Adhyaya 143
सूतो वदति—चित्रपीठस्य मध्ये स्थितः श्रीचित्रेश्वरः देवः ‘चित्रसौख्य’प्रदः। तस्य दर्शन-पूजन-स्नानैः कामसम्बद्धमहापातकादिदोषाः प्रशाम्यन्ति; विशेषतः चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां तत्र पूजाफलम् अतिशयम् इति। तत्रैव पूर्वशापवशात् राजा चित्राङ्गदः, ऋषिः जाबालिः, तथा तदनुबद्धा कन्या च लोकदृष्टिगोचररूपेण नित्यं तिष्ठन्तीति कथ्यते। ऋषयः कारणं पृच्छन्ति। सूतोऽनुवर्णयति—ब्रह्मचारी तपस्वी जाबालिः हाटकेश्वरक्षेत्रे घोरं तपः अकरोत्, येन देवाः सन्त्रस्ताः। इन्द्रः तस्य ब्रह्मचर्यभङ्गाय रम्भां वसन्तां च प्रेषयामास; तयोः आगमने ऋतुपरिवर्तनं जातम्। रम्भा स्नानार्थं जलं प्रविवेश; तां दृष्ट्वा जाबालिः अन्तःक्षोभं प्राप्तः, मन्त्रध्यानं त्यक्तवान्। रम्भा मधुरवाक्यैः स्वात्मानं सुलभां दर्शयित्वा तं प्रलोभयत्, स च एकदिनं कामधर्मे पतितः। अनन्तरं स स्वस्थः सञ्जातः, शुद्धिं कृत्वा पुनस्तपः समारब्धवान्; रम्भा देवेषु प्रत्यागच्छत्। एवं तपः-प्रलोभन-प्रायश्चित्तानां संगतिं दर्शयन् अध्यायः तीर्थस्य प्रमाण्यं तथा धर्मसावधानतां च दृढयति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति देवश्चित्रेश्वरो द्विजाः । चित्रपीठस्य मध्यस्थश्चित्रसौख्यप्रदो नृणाम्
सूत उवाच। तथान्योऽपि च तत्रास्ति देवश्चित्रेश्वरो द्विजाः। चित्रपीठमध्यस्थश्चित्रसौख्यप्रदो नृणाम्॥
Verse 2
यं दृष्ट्वा पूजयित्वा च स्नापयित्वाथवा नरः । मुच्यते परदारोत्थैः पातकैश्चोपपातकैः
यं दृष्ट्वा पूजयित्वा च स्नापयित्वाथवा नरः। मुच्यते परदारोत्थैः पातकैश्चोपपातकैः॥
Verse 3
धर्षयित्वा गुरोः पत्नीं कन्यां वा निजवंशजाम् । नीचां वा व्रतयुक्तां वा कामासक्तेन चेतसा
धर्षयित्वा गुरोः पत्नीं कन्यां वा निजवंशजाम्। नीचां वा व्रतयुक्तां वा कामासक्तेन चेतसा॥
Verse 4
चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां यस्तं पूजयते नरः । स तत्पापं निहत्याशु स्वर्गलोकं ततो व्रजेत्
चैत्रमासस्य शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां यो नरः तं देवं पूजयति, स तत्पापं शीघ्रं निहत्य ततो स्वर्गलोकं गच्छेत्।
Verse 5
तथा चित्रांगदस्तत्र जाबालिसहितो नृपः । कुमार्या सहितः सार्द्धं नग्नया तत्समुत्थया । सन्तिष्ठते तदग्रे तु शप्तो जाबालिना पुरा
तथैव तत्र जाबालिसहितो नृपश्चित्राङ्गदः स्थितः; तदुत्थया कुमार्या सह, नग्नया सह सार्धं, जाबालिना पुरा शप्तः सन् तदग्रे तिष्ठति।
Verse 6
त्रयाणामपि यस्तेषां तस्मिन्नहनि निर्वपेत् । स इष्टां लभते नारीं सिद्धिं च मनसि स्थिताम्
तस्मिन्नहनि तेषां त्रयाणामपि यो निर्वपेत्, स इष्टां नारीं लभते, मनसि स्थितां च सिद्धिं प्राप्नोति।
Verse 7
ऋषय ऊचुः । कस्माज्जाबालिना शप्तः पूर्वं चित्रांगदो युवा । सा च तत्तनया कस्मात्कुमारी वस्त्रवर्जिता
ऋषय ऊचुः—कस्मात् पूर्वं जाबालिना शप्तो युवा चित्राङ्गदः? सा च तस्य तनया कुमारी कस्माद् वस्त्रवर्जिता?
