Adhyaya 93

Verse 1

सूत उवाच । अथान्यदपि तत्रास्ति गोमुखाख्यं सुशोभनम् । यद्गोवक्त्रात्पुरा लब्धं सर्वपातकनाशनम्

सूत उवाच—अथ तत्राप्यन्यदस्ति गोमुखाख्यं सुशोभनम्। यद्गोवक्त्रात्पुरा लब्धं सर्वपातकनाशनम्॥

Verse 2

पुरासीदत्र गोपालः कश्चित्कुष्ठसमावृतः । चमत्कारपुरं विप्र अतीव क्षामतां गतः

पुरासीदत्र गोपालः कश्चित्कुष्ठसमावृतः। चमत्कारपुरे विप्र अतीव क्षामतां गतः॥

Verse 3

कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण गोकुलम् । मध्याह्नसमये प्राप्तं चंद्रे चित्रासमन्वितः

कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण गोकुलम्। मध्याह्नसमये प्राप्तं चन्द्रे चित्रासमन्विते॥

Verse 4

एकादश्यां तृषार्त्तं च भास्करे वृषसंस्थिते । एकयापि ततो धेन्वा तृणस्तम्बमतीव हि । नीलमालोकितं तत्र दूरादेत्य प्रहर्षिता

एकादश्यां तृषार्त्ता च भास्करे वृषसंस्थिते। एकयापि ततो धेन्वा तृणस्तम्बमतीव हि॥ नीलमालोकितं तत्र दूरादेत्य प्रहर्षिता॥

Verse 5

दन्तैर्द्रुतं समुत्पाट्य यावदाकर्षति द्विजाः । तावत्तज्जडमार्गेण तोयधारा विनिर्गता

दन्तैर्द्रुतं समुत्पाट्य तत् तृणं यावदाकर्षति, हे द्विजाः, तावदेव तस्मिन् जडमार्गेण तोयधारा सहसा विनिर्गता।

Verse 6

अथास्वाद्य तृणं तस्मात्तृषार्ता च शनैःशनैः । पपौ तोयं सुविश्रब्धा सुस्वादु क्षीरसंनिभम्

अथ तस्मात् तृणमास्वाद्य तृषार्ता सा शनैः शनैः सुविश्रब्धा तोयं पपौ, सुस्वादु क्षीरसंनिभम्।

Verse 7

तस्या वेगेन तत्तोयं पिबन्त्यास्तत्रभूतले । गर्ता जाता सुविस्तीर्णा सलिलेन समावृता

तस्या वेगेन तत्तोयं पिबन्त्यास्तत्र भूतले गर्ता जाता सुविस्तीर्णा, सलिलेन समावृता।

Verse 8

ततोऽन्याः शतशो गावः पपुस्तोयं मुनिर्मलम् । तृषार्त्तास्तद्द्विजश्रेष्ठाः पीयूषरससंनिभम्

ततोऽन्याः शतशो गावः तृषार्ताः तत्तोयं पपुः, हे द्विजश्रेष्ठाः, मुनिर्मलम् पीयूषरससंनिभम्।

Verse 9

यथायथा गता गावस्तत्र तोयं पिबंति ताः । सा गर्ता वक्त्रसंस्पर्शाद्वृद्धिं याति तथा तथा

यथायथा गावस्तत्र गत्वा तोयं पिबन्ति, तथातथा सा गर्ता वक्त्रसंस्पर्शाद् वर्धते, अधिकाधिकं विस्तारं याति।

Verse 10

ततश्च गोकुले कृत्स्ने जाते तृष्णाविवर्जिते । गोपालोऽपि तृषार्तस्तु तस्मिंस्तोये विवेश च

ततः कृत्स्ने गोकुले तृष्णाविवर्जिते जाते, गोपालोऽपि तृषार्तः सन् तस्मिंस्तोये प्रविवेश।

Verse 11

अंगं प्रक्षाल्य पीत्वापो यावन्निष्क्रामति द्रुतम् । तावत्पश्यति गात्रं स्वं द्वादशार्कसमप्रभम्

अङ्गं प्रक्षाल्यापः पीत्वा, यावत् शीघ्रं निष्क्रामति, तावत् स्वगात्रं द्वादशार्कसमप्रभं ददर्श।

Verse 12

ततो विस्मयमापन्नो गत्वा स्वीयं निकेतनम् । वृतांतं कथयामास लोकानां पुरतोऽखिलम्

ततो विस्मयमापन्नः स्वीयं निकेतनं गत्वा, लोकानां पुरतोऽखिलं वृत्तान्तं कथयामास।

Verse 13

तृणस्तम्बं यथा धेन्वा तत्रोत्पाट्य प्रशक्तितः । यथा विनिर्गतं तोयं यथा तेनावगाहितम्

