Adhyaya 123

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति शुक्लतीर्थमनुत्तमम् । दर्भैः संसूचितं श्वेतैर्यदद्यापि द्विजोत्तमाः

सूत उवाच—तत्रान्यदपि विद्यते शुक्लतीर्थमनुत्तमम्। श्वेतैर्दर्भैः संसूचितं यदद्यापि द्विजोत्तमाः॥

Verse 2

चमत्कारपुरे पूर्वमासीत्कश्चित्सुशल्यवित् । रजकः शुद्धकोनाम पुत्रपौत्रसमन्वितः

पूर्वं चमत्कारपुरे कश्चित् सुशल्यवित् रजकः आसीत्। शुद्धक इति नाम्ना स पुत्रपौत्रसमन्वितः॥

Verse 3

स सर्वरजकानां च प्राधान्येन व्यवस्थितः । प्रधानब्राह्मणानां च करोत्यंबरशोधनम्

स सर्वरजकानां प्राधान्येन व्यवस्थितः। प्रधानब्राह्मणानां च अम्बरशोधनं करोति स्म॥

Verse 4

कस्यचित्त्वथ कालस्य नीलीकुण्ड्यां समाहितः । प्राक्षिपद्ब्राह्मणेंद्राणां वासो विज्ञातवांश्चिरात्

अथ कस्यचित् काले स नीलीकुण्ड्यां समाहितः। ब्राह्मणेन्द्राणां वासांसि तत्र प्राक्षिपत्, चिरादेव तद् अवबुध्यत॥

Verse 5

अथासौ मन्दचित्तश्च स्वामाहूयकुटुम्बिनीम् । पुत्रांश्च वचनं प्राह रहस्ये भयविह्वलः

अथ स मन्दचित्तो भयविह्वलः स्वकुटुम्बिनीम् आहूय पुत्रांश्च समाहूय रहसि वचनमिदं प्राह।

Verse 6

निर्मूल्यानि सुवस्त्राणि ब्राह्मणानां महात्मनाम् । नीलीमध्ये विमोहेन प्रक्षिप्तानि बहूनि च

महात्मनां ब्राह्मणानां निर्मूल्यानि सुवस्त्राणि मया विमोहेन नीलीमध्यं बहूनि प्रक्षिप्तानि।

Verse 7

वधबन्धादिकं कर्म ते करिष्यंत्यसंशयम् । तस्मादन्यत्र गच्छामो गृहीत्वा रजनीमिमाम्

तेऽसंशयं वധबन्धादिकं कर्म करिष्यन्ति; तस्मादिमां रजनीं गृहीत्वान्यत्र गच्छामः।

Verse 8

एवं स निश्चयं कृत्वा सारमादाय मंदिरात् । प्रस्थितो भार्यया सार्द्धं कांदिशीको द्विजोत्तमाः

एवं स निश्चयं कृत्वा मन्दिरात् सारमादाय भार्यया सार्धं कांदिशीको जनः प्रस्थितो, हे द्विजोत्तम।

Verse 9

तावत्तस्य सुता गत्वा स्वां सखीं दाशसंभवाम् । उवाच क्षम्यतां भद्रे यन्मया कुकृतं कृतम्

तावत्तस्य सुता गत्वा दाशसम्भवां स्वसखीं प्रति उवाच—क्षम्यतां भद्रे, यन्मया कुकृतं कृतम्।

Verse 10

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि प्रक्रीडंत्या त्वया सह । प्रणयाद्बाल्यभावाच्च क्रोधाद्वाथ महेर्ष्यया

अज्ञानात् ज्ञानतो वापि त्वया सह क्रीडमानया । प्रणयाद् बाल्यभावाच्च क्रोधाद्वा महेर्ष्यया ॥

Verse 11

अथ सा सहसा श्रुत्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणा । उवाच किमिदं भद्रे यन्मामित्थं प्रभाषसे

अथ सा सहसा श्रुत्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणा । उवाच—किमिदं भद्रे यन्मामित्थं प्रभाषसे ॥