Verse 8
अद्यापि तिष्ठते तत्र विरुद्धं रूपमाश्रिता । जनहास्य करं नित्यं तस्मात्सूत वदस्व नः
अद्यापि सा तत्र विरुद्धरूपमाश्रिता तिष्ठति, जनहास्यकरं नित्यं; तस्मात् हे सूत, अस्मान् प्रति कारणं वद।
Verse 9
सूत उवाच । आर्सोत्पूर्वं मुनिर्नाम्ना जाबालिरिति विश्रुतः । कौमारब्रह्मचर्येण येन चीर्णं तपः सदा
सूत उवाच—पुरा जाबालिरिति विख्यातो मुनिरासीद्, येन कौमारब्रह्मचर्येण सदा तपश्चरितम्।
Verse 10
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं समासाद्य स सद्द्विजाः । बाल्येऽपि वयसि प्राप्ते समारेभे महत्तपः
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं समासाद्य स सद्द्विजः, बाल्येऽपि वयसि प्राप्ते महत्तपः समारभत।
Verse 11
कृच्छ्रचांद्रायणादीनि पाराकाणि शनैःशनैः । कुर्वता तेन ते देवाः संनीता भयगोचरम्
कृच्छ्रचांद्रायणादीनि पाराकाणि शनैः शनैः कुर्वता तेन, ते देवाः भयगोचरं संनीताः।
Verse 12
ततः शक्रादयो देवाः संत्रस्ता मेरुमूर्धनि । मिलित्वा चक्रिरे मंत्रं तस्य विघ्नकृते मिथः
ततः शक्रादयो देवाः संत्रस्ता मेरुमूर्धनि मिलित्वा, तस्य तपोविघ्नकृते परस्परं मन्त्रं चक्रिरे।
Verse 13
यद्यस्य तपसो वृद्धिरेवं यास्यति नित्यशः । च्यावयिष्यति तन्नूनं स्वर्गराज्याच्छतक्रतुम्
यद्यस्य तपसो वृद्धिरेवं नित्यशो भविष्यति, तर्हि स नूनं शतक्रतुं स्वर्गराज्याच्च्यावयिष्यति।
Verse 14
तस्माद्गच्छतु रंभाख्या तत्पार्श्वे ऽप्सरसां वरा । ब्रह्मचर्यविघाताय तस्यर्षेर्भावितात्मनः
तस्माद् रम्भाख्या अप्सरसां वरा तस्य पार्श्वं गच्छतु, भावितात्मनः तस्यर्षेः ब्रह्मचर्यविघाताय।
Verse 15
ब्रह्मचर्यं तपोमूलं यतः संकीर्तितं द्विजैः । तस्याभावात्परिक्लेशः केवलं न फलं व्रते
ब्रह्मचर्यं तपोमूलं यतो द्विजैः संकीर्तितम्; तस्याभावात् व्रते केवलं परिक्लेशो न फलं भवति।
Verse 16
एवं ते निश्चयं कृत्वा समाहूय ततः परम् । रंभामूचुर्महेंद्रेण सर्वे देवास्तदादरात्
एवं ते निश्चयं कृत्वा ततः परं समाहूय रम्भाम्; महेन्द्रेण सह सर्वे देवाः ताम् आदरात् ऊचुः।
Verse 17
गच्छ शीघ्रं महाभागे जाबालिर्यत्र तिष्ठति । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तपोविघ्नाय तस्य वै
गच्छ शीघ्रं महाभागे, यत्र जाबालिः तिष्ठति; हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तस्य वै तपोविघ्नाय।
Verse 18
ते ते भावाः प्रयोक्तव्याः कथास्तास्ता मनोहराः । वर्धयंती तथा चित्ते तस्य कामं निरर्गलम्
ते ते भावाः प्रयोक्तव्याः, कथाः तास्ता मनोहराः; तथा चित्ते तस्य कामं निरर्गलं वर्धयन्ती।
Verse 19
रंभोवाच । स मुनिर्न विजानाति कामधर्मं सुरेश्वर । अरसज्ञं कथं देव करिष्यामि स्मरान्वितम्
रम्भोवाच—स मुनिः कामधर्मं न विजानाति, सुरेश्वर। अरसज्ञं तं देवं कथं स्मरान्वितं करिष्यामि?