तत्र धेन्वा तृणस्तम्बमिव प्रशक्तित उत्पाट्य, यथा तोयं विनिर्गतं यथा च तेनावगाहितम्—इति स कथयामास।

Verse 15

भवंति च विनिर्मुक्ता रोगैः पापैश्च तत्क्षणात् । अपापाश्च पुनर्यांति तत्क्षणात्त्रिदिवालयम्

तत्क्षणादेव रोगैः पापैश्च विनिर्मुक्ता भवन्ति; अपापाः सन्तस्तत्क्षणात् त्रिदिवालयं पुनर्यान्ति।

Verse 16

ततःप्रभृति तत्ख्यातं तीर्थं गोमुखसंज्ञितम् । गोमुखाद्भूतले जातं यतश्चैवं द्विजोत्तमाः

ततःप्रभृति तत्ख्यातं तीर्थं गोमुखसंज्ञितम्। गोमुखाद्भूतले जातं यतश्चैवं द्विजोत्तमाः॥

Verse 17

अथ भीतः सहस्राक्षस्तद्दृष्ट्वा स्वर्गदायकम् । अक्लेशेन मनुष्याणां पूरयामास पांसुभिः

अथ भीतः सहस्राक्षस्तद्दृष्ट्वा स्वर्गदायकम्। अक्लेशेन मनुष्याणां पूरयामास पांसुभिः॥

Verse 18

ऋषय ऊचुः । किं तत्कारणमादिष्टं येन तत्तादृशं जलम् । तस्मात्स्थानाद्विनिष्क्रांतं सूतपुत्र वदस्व नः

ऋषय ऊचुः। किं तत्कारणमादिष्टं येन तत्तादृशं जलम्। तस्मात्स्थानाद्विनिष्क्रांतं सूतपुत्र वदस्व नः॥

Verse 19

सूत उवाच । अत्र पूर्वं तपस्तप्तमम्बरीषेण भूभुजा । पुत्र शोकाभिभूतेन तोषितो गरुडध्वजः

सूत उवाच। अत्र पूर्वं तपस्तप्तमम्बरीषेण भूभुजा। पुत्रशोकाभिभूतेन तोषितो गरुडध्वजः॥

Verse 20

तस्य पुत्रः सुविख्यातः सुवर्चा इति विश्रुतः । एको बभूव वृद्धत्वे कथंचिद्द्विजसत्तमाः

तस्य पुत्रः सुविख्यातः सुवर्चा इति विश्रुतः। एको बभूव वृद्धत्वे कथंचिद्द्विजसत्तमाः॥

Verse 21

पूर्वकर्मविपाकेन स बालोऽपि च तत्सुतः । कुष्ठव्याधिसमाक्रांतः पितृमातृसुदुःखदः

पूर्वकर्मविपाकेन स बालोऽपि तत्सुतः । कुष्ठव्याधिसमाक्रान्तः पितृमातृसुदुःखदः ॥

Verse 22

अथ तत्कामिकं क्षेत्रं स गत्वा पृथिवीपतिः । चकार रोगनाशाय स्वपुत्रार्थं महत्तपः

अथ तत्कामिकं क्षेत्रं स गत्वा पृथिवीपतिः । चकार रोगनाशाय स्वपुत्रार्थं महत्तपः ॥

Verse 23

ततस्तुष्टिं गतस्तस्य स्वयमेव जनार्दनः । प्रदाय दर्शनं वाक्यं ततः प्रोवाच सादरम्

ततस्तुष्टिं गतस्तस्य स्वयमेव जनार्दनः । प्रदाय दर्शनं वाक्यं ततः प्रोवाच सादरम् ॥

Verse 24

परितुष्टोऽस्मि ते वत्स तस्माच्चित्तेऽभिवांछितम् । प्रार्थयस्व प्रयच्छामि वरं पुत्र न संशयः

परितुष्टोऽस्मि ते वत्स तस्माच्चित्तेऽभिवाञ्छितम् । प्रार्थयस्व प्रयच्छामि वरं पुत्र न संशयः ॥

Verse 25

राजोवाच । ममायं संमतः पुत्रो ग्रस्तः कुष्ठेन केशव । बालोऽपि तत्कुरुष्वास्य कुष्ठव्याधिपरिक्षयम्