Verse 12

सख्युवाच । मम तातेन नीलायां प्रक्षिप्तान्यंबराणि च । ब्राह्मणानां महार्हाणि विभ्रमेण सुलोचने

सख्युवाच—मम तातेन नीलायां प्रक्षिप्तान्यंबराणि च । ब्राह्मणानां महार्हाणि विभ्रमेण सुलोचने ॥

Verse 13

तत्प्रभाते परिज्ञाय दंडं धास्यंति दारुणम् । एवं चित्ते समास्थाय तातः संप्रस्थितोऽधुना

तत्प्रभाते परिज्ञाय दण्डं धास्यन्ति दारुणम् । एवं चित्ते समास्थाय तातः संप्रस्थितोऽधुना ॥

Verse 14

अहं तवातिकं प्राप्ता दर्शनार्थमनिन्दिते । अनुज्ञाता प्रयास्यामि त्वया तस्मात्प्रमुच्यताम्

अहं तवातिकं प्राप्ता दर्शनार्थमनिन्दिते । अनुज्ञाता प्रयास्यामि त्वया तस्मात् प्रमुच्यताम् ॥

Verse 15

अथ सा तद्वचः श्रुत्वा प्रसन्नवदनाऽब्रवीत् । यद्येवं मा सरोजाक्षि कुत्रचित्संप्रयास्यसि

अथ सा तद्वचः श्रुत्वा प्रसन्नवदना अब्रवीत्— “यदि एवं, हे सरोजाक्षि, मा कुत्रचित् संप्रयास्यसि।”

Verse 16

निवारय द्रुतं गत्वा तातं नो गम्यतामिति । अस्ति पूर्वोत्तरे भागे स्थानादस्माज्जलाशयः

“द्रुतं गत्वा तातं निवारय; नो गम्यताम्” इति। अस्मात् स्थानात् पूर्वोत्तरे भागे जलाशयः अस्ति।

Verse 19

ततः स विस्मयाविष्टः स्वयं सस्नौ कुतूहलात् । यावच्छुक्लत्वमापन्नस्तादृक्कृष्णवपुर्धरः

ततः स विस्मयाविष्टः कुतूहलात् स्वयं तत्र सस्नौ; यावत् स कृष्णवपुर्धरः शुक्लत्वम् आपन्नः।

Verse 20

तस्मात्तत्रैव वस्त्राणि प्रक्षालयतु सत्वरम् । तातः स तव यास्यंति विशुद्धिं परमां शुभे

“तस्मात् तत्रैव वस्त्राणि सत्वरं प्रक्षालयतु। ततः तव तातः, शुभे, परमां विशुद्धिं यास्यति।”

Verse 21

अथ सा सत्वरं गत्वा निजतातस्य तद्वचः । सत्वरं कथयामास प्रहृष्टवदना सती

अथ सा सत्वरं गत्वा निजतातं प्रति तद्वचः सत्वरं कथयामास, प्रहृष्टवदना सती।

Verse 22

मम सख्या समादिष्टं नातिदूरे जलाशयः । तत्र श्वेतत्वमायाति सर्वं क्षिप्तं सितेतरम्

मम सख्या ममोपदिष्टं नातिदूरे जलाशयः। तत्र यत्किञ्चित् क्षिप्यते—श्वेतमश्वेतं वा—सर्वं श्वेतत्वं (शुद्धिं प्रभां च) याति।

Verse 23

तस्मात्प्रक्षालय प्रातस्तत्र गत्वा जलाशये । वस्त्राण्यमूनि शुक्लत्वं संप्रयास्यंत्यसंशयम्

तस्मात् प्रातःकाले तत्र जलाशये गत्वा प्रक्षालय। इमानि वस्त्राणि निःसन्देहं शुक्लत्वं प्राप्स्यन्ति।

Verse 24

रजक उवाच । नैतत्संपत्स्यते पुत्रि यन्नीलस्य परिक्षयः । वस्त्रलग्नस्य जायेत यतः प्रोक्तं पुरातनैः