Verse 20
इन्द्र उवाच । एष यास्यति मद्वाक्याद्वसंतस्तस्य सन्निधौ । अस्य संदर्शनादेव भविष्यति स सस्मरः
इन्द्र उवाच—मद्वाक्यादेष वसन्तस्तस्य सन्निधौ यास्यति। अस्य संदर्शनादेव स मुनिः सस्मरो भविष्यति।
Verse 21
तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र सहानेन वरानने । संसिद्धिर्जायते येन देवकृत्यं भवेद्द्रुतम्
तस्माद् द्रुतं तत्र गच्छ सहानेन वरानने। येन संसिद्धिर्जायते देवकृत्यं च शीघ्रं भवेत्।
Verse 22
अथ सा तं प्रणम्योच्चैः प्रस्थिता धरणीतलम् । वसंतेन समायुक्ता जाबालिर्यत्र तिष्ठति
अथ सा तं प्रणम्योच्चैः प्रस्थिता धरणीतलम्। वसन्तेन समायुक्ता यत्र जाबालिर्वसति।
Verse 23
अथाकस्मादशोकस्य संजातः पुष्पसंचयः । तिलकस्य च चूतस्य मंजर्यः समुपस्थिताः
अथाकस्मादशोकस्य पुष्पसञ्चयः समजायत। तिलकस्य च चूतस्य मञ्जर्यः समुपस्थिताः।
Verse 24
शिशिरे च सरोजानि विकासं प्रापुरेव हि । ववौ च सुरभिर्वायुर्दाक्षिणात्यः सुकामदः
शिशिरेऽपि सरोजानि विकासं प्रापुरेव हि; दाक्षिणात्यः सुरभिर्वायुः सुकामदः प्राववौ, इन्द्रियाणि हर्षयन् कामं च प्रबोधयन्।
Verse 25
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता रंभा तत्र वराप्सराः । सलिलाशयतीरस्थो जाबालिर्यत्र तिष्ठति
एतस्मिन्नन्तरे तत्र वराप्सरा रम्भा समुपागता; यत्र सलिलाशयतीरे जाबालिर्मुनिः तिष्ठति।
Verse 26
अक्षमालाधृतकरो जपन्मंत्रमनेकधा । अभीष्टं श्रद्धया युक्तो विधाय पितृतर्पणम्
अक्षमालाधृतकरो जपन्मन्त्राननेकधा; श्रद्धायुक्तोऽभीष्टं कर्म विधाय, पितॄणां तर्पणं च कृतवान्।
Verse 27
स्नानार्थं तज्जलं साऽथ प्रविवेश वराप्सराः
स्नानार्थं तज्जलं सा अथ वराप्सरा प्रविवेश।
Verse 28
विवस्त्रां तां समालोक्य सोऽपि यौवनशालिनीम् । याम्यानिलेन च स्पृष्टः कामस्य वशगो ऽभवत्
विवस्त्रां तां यौवनशालिनीं समालोक्य, याम्यानिलेन च स्पृष्टः सः अपि कामस्य वशगोऽभवत्।
Verse 29
ततस्तस्याभवत्कंपस्तत्क्षणादेव सन्मुने । अक्षमाला कराग्राच्च पपात धरणीतले
ततः सन्मुने तस्य तत्क्षणादेव कम्पोऽभवत्; कराग्रादक्षमाला धरणीतले पपात।
Verse 30
पुलकः सर्वगात्रेषु संजज्ञेऽतीव दारुणः । अश्रुपाताः पतंति स्म कोष्णाः प्लावितभूतलाः
सर्वगात्रेष्वतीव दारुणः पुलकः संजज्ञे; कोष्णा अश्रुधाराः पतन्ति स्म, भूतलं प्लावयन्त्यः।
Verse 31