राजोवाच । ममायं संमतः पुत्रो ग्रस्तः कुष्ठेन केशव । बालोऽपि तत्कुरुष्वास्य कुष्ठव्याधिपरिक्षयम् ॥

Verse 26

श्रीभगवानुवाच । एष आसीत्पुरा राजा मेघवाहनसंज्ञितः । ब्रह्मण्यश्च कृतज्ञश्च सर्वशास्त्रार्थपारगः

श्रीभगवानुवाच—पुरा एष मेघवाहनसंज्ञितो राजा आसीत्; ब्रह्मण्यः कृतज्ञश्च, सर्वशास्त्रार्थपारगश्च।

Verse 27

कस्यचित्त्वथ कालस्य ब्राह्मणोऽनेन घातितः । अंतःपुरे निशाकाले प्रविष्टो जारकर्मकृत

कस्यचित्कालस्य तु, अनेन ब्राह्मणो घातितः; स निशाकाले अन्तःपुरे प्रविष्टो जारकर्मकृत् आसीत्।

Verse 28

अथ पश्यति यावत्स प्रभातेऽभ्युदिते रवौ । यज्ञोपवीतसंयुक्तस्तावत्स द्विजरूपधृक्

अथ प्रभातेऽभ्युदिते रवौ, स यावत् पश्यति; तावत् स यज्ञोपवीतसंयुक्तो द्विजरूपधृक् आसीत्।

Verse 29

अथ तं ब्राह्मणं मत्वा घृणाविष्टः सुदुःखितः । गत्वा काशीपुरीं पश्चात्तपश्चक्रे समाहितः

अथ तं ब्राह्मणं मत्वा, घृणाविष्टः सुदुःखितः; पश्चात् काशीपुरीं गत्वा समाहितस्तपश्चक्रे।

Verse 30

राज्ये पुत्रं समाधाय वैराग्यं परमं गतः । नियतो नियताहारो भिक्षान्नकृतभोजनः

राज्ये पुत्रं समाधाय, परमं वैराग्यं गतः; नियतो नियताहारो भिक्षान्नकृतभोजनः।

Verse 31

ततः कालेन संप्राप्तो यमस्य सदनं प्रति । विपाप्मापि च चिह्नेन युक्तोऽयं पृथिवीपतिः

ततः कालेन संप्राप्तो यमस्य सदनं प्रति । विपाप्मापि स नृपतिः कर्मचिह्नेन संयुतः

Verse 32

ब्रह्मघातोद्भवेनैव बालभावेऽपि संस्थिते । येऽत्र कुष्ठसमायुक्ता दृश्यंते मानवा भुवि । तैर्नूनं ब्राह्मणाघातो विहितश्चान्यजन्मनि

ब्रह्मघातोद्भवेनैव बालभावेऽपि संस्थिते । येऽत्र कुष्ठसमायुक्ता दृश्यन्ते मानवा भुवि । तैर्नूनं ब्राह्मणाघातः कृतोऽन्यस्मिन् जनुषि ध्रुवम्

Verse 33

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यो गत्वा श्राद्धमाचरेत् । पितॄणां चैव सर्वेषामनृणः स प्रजायते

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यो गत्वा श्राद्धमाचरेत् । पितॄणां सर्वेषां चैव अनृणः स प्रजायते

Verse 34

न ब्राह्मणवधाद्बाह्यं कुष्ठव्याधिः प्रजायते । एतत्सत्यं विजानीहि वदतो मम भूपते

न ब्राह्मणवधाद्बाह्यं कुष्ठव्याधिः प्रजायते । एतत्सत्यं विजानीहि वदतो मम भूपते

Verse 35

अंबरीष उवाच । एतदर्थं सुराधीश मया त्वं पूजितः प्रभो । प्रसन्ने त्वयि देवेश नासाध्यं विद्यते भुवि

अंबरीष उवाच । एतदर्थं सुराधीश मया त्वं पूजितः प्रभो । प्रसन्ने त्वयि देवेश नासाध्यं विद्यते भुवि

Verse 36

एवमुक्तस्ततस्तेन भगवान्मधुसूदनः । पातालजाह्नवीतोयं स सस्मार समाधिना

एवमुक्तस्ततोऽनेन भगवान् मधुसूदनः । समाधिना सुसंयुक्तः पातालजाह्नवीजलम् असस्मार ॥

Verse 37

सा ध्याता सहसा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । कृत्वा तु विवरं सूक्ष्मं विनिष्क्रांताऽथ तत्क्षणात्

सा ध्याता सहसा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । सूक्ष्मं विवरं कृत्वा तत्क्षणादेव निर्गता ॥