रजक उवाच—पुत्रि, नैतत् सम्भवति यन्नीलस्य परिक्षयः। वस्त्रलग्नस्य नाशो न जायेत, इति पुरातनैः प्रोक्तम्।

Verse 25

वज्रलेपस्य मूर्खस्य नारीणां कर्कटस्य च । एको ग्रहस्तु मीनानां नीलीमद्यपयोस्तथा

वज्रलेपस्य मूर्खस्य नारीणां कर्कटस्य च एको ग्रहः स्मृतः। तथा मीनानां, नीलीमद्यपयोश्चापि एक एव ग्रह इति।

Verse 26

कन्योवाच । तत्र ह्यागम्यतां तावद्वस्त्रणयादाय यत्नतः । तोयाच्छुद्धिं प्रयास्यंति तदाऽगंतव्यमेव हि

कन्योवाच—तर्हि तत्रैव तावदागम्यतां वस्त्राण्यादाय यत्नतः। तोयात् शुद्धिं प्रयास्यन्ति; तद् द्रष्टुं गन्तव्यमेव हि।

Verse 27

भूयोऽपि मंदिरे वाऽथ तस्मात्स्थानाद्दिगंतरम् । गंतव्यं सकलैरेव ममैतद्धृदि संस्थितम्

भूयोऽपि मन्दिरे वा तस्मात् स्थानाद् दिगन्तरं वा सर्वैरेव गन्तव्यम्—एष मे निश्चयो हृदि दृढं संस्थितः।

Verse 28

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा साधुसाध्विति तेऽसकृत् । प्रोच्य बांधवभृत्याश्च रात्रावेव प्रजग्मिरे

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा तेऽसकृत् ‘साधु साधु’ इति प्रोचुः; ततः बान्धवभृत्यान् सूचयित्वा रात्रावेव प्रजग्मिरे।

Verse 29

दाशकन्यां पुरः कृत्वा संशयं परमं गताः । विभवेन समायुक्ता निजेन द्विजसत्तमाः

दाशकन्यां पुरः कृत्वा ते द्विजसत्तमाः परमसंशयाकुलाः सन्तो निजविभवसमायुक्ता जग्मुः।

Verse 30

ततः सा दर्शयामास दाशकन्या जलाशयम् । बहुवीरुधसंछन्नं दुष्प्रवेशं च देहिनाम्

ततः सा दाशकन्या तान् जलाशयं दर्शयामास—बहुवीरुधसंछन्नं देहिनां दुष्प्रवेशं च।

Verse 31

ततः स रजकस्तत्र वस्त्राण्यादाय सर्वशः । प्रविष्टः सलिले तस्मिन्क्षालयामास वै द्विजाः

ततः स रजकस्तत्र सर्वशो वस्त्राण्यादाय तस्मिन् सलिले प्रविष्टः; हे द्विजाः, स तानि क्षालयामास वै।

Verse 32

अथ तानि सुवस्त्राणि मेचकाभानि तत्क्षणात् । जातानि स्फटिकाभानि तत्क्षणादेव कृत्स्नशः

अथ तानि सुवस्त्राणि मेचकाभानि तत्क्षणात् । स्फटिकप्रभया युक्तानि तत्क्षणादेव कृत्स्नशः समभवन् ॥

Verse 33

ततस्तुष्टिसमायुक्तः साधुसाध्विति चाऽब्रवीत् । समालिंग्य सुतां प्राह दाशकन्यां च सादरम्

ततः तुष्टिसमायुक्तः साधु साध्विति चाब्रवीत् । समालिङ्ग्य सुतां प्राह दाशकन्यां च सादरम् ॥

Verse 34

सुवस्त्राणि द्विजेंद्राणामर्पयामो यथाक्रमम्

सुवस्त्राणि द्विजेन्द्राणामर्पयामो यथाक्रमम् ॥

Verse 35

ततः स स्वगृहं गत्वा तानि वस्त्राणि कृत्स्नशः । यथाक्रमेण संहृष्टः प्रददौ द्विजसत्तमाः

ततः स स्वगृहं गत्वा तानि वस्त्राणि कृत्स्नशः । यथाक्रमेण संहृष्टः प्रददौ द्विजसत्तमाः ॥