अथ तं क्षुभितं ज्ञात्वा चित्तज्ञा सा वराप्सराः । निर्गत्य सलिलात्तस्माच्चक्रे वस्त्रपरिग्रहम्
अथ तं क्षुभितं ज्ञात्वा चित्तज्ञा सा वराप्सरा; सलिलात् निर्गत्य वस्त्रपरिग्रहमकरोत्।
Verse 32
ततस्तस्यांतिके गत्वा प्रणिपत्य कृतादरा । प्रोवाच मधुरं वाक्यं वर्द्धंती तस्य तन्मतम्
ततः तस्यान्तिकं गत्वा प्रणिपत्य कृतादरा; मधुरं वाक्यं प्रोवाच, तस्य तन्मतं वर्धयन्ती।
Verse 33
आश्रमे सकलं ब्रह्मन्कच्चित्ते कुशलं मुने । स्वाध्याये तपसि प्राज्ञ शिष्येषु मृगपक्षिषु
आश्रमे सकलं ब्रह्मन् कच्चित्ते कुशलं मुने; स्वाध्याये तपसि प्राज्ञ शिष्येषु मृगपक्षिषु च।
Verse 34
कुशलं मे वरारोहे सर्वत्रैवाधुना स्थितम् । विशेषेणात्र संप्राप्ता सर्वलक्षणलक्षिता
मुनिरुवाच—वरारोहे, मे कुशलं सर्वत्रैवाधुना स्थितम्। विशेषेण चात्र त्वं संप्राप्ता, सर्वलक्षणलक्षिता॥
Verse 35
का त्वं वद महाभागे मम मन्मथवर्धनी । किं देवी वासुरी वा किं पन्नगी किं तु मानुषी
का त्वं वद महाभागे, मम मन्मथवर्धिनि। किं देवी वासुरी वा किं पन्नगी किं तु मानुषी॥
Verse 36
निवेदय शरीरे मे किं न पश्यसि वेपथुम् । निरर्गलश्च रोमांचो बाष्पपूरश्च नेत्रजः
निवेदये शरीरे मे किं न पश्यसि वेपथुम्। निरर्गलश्च रोमाञ्चो बाष्पपूरश्च नेत्रजः॥
Verse 37
रंभोवाच । किं ते गात्रस्वभावोऽयम् किं वान्यो व्याधिसंभवः । कच्चिदेव न ते स्वास्थ्यं प्रपश्यामि शरीरजम्
रंभोवाच—किं ते गात्रस्वभावोऽयम् किं वान्यो व्याधिसंभवः। कच्चिदेव न ते स्वास्थ्यं प्रपश्यामि शरीरजम्॥
Verse 38
मुनिरुवाच । न मे गात्रस्वभावो न व्याधिभिश्च सुलोचने । शृणुष्व कारणं कृत्स्नं येनेदृक्संस्थितं वपुः
मुनिरुवाच—न मे गात्रस्वभावो न व्याधिभिश्च सुलोचने। शृणुष्व कारणं कृत्स्नं येनेदृक्संस्थितं वपुः॥
Verse 40
तदहं मन्मथाविष्टो दर्शनात्तव शोभने । ब्रह्मचर्यपरोपीत्थं महाव्रतधरोऽपि च
तस्मादहं हे शोभने तव दर्शनमात्रेण मन्मथाविष्टोऽभवम्। ब्रह्मचर्यपरः सन्नपि तथा महाव्रतधरोऽपि च॥
Verse 41
रंभोवाच यद्येवं ब्राह्मणश्रेष्ठ मां भजस्व यथासुखम् । नात्र कश्चिद्भवेद्दोषः पण्यनारी यतोऽस्म्यहम्
रम्भोवाच—यद्येवं ब्राह्मणश्रेष्ठ मां भजस्व यथासुखम्। नात्र कश्चिद्भवेद्दोषः पण्यनारी यतोऽस्म्यहम्॥
Verse 42
साधारणा वयं विप्र यतः सृष्टाः स्वयंभुवा । सर्वेषामेव लोकानां विशेषेण द्विजन्मनाम्