Verse 38

ततः प्रोवाच वचनमंबरीषं चतुर्भुजः । निमज्जतु सुतस्तेऽत्र सुपुण्ये जाह्नवीजले

ततः चतुર્ભुजो देवोऽंबरीषं प्रत्यभाषत । निमज्जतु सुतस्तेऽत्र सुपुण्ये जाह्नवीजले ॥

Verse 39

येन कुष्ठविनिर्मुक्तस्तत्क्षणादेव जायते । तथा ब्रह्मवधोद्भूतैः पातकैरुपपातकैः

येन कुष्ठविनिर्मुक्तः तत्क्षणादेव जायते । तथा ब्रह्मवधोद्भूतैः पातकैः सहोपपातकैः ॥

Verse 40

एतस्मिन्नेव काले तु समानीय सुतं नृपः । स्नापयामास तत्तोयैः प्रत्यक्षं शार्ङ्गधन्वनः

एतस्मिन्नेव काले तु नृपो नीत्वा सुतं ततः । तैर्जलैः स्नापयामास प्रत्यक्षं शार्ङ्गधन्वनः ॥

Verse 41

ततः स बालकः सद्यः स्नातमात्रो द्विजोत्तमाः । कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो जातो बालार्कसंनिभः

ततः स बालकः सद्यः स्नातमात्रो द्विजोत्तमाः । कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो जातो बालार्कसंनिभः ॥

Verse 42

ततः प्रणम्य तं देवं हर्षेण महताऽन्वितः । पित्रा समं जगामाथ स्वकीयं भवनं द्विजाः

ततः प्रणम्य तं देवं हर्षेण महताऽन्वितः । पित्रा समं जगामाथ स्वकीयं भवनं द्विजाः ॥

Verse 43

तस्मिन्गते महीपाले सपुत्रे तत्क्षणाद्धरिः । तद्रंध्रं पूरयामास यथा नो वेत्ति कश्चन

तस्मिन्गते महीपाले सपुत्रे तत्क्षणाद्धरिः । तद्रंध्रं पूरयामास यथा नो वेत्ति कश्चन ॥

Verse 44

एतस्मात्कारणात्पूर्वं तत्तोयं सर्वपापहृत् । यद्गोमुखेन भूयोऽपि भूतले प्रकटीकृतम्

एतस्मात्कारणात्पूर्वं तत्तोयं सर्वपापहृत् । यद्गोमुखेन भूयोऽपि भूतले प्रकटीकृतम् ॥

Verse 46

व्याधयोपि महारौद्रा दद्रुपामा समुद्भवाः । उपसर्गोद्भवाश्चैव विस्फोटकविचर्चिका

व्याधयोपि महारौद्रा दद्रुपामा समुद्भवाः । उपसर्गोद्भवाश्चैव विस्फोटकविचर्चिका ॥

Verse 47

निष्कामस्तु पुनर्मर्त्यो यः स्नानं तत्र भक्तितः । कुरुते याति लोकं स देवदेवस्य चक्रिणः

निष्कामो मर्त्यः यो भक्त्या तत्र स्नानं करोति, स देवदेवस्य चक्रिणो विष्णोर्लोकं प्राप्नोति।

Verse 48

यस्मिन्दिने समानीता सा गंगा तत्र विष्णुना । तस्मिन्दिने वृषे सूर्यः स्थितश्चित्रासु चंद्रमाः

यस्मिन् दिने सा गङ्गा विष्णुना तत्र समानीता, तस्मिन् एव दिने सूर्यः वृषे स्थितः, चन्द्रमा च चित्रायां स्थितः।

Verse 49

अद्यापि तज्जलस्पर्शात्सुपवित्रो धरातले । यः स्नानं सूर्यवारेण कुरुतेऽर्कोदयं प्रति । तस्य नाशं द्रुतं यांति गलगंडादिका इह

अद्यापि तज्जलस्पर्शात् धरातले सुपवित्रो भवति। यः सूर्यवारेऽर्कोदयाभिमुखः स्नानं करोति, तस्य गलगण्डादयः रोगा इह शीघ्रं नश्यन्ति।

Verse 50

तथान्येऽपि दिने तस्मिन्यदि तोयमवाप्य च । स्नानं करोति सद्भक्त्या तत्फलं सोऽपि चाप्नुयात्

तथैव अन्येष्वपि दिनेṣu यदि तत् तोयम् अवाप्य सद्भक्त्या स्नानं करोति, सः अपि तत्फलमेव प्राप्नुयात्।

Verse 93

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिनवतितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः समाप्तः।