Verse 36

अथ ते ब्राह्मणा दृष्ट्वा तां शुद्धिं वस्त्रसंभवाम् । तं च श्वेतीकृतं चेदृग्रजकं विस्मयान्विताः

अथ ते ब्राह्मणा दृष्ट्वा तां शुद्धिं वस्त्रसम्भवाम् । तं च श्वेतीकृतं चेदृग्रजकं विस्मयान्विताः ॥

Verse 37

पप्रच्छुः किमिदं चित्रं वस्त्रमूर्धजसंभवम् । अनौपम्यं च संजातं वदस्व यदि मन्यसे

ते पप्रच्छुः—किमिदं चित्रं वस्त्रं मूर्धजसमुद्भवम्? अनौपम्यं च संजातं; वदस्व यदि मन्यसे।

Verse 38

रजक उवाच । एतानि विप्रा वस्त्राणि मया क्षिप्तानि मोहतः । नीलीमध्ये सुवस्त्राणि विनष्टानि च कृत्स्नशः

रजक उवाच—एतानि विप्रा वस्त्राणि मया मोहतः क्षिप्तानि; नीलीमध्ये सुवस्त्राणि कृत्स्नशो विनष्टानि।

Verse 39

ततो भयं महद्भूतं कुटुम्बेन समन्वितः । चलितो रजनीवक्त्रे दिगंते ब्राह्मणोत्तमाः

ततो महद्भयं जातं; कुटुम्बेन समन्वितः स रजनीवक्त्रे चलितो दिगन्तं, ब्राह्मणोत्तमाः।

Verse 40

अथैषा तनयाऽस्माकं गता निजसखीं प्रति । दाशात्मजां सुदुःखार्ता पुनर्दर्शनलालसा

अथास्माकं तनया सुदुःखार्ता पुनर्दर्शनलालसा निजसखीं प्रति गता—दाशात्मजाम्।

Verse 41

तया सर्वमभिप्रायं ज्ञात्वा मे दुःखहेतुकम् । ततः संदर्शयामास स्थिताग्रे स्वजलाशयम्

तया मे दुःखहेतुकं सर्वमभिप्रायं ज्ञात्वा ततः स्वजलाशयं स्थिताग्रं संदर्शयामास।

Verse 42

तस्मिन्प्रक्षिप्तमात्राणि वस्त्राणीमानि तत्क्षणात् । ईदृग्वर्णानि जातानि विस्मयस्य हि कारणम्

तस्मिन्सलिले प्रक्षिप्तमात्राण्येतानि वस्त्राणि तत्क्षणादेव । ईदृशं शुद्धवर्णत्वं जातं यद्विस्मयस्य हि कारणम् ॥

Verse 43

तथा मे मूर्धजाः कृष्णास्तत्र स्नातस्य तत्क्षणात् । परं शुक्लत्वमापन्ना एतत्प्रोक्तं मया स्फुटम्

तथैव मे मूर्धजाः कृष्णा अपि तत्र स्नातस्य तत्क्षणात् । परं शुक्लत्वमापन्नाः—एतत् मया स्फुटं प्रोक्तम् ॥

Verse 44

एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा कौतूहलसमन्विताः । तत्र जग्मुः परीक्षार्थं विक्षिप्य तदनंतरम्

एवं तद्वचनं श्रुत्वा ते ब्राह्मणाः कौतूहलसंयुताः । परीक्षार्थं तत्र जग्मुः, तत्क्षणादनन्तरम् ॥

Verse 45

कृष्णद्रव्याणि भूरीणि केशादीनि सहस्रशः । सर्वं तच्छुक्लतां याति त्यक्त्वा वर्णं मलीमसम्

कृष्णद्रव्याणि भूरीणि केशादीनि सहस्रशः । तत्र सर्वं शुक्लतां याति, मलीमसं वर्णं त्यक्त्वा ॥

Verse 46

ततो वृद्धतया ये च विशेषाच्छ्वेतमूर्धजाः । ते सस्नुः श्रद्धया युक्तास्तरुणाश्चापि धर्मिणः