साधारणा वयं विप्र यतः सृष्टाः स्वयंभुवा। सर्वेषामेव लोकानां विशेषेण द्विजन्मनाम्॥
Verse 43
अहं चापि समालोक्य त्वां मुने मन्मथोपमम् । हता कामशरैस्तीक्ष्णैर्न च गंतुं समुत्सहे
अहं चापि समालोक्य त्वां मुने मन्मथोपमम्। हता कामशरैस्तीक्ष्णैर्न च गन्तुं समुत्सहे॥
Verse 44
मया दृष्टाः सुराः पूर्वं यक्षा विद्याधरास्तथा । सिद्धाश्च किंनरा नागा गुह्यकाः किमु मानुषाः
मया दृष्टाः सुराः पूर्वं यक्षा विद्याधरास्तथा। सिद्धाश्च किंनरा नागा गुह्यकाः किमु मानुषाः॥
Verse 45
नेदृग्रूपं वपुस्तेषामेकस्यापि विलोकितम् । मध्ये ब्राह्मणशार्दूल तस्माद्भक्तां भजस्व माम्
तेषां मध्येऽहं न कदाचिदपि एकस्यापि तादृशं रूपं वपुश्च विलोकितवती। तस्माद् ब्राह्मणशार्दूल, त्वयि भक्तां मां गृहाण, मया सह रमस्व।
Verse 46
यो नारीं कामसंतप्तां स्वयं प्राप्तां परित्यजेत् । स मूर्खः पच्यते घोरे नरके शाश्वतीः समाः
या नारीं कामसंतप्तां स्वयमेवागतां परित्यजेत्, स मूर्खो घोरनरके शाश्वतीः समाः पच्यते।
Verse 47
एवमुक्त्वा तया सोऽथ परिष्वक्तो महामुनिः । अनिच्छन्नपि वाक्येन हृदयेन च सस्पृहः
एवमुक्त्वा तया स महामुनिः परिष्वक्तः। वाचा अनिच्छन्नपि स हृदयेन च सस्पृहः अभवत्।
Verse 48
ततो लतानि कुंजे तं समानीय मुनीश्वरम् । कामशास्त्रोदितैर्भावै रराम कृत्रिमैर्मुनिम्
ततः सा लताकुञ्जे मुनीश्वरं समानीय, कामशास्त्रोदितैः कृत्रिमैर्भावैः सह मुनिना रराम।
Verse 49
एवं तया समं तत्र स्थितो यावद्दिनक्षयम् । कामधर्मसमासक्तः संत्यक्ताशेषकर्मकः
एवं तया सह स तत्र दिनक्षयपर्यन्तं स्थितः। कामधर्मसमासक्तः सन् संत्यक्ताशेषकर्मकः अभवत्।
Verse 50
ततो निष्कामतां प्राप्तो लज्जया परिवारितः । विससर्ज च तां रंभां शौचं चक्रे ततः परम्
ततः स लज्जया परिवृतो निष्कामतां पुनः प्राप्तवान्। तां रम्भां विससर्ज, ततः परं शौचं चकार।
Verse 51
सापि तेन विनिर्मुक्ता कृतकृत्या विलासिनी । प्रहृष्टा प्रययौ तत्र यत्र देवाः सवासवाः
तेन विनिर्मुक्ता सा विलासिनी कृतकृत्या प्रहृष्टा। यत्र देवाः सवासवाः सन्ति तत्रैव प्रययौ।
Verse 143
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जाबालिक्षोभणोनाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘जाबालिक्षोभण’नाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।