Adhyaya 80

Verse 1

। अथ सुपर्णाख्यमाहात्म्यं भविष्यंति । ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तेजोवीर्यसमन्वितः । गरुडस्तेन संजज्ञे मुनीनां होमकर्मणा

अथ सुपर्णाख्यमाहात्म्यं भविष्यन्ति । ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तेजोवीर्यसमन्वितः । गरुडस्तेन संजज्ञे मुनीनां होमकर्मणा ॥

Verse 2

स कथं तत्र संभूत एतन्नो विस्तराद्वद । विनतायाः समुद्भूत इत्येषा श्रूयते श्रुतिः

स कथं तत्र सम्भूत एतन्नो विस्तराद्वद । विनतायाः समुद्भूत इत्येषा श्रूयते श्रुतिः ॥

Verse 3

सूत उवाच । योऽसावाथर्वणैर्मंत्रैः कलशश्चाभिमन्त्रितः । तैर्मंत्रैर्वालखिल्यैश्च महाऽमर्षसमन्वितैः

सूत उवाच । योऽसावाथर्वणैर्मन्त्रैः कलशश्चाभिमन्त्रितः । तैर्मन्त्रैर्वालखिल्यैश्च महाऽमर्षसमन्वितैः ॥

Verse 4

निवारितैश्च दक्षेण सूचिते विहगाधिपे । कश्यपस्तं समादाय कलशं प्रययौ गृहम्

निवारितैश्च दक्षेण सूचिते विहगाधिपे । कश्यपस्तं समादाय कलशं प्रययौ गृहम् ॥

Verse 5

ततः प्रोवाच संहृष्टो विनतां दयितां निजाम् । एतत्पिब जलं भद्रे मन्त्रपूतं महत्तरम्

ततः संहृष्टः स निजां दयितां विनतामुवाच— “भद्रे, एतन्मन्त्रपूतं महत्तरं जलं पिब।”

Verse 6

येन ते जायते पुत्रः सहस्राक्षाधिको बली । तेजस्वी च यशस्वी च अजेयः सर्व दानवैः

“येन ते पुत्रो जायेत सहस्राक्षाधिकः बली; तेजस्वी यशस्वी च, सर्वदानवैः अजेयः।”

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तत्क्षणादेव संपपौ । तत्तोयं सा वरारोहा सद्यो गर्भं ततो दधे

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सा तत्क्षणादेव संपपौ; तत् तोयं पीत्वा वरारोहा सद्य एव गर्भं दधे।

Verse 8

एवं तज्जलपानेन तेजोवीर्यसम न्वितः । कश्यपाद्गरुडो जज्ञे सर्वसर्पभयावहः

एवं तज्जलपानेन तेजोवीर्यसमन्वितः; कश्यपाद् गरुडो जज्ञे सर्वसर्पभयावहः।

Verse 9

येनामृतं हृतं वीर्यात्परिभूय पुरंदरम् । मातृभक्तिपरीतेन सर्पाणां संनिवेदितम्

येनामृतं वीर्यतः हृतं परिभूय पुरंदरम्; मातृभक्तिपरीतेन सर्पाणां संनिवेदितम्।

Verse 10

यो जज्ञे दयितो विष्णोर्वाहनत्वमुपागतः । ध्वजाग्रे तु रथस्यापि यः सदैव व्यवस्थितः

यो विष्णोः प्रियः सञ्जज्ञे, तस्य वाहनपदवीं प्राप्तवान्; रथध्वजाग्रे च सदा प्रतिष्ठितो यः।

Verse 11

येन पूर्वं तपस्तप्त्वा क्षेत्रेऽत्रैव महात्मना । त्रिनेत्रस्तुष्टिमानीतो गतपक्षेण धीमता

येन पूर्वं तपः तप्त्वा, अस्मिन्नेव क्षेत्रे महात्मना; गतपक्षेण धीमता त्रिनेत्रः तुष्टिमानीतः।

Verse 12

पक्षाप्तिर्येन संजाता यस्य भूयोऽपि तादृशी । देवदेवप्रसादेन विशिष्टा चाऽथ निर्मिता

देवदेवप्रसादेन तस्य पक्षाप्तिः पुनरभवत्; भूयोऽपि तादृशाः पक्षाः विशिष्टतराः निर्मिताश्च।

Verse 13

मुनय ऊचुः । कथं तस्य गतौ पक्षौ गरुडस्य महात्मनः । पुनर्लब्धौ कथं तेन कथं तुष्टो महेश्वरः । एतन्नो विस्तराद्ब्रूहि सूतपुत्र यथातथम्

मुनय ऊचुः—कथं महात्मनः गरुडस्य पक्षौ गतौ? कथं तेन पुनर्लब्धौ? कथं च महेश्वरः तुष्टः? एतत् सूतपुत्र, यथातथं विस्तरेण ब्रूहि।

Verse 14

सूत उवाच । पुरासीद्ब्राह्मणो मित्रं भृगुवंशकुलोद्वहः । गरुडस्य द्विजश्रेष्ठा बालभावादपि प्रभो