ततो वृद्धतया ये च विशेषाच्छ्वेतमूर्धजाः । ते श्रद्धायुक्ताः सस्नुः, तरुणाश्चापि धर्मिणः ॥

Verse 47

ततः शुक्लत्वमापन्नास्तेजोवीर्यसमन्विताः । भवंति तत्प्रभावेन प्रयांति च परां गतिम्

ततः शुक्लत्वमापन्नास्तेजोवीर्यसमन्विताः । तस्य तीर्थप्रभावेण परां गतिं प्रयान्ति च ॥

Verse 48

अथ तद्वासवो दृष्ट्वा शुक्लतीर्थं प्रमुक्तिदम् । पूरयामास रजसा मानुषोत्थभयेन च

अथ तद्वासवो दृष्ट्वा शुक्लतीर्थं विमुक्तिदम् । मानुषोत्थभयादेव रजसा तदपूरयत् ॥

Verse 49

अद्यापि तत्र यत्किंचिज्जायतेऽथ तृणादिकम् । तत्सर्वं शुक्लतामेति तत्तोयस्य प्रभावतः

अद्यापि तत्र यत्किंचिज्जायते तृणपादपम् । तत्सर्वं शुक्लतामेति तत्तोयप्रभावतः ॥

Verse 50

श्वैतैस्तैस्तारयेत्सर्वान्पितॄन्नरकगानपि

श्वेतैरेवोपचारैस्तु तारयेत्सर्वपितॄनपि । नरकगानपि पितॄन् शुक्लतीर्थप्रभावतः ॥

Verse 51

तत्तीर्थोत्थां मृदं गात्रे योजयित्वा नरोत्तमः । स्नानं करोति तीर्थानां सर्वेषां लभते फलम्

तत्तीर्थसम्भवां मृदं गात्रे विन्यस्य नरोत्तमः । स्नानं करोति यः सोऽपि सर्वतीर्थफलं लभेत् ॥

Verse 52

यस्तैर्दर्भैर्नरो भक्त्या तिलैश्चारण्यसंभवैः । करोति तर्पणं विप्राः स प्रीणाति पितामहान्

हे विप्राः, यः पुरुषो भक्त्या तैर्दर्भैः अरण्यसमुद्भवैस्तिलैश्च तर्पणं करोति, स पितॄन् पितामहान् च प्रीणयति।

Verse 53

अथाश्वमेधात्संप्राप्यं गयाश्राद्धेन यत्फलम् । नीलसंज्ञगवोत्सर्गे तथात्रापि द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमाः, अश्वमेधयज्ञात् तथा गयाश्राद्धात् यत्फलं लभ्यते, तत्फलमेव ‘नीला’संज्ञगवोत्सर्गेऽत्रापि प्राप्यते।

Verse 54

ऋषय ऊचुः । शुक्लतीर्थं कथं जातं तत्र त्वं सूतनंदन । विस्तरेण समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

ऋषय ऊचुः—हे सूतनन्दन, तत्र शुक्लतीर्थं कथं जातम्? अस्माकं परं कौतूहलं; विस्तरेण समाचक्ष्व।

Verse 55

सूत उवाच । श्वेतद्वीपः समानीतो विष्णुना प्रभविष्णुना । तत्क्षेत्रे कलिभीतेन यथा शौक्ल्यं न संत्यजेत्

सूत उवाच—प्रभविष्णुना विष्णुना श्वेतद्वीपः समानीतः, यथा तत्क्षेत्रे कलिभीतेन शौक्ल्यं (शुद्धिं) न संत्यजेत्।

Verse 56

कलिकालेन संस्पृष्टः श्वेतद्वीपोऽपि श्यामताम् । न प्रयाति द्विजश्रेष्ठास्ततस्तत्र निवेशितः

हे द्विजश्रेष्ठाः, कलिकालेन संस्पृष्टोऽपि श्वेतद्वीपो न श्यामतां प्रयाति; अत एव स तत्र निवेशितः।