदा मांगल्यानि चकार। एवं तारकं हत्वा दिव्यबालकः सप्तमेऽहनि कृतकृत्योऽभवत्॥

Verse 19

मंदराचलमासाद्य पितरौ संप्रहर्षयन् । उवाच सकलं स्कन्दः परमानंदनिर्भरः

मन्दराचलमासाद्य पितरौ संप्रहर्षयन्। परमानन्दनिर्भरः स्कन्दः सकलं सम्यगुवाच॥

Verse 20

काले दारक्रियां तस्य चिन्तयामास शंकरः । स उवाच प्रसन्नात्मा गांगेयममितद्युतिम्

काले तस्य दारक्रियां चिन्तयामास शंकरः। प्रसन्नात्मा स गांगेयममितद्युतिमब्रवीत्॥

Verse 21

प्राप्तः कालस्तव विभो पाणिग्रहणसंमतः । कुरु दारान्समासाद्य धर्मस्ते पुंससंमतः

प्राप्तः कालस्तव विभो पाणिग्रहणसंमतः। कुरु दारान् समासाद्य धर्मस्ते पुंससंमतः॥

Verse 23

क्रीडस्व विविधैर्भोगैर्विमानैः सह कामिकैः । तच्छ्रुत्वा भगवान्स्कन्दः पितरं वाक्यमब्रवीत् । अहमेव हि सर्वत्र दृश्यः सर्वगणेषु च । दृश्यादृश्यपदार्थेषु किं गृह्णामि त्यजामि किम्

क्रीडस्व विविधैर्भोगैर्विमानैः सह कामिकैः। तच्छ्रुत्वा भगवान्स्कन्दः पितरं वाक्यमब्रवीत्॥ अहमेव हि सर्वत्र दृश्यः सर्वगणेषु च। दृश्यादृश्यपदार्थेषु किं गृह्णामि त्यजामि किम्॥

Verse 24

याः स्त्रियः सकला विश्वे पार्वत्या ताः समा हि मे । नराः सर्वेऽपि देवेश भवद्वत्तान्विलोकये

याः स्त्रियः सकला लोके मम पार्वत्याः समाः स्मृताः। नराश्च सर्वे देवेश त्वद्रूपान् एव पश्यामि॥

Verse 25

त्वं गुरुर्मां च रक्षस्व पुनर्नरकमज्जनात् । येन ज्ञातमिदं ज्ञानं त्वत्प्रसादादखंडितम्

त्वं गुरुर्मम देवेश रक्ष मां नरकाप्लवात्। त्वत्प्रसादादखण्डं ज्ञानमेतदवगतम्॥

Verse 26

पुनरेव महाघोरसंसाराब्धौ निमज्जये । दीपहस्तो यथा वस्तु दृष्ट्वा तत्करणं त्यजेत्

मा पुनर्महाघोरसंसाराब्धौ निमज्जये। दीपहस्तो यथा दृष्ट्वा वस्तु शोधं परित्यजेत्॥

Verse 27

तथा ज्ञानमधिप्राप्य योगी त्यजति संसृतिम् । ज्ञात्वा सर्वगतं ब्रह्म सर्वज्ञ परमेश्वर

तथा ज्ञानमधिगम्य योगी त्यजति संसृतिम्। सर्वगतं ब्रह्म ज्ञात्वा सर्वज्ञ परमेश्वर॥

Verse 28

निवर्त्तंते क्रियाः सर्वा यस्य तं योगिनं विदुः । विषये लुब्धचित्तानां वनेऽपि जायते रतिः

निवर्तन्ते क्रियाः सर्वा यस्य तं योगिनं विदुः। विषये लुब्धचित्तानां वनेऽपि जायते रतिः॥

Verse 29

सर्वत्र समदृष्टीनां गेहे मुक्तिर्हि शाश्वती । ज्ञानमेव महेशान मनुष्याणां सुदुर्लभम्

सर्वत्र समदृष्टीनां गृहेऽपि मुक्तिः शाश्वती भवति। हे महेशान, मनुष्याणां ज्ञानमेव परमं सुदुर्लभम्॥

Verse 30

लब्धं ज्ञानं कथमपि पंडितो नैव पातयेत् । नाहमस्मि न माता मे न पिता न च बांधवः

कथंचिदपि लब्धं ज्ञानं पण्डितो न कदाचन पातयेत्। ‘नाहमस्मि, न मे माता, न पिता, न च बान्धवः’॥

Verse 31

ज्ञानं प्राप्य पृथक्भावमापन्नो भुवनेष्वहम् । प्राप्यं भागमिदं दैवात्प्रभावात्तव नार्हसि

ज्ञानं प्राप्य भुवनेषु पृथग्भावमापन्नोऽहम्। दैवात् प्राप्तमिदं भागं तव प्रभावात् नान्यथा कर्तुमर्हसि॥

Verse 32

वक्तुमेवंविधं वाक्यं मुमुक्षोर्मे न संशयः । यदाग्रहपरा देवी पुनःपुनरभाषत

एवंविधं वाक्यं वक्तुं मुमुक्षोर्मे न संशयः। अथ देवी आग्रहपरा पुनःपुनरभाषत॥

Verse 33

तदा तौ पितरौ नत्वा गतोऽसौ क्रौञ्चपर्वतम् । तत्राश्रमे महापुण्ये चचार परमं तपः

तदा तौ पितरौ नत्वा स क्रौञ्चपर्वतं गतः। तत्र महापुण्येऽऽश्रमे परमं तपश्चकार॥

Verse 34

जजाप परमं ब्रह्म द्वादशाक्षरबीजकम् । पूर्वं ध्यानेन सर्वाणि वशीकृत्येन्द्रियाणि च

स परमं ब्रह्म द्वादशाक्षरबीजकं मन्त्रं जजाप। पूर्वं ध्यानयोगेन सर्वाण्येवेन्द्रियाणि वशीकृत्य स्थितवान्॥

Verse 35

ममतां संवियुज्याथ ज्ञानयोगमवाप्तवान् । सिद्धयस्तस्य निर्विघ्ना अणिमाद्या यदाऽगताः

ममतां ‘मम’भावं च संवियुज्य स ज्ञानयोगमवाप्तवान्। ततस्तस्य अणिमाद्याः सिद्धयो निर्विघ्नाः स्वयमेव समुपागताः॥

Verse 36

तदा तासां गणा क्रुद्धो वाक्यमेतदुवाच ह । ममापि दु्ष्टभावेन यदि यूयमुपागताः

तदा तासां गणनायकः क्रुद्धो वाक्यमेतदुवाच— ‘ममापि दुष्टभावेन यदि यूयमुपागताः…’॥

Verse 37

तदास्मत्समशांतानां नाभिभूतिं करिष्यथ । एवं ज्ञात्वा महेशोऽपि यतो ज्ञानमहोदयम्

‘तदास्मत्समशान्तानां नाभिभूतिं करिष्यथ।’ इति ज्ञात्वा महेशोऽपि ज्ञानमहोदयाय प्रववृते॥

Verse 38

मत्तोऽपि ज्ञानयोगेनस्कन्दोऽप्यधिकभावभृत् । विस्मयाविष्टहृदयः पार्वतीमनुशिष्टवान्

मत्तोऽपि ज्ञानयोगेन स्कन्दोऽप्यधिकभावभृत्। विस्मयाविष्टहृदयः पार्वतीमनुशिष्टवान्॥

Verse 39

पुत्रशोकपरां चोमां शुभैर्वाक्यामृतैर्हरः । चातुर्मासस्य माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम्

पुत्रशोकविह्वलामुमां हरिः शुभैर्वाक्यामृतैः समाश्वास्य चातुर्मास्यस्य माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनं प्राह।

Verse 40

महेश्वरो वा मधुकैटभारिर्हृद्याश्रितो ध्यानमयोऽद्वितीयः । अभेदबुद्ध्या परमार्तिहंता रिपुः स एवातिप्रियो भवेत्ततः

महेश्वरो वा मधुकैटभारिः हृदि स्थितो ध्यानमयोऽद्वितीयः; अभेदबुद्ध्या दृष्टः स परमार्तिहन्ता भवति, ततो रिपुरप्यतिप्रियो भवेत्।

Verse 41

सूत उवाच । एतद्वः कथितं विप्राश्चातुर्मास्यसमुद्भवम् । माहात्म्यं विस्तरेणैव किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

सूत उवाच—विप्राः, चातुर्मास्यसमुद्भवं माहात्म्यं विस्तरेण वः कथितम्; किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ?

Verse 264

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तारकासुरवधो नाम चतुःषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ‘तारकासुरवधो’ नाम चतुःषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।