सूत उवाच—पुरा भृगुवंशकुलोद्वहः कश्चिद् ब्राह्मणोऽभूत्; स गरुडस्य मित्रं, द्विजश्रेष्ठ, बाल्यादेव प्रभो।

Verse 15

तस्य कन्या पुरा जाता माधवी नाम संमता । रूपौदार्यसमोपेता सर्वलक्षणलक्षिता

तस्य पुरा कन्या जाता माधवीति विश्रुता। रूपौदार्यसमायुक्ता सर्वलक्षणलक्षिताऽभवत्॥

Verse 16

न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च पन्नगी । तादृग्रूपा महाभागा यादृशी सा सुमध्यमा

न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च पन्नगी। तथापि सा महाभागा सुमध्यमा तादृग्रूपा॥

Verse 17

अथ तस्या वरार्थाय गरुडं विहगाधिपम् । स प्रोवाच परं मित्रं विनयावनतः स्थितः

अथ तस्या वरार्थाय गरुडं विहगाधिपम्। स विनयावनतः स्थित्वा परं मित्रं प्रोवाच॥

Verse 18

एतस्या मम कन्याया वरं त्वं विहगाधिप । सदृशं वीक्षयस्वाद्य येन तस्मै ददाम्यहम्

एतस्या मम कन्याया वरं त्वं विहगाधिप। सदृशं वीक्षयस्वाद्य येन तस्मै ददाम्यहम्॥

Verse 19

गरुड उवाच । मम पृष्ठं समारुह्य समस्तं क्षितिमंडलम् । त्वं भ्रमस्व द्विजश्रेष्ठ गृहीत्वेमां च कन्यकाम्

गरुड उवाच—मम पृष्ठं समारुह्य समस्तं क्षितिमण्डलम्। त्वं भ्रमस्व द्विजश्रेष्ठ गृहीत्वेमां च कन्यकाम्॥

Verse 20

ततस्तस्याः कुमार्या वै अनुरूपं गुणान्वितम् । स्वयं चाहर भर्तारमेषा मैत्री ममोद्भवा

ततः सा कुमारी तस्याः अनुरूपं गुणान्वितं भर्तारं स्वयमेव आनय; एषा मैत्री ममोद्भवा, अहं च ते सहायं करिष्यामि।

Verse 21

सूत उवाच । एवमुक्तोऽथ विप्रः स तत्क्षणात्कन्यया सह । आरूढो गारुडं पृष्ठं वरार्थाय द्विजोत्तमाः

सूत उवाच—एवमुक्तोऽथ स विप्रः तत्क्षणात् कन्यया सह गारुडं पृष्ठमारूढो वरार्थं प्रस्थितो द्विजोत्तमः।

Verse 22

यंयं पश्यति विप्रः स कुमारं तरुणाकृतिम् । स स नो तस्य चित्तांते वर्ततेस्म कथंचन

यं यं पश्यति स विप्रः कुमारं तरुणाकृतिम्, स न तस्य चित्तान्ते कथञ्चनापि व्यवस्थितोऽभवत्।

Verse 23

कस्यचिद्रूपमत्युग्रं न कुलं च सुनिर्मलम् । कुलं रूपं च यस्य स्यात्तस्य नो गुणसंचयः

कस्यचिद्रूपमत्युग्रं, न कुलं च सुनिर्मलम्; यस्य कुलं रूपं च स्यात्, तस्य नो गुणसञ्चयः।

Verse 24

यस्य वा गुणसन्दोहस्तस्य नो रूपमुत्तमम् । पक्षपातं च वित्तं च तथान्यद्वरलक्षणम्

यस्य वा गुणसन्दोहः, तस्य नो रूपमुत्तमम्; अन्यत्र पक्षपातं च वित्तं च तथान्यद्वरलक्षणम्।

Verse 25

एवं वर्षसहस्रांते भ्रमतस्तस्यभूतलम् । विप्रस्य पक्षिनाथस्य वरार्थाय द्रिजोत्तमाः

एवं वर्षसहस्रान्ते भूतले भ्रमतोऽस्य, वरार्थं पक्षिराजवाहनः स विप्रवरः अन्वेषणं निरन्तरं चकार।

Verse 26

कदाचिदथ तौ श्रान्तौ भ्रममाणावितस्ततः । क्षेत्रेऽत्रैव समायातौ वासुदेवदिदृक्षया

कदाचित् तौ इतस्ततः भ्रममाणौ श्रान्तौ, वासुदेवदर्शनलालसया अस्मिन्नेव क्षेत्रे समायातौ।

Verse 27

श्वेतद्वीपं समालोक्य तथान्यां बदरीं शुभाम् । क्षीरोदं च सवैकुण्ठं तथान्यं तस्य संश्रयम्

श्वेतद्वीपं समालोक्य, शुभां बदरीं च, क्षीरोदं सवैकुण्ठं तथा तस्य अन्यान्यपि आश्रयस्थानानि ददृशतुः।

Verse 28

अथ ताभ्यां मुनिर्दृष्टो नारदो ब्रह्मसंभवः । सांत्वपूर्वं तदा पृष्टो विष्णुं ब्रह्म सनातनम्

अथ ताभ्यां ब्रह्मसंभवो मुनिर्नारदः दृष्टः; सांत्वपूर्वं तं पृष्टवन्तौ—विष्णुं ब्रह्म सनातनं विषये।

Verse 29

क्व देवः पुंडरीकाक्षः सांप्रतं वर्तते मुने । विष्णुस्थानानि सर्वाणि वीक्षितानि समंततः । आवाभ्यां संप्रहृष्टाभ्यां न संदृष्टः स केशवः

क्व नु देवः पुण्डरीकाक्षः सांप्रतम् वर्तते मुने? विष्णोः सर्वाणि स्थानानि समन्ततो वीक्षितानि; आवाभ्यां हृष्टाभ्यां अपि स केशवो न संदृष्टः।

Verse 30

नारद उवाच । जलशायिस्वरूपेण यावन्मासचतुष्टयम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे स संतिष्ठति सर्वदा

नारद उवाच—जलशायिस्वरूपेण चतुर्मासपर्यन्तं हाटकेश्वरक्षेत्रे स भगवान् सर्वदा तिष्ठति।

Verse 31

तस्मात्तद्दर्शनार्थाय गम्यतां तत्र मा चिरम् । येन सन्दर्शनं याति द्वाभ्यामपि स चक्रधृक्

तस्मात् तद्दर्शनार्थाय तत्र शीघ्रं गम्यताम्, मा चिरम्; येनावयोर्द्वयोः स चक्रधृक् सन्दर्शनं दास्यति।

Verse 32

अहमप्येव तत्रैव प्रस्थितस्तस्य दर्शनात् । प्रस्थितश्च त्वया युको देवकार्येण केनचित्

अहमपि तत्रैव तस्य दर्शनहेतोः प्रस्थितः; त्वया सहापि केनचित् देवकार्येण युक्तः प्रस्थितवान्।

Verse 33

अथ तौ पक्षिविप्रेन्द्रौ स च ब्रह्मसुतो मुनिः । प्राप्ताः सर्वे स्थितो यत्र जलशायी जनार्दनः

अथ तौ पक्षिविप्रेन्द्रौ स च ब्रह्मसुतो मुनिः सर्वे तत्र प्राप्ताः, यत्र जलशायी जनार्दनः स्थितः।

Verse 34

अथ दृष्ट्वा महत्तेजो वैष्णवं दूरतोऽपि तम् । ब्राह्मणं गरुडः प्राह नारदश्च मुनीश्वरः

अथ दूरतोऽपि तं महत्तेजो वैष्णवं दृष्ट्वा गरुडो ब्राह्मणं प्राह; नारदश्च मुनीश्वरः अपि प्राह।

Verse 35

अत्रैव त्वं द्विजश्रेष्ठ तिष्ठ दूरेऽपि तेजसः । वैष्णवस्य सुतायुक्तः कल्पांताग्निसमम् व

अत्रैव त्वं द्विजश्रेष्ठ तिष्ठ; तस्य तेजसो दूर एव। वैष्णवं तत् तेजः सुतायुक्तं कल्पान्ताग्निसमं भवति॥

Verse 36

नो चेत्संपत्स्यसे भस्म पतंग इव पावकम् । समासाद्य निशायोगे मूढं भावं समाश्रितः

नो चेत् त्वं भस्मसात् भविष्यसि, पतङ्ग इव पावकम्। अयोग्यकाले समासाद्य, मूढभावं समाश्रितः॥

Verse 37

आवाभ्यां तत्प्रसादेन सोढमेतत्सुदुःसहम् । न करोति शरीरार्ति तथान्यदपि कुत्सितम्

तत्प्रसादेन आवाभ्यां सोढमेतत् सुदुःसहम्। न करोति शरीरार्तिं न चान्यदपि कुत्सितम्॥

Verse 38

एवं तं ब्राह्मणं तत्र मुक्त्वा दूरे सुतान्वितम् । गतौ तौ तत्र संसुप्तस्तोये यत्र जनार्दनः

एवं तं ब्राह्मणं तत्र दूरे सुतान्वितं मुक्त्वा। गतौ तौ यत्र जनार्दनः तोये संसुप्तः शेते॥

Verse 39

दिव्यस्तुतिपरौ मूर्ध्नि धृतहस्तांजलीपुटौ । पुलकांकितसर्वांगावानन्दाश्रुप्लुताननौ

दिव्यस्तुतिपरौ तौ, मूर्ध्नि धृतहस्ताञ्जलीपुटौ। पुलकाङ्कितसर्वाङ्गौ, आनन्दाश्रुप्लुताननौ॥

Verse 40

त्रिःपरिकम्य तं देवमष्टांगं प्रणतौ हरिम् । दृष्टवन्तौ च पादांते संनिविष्टां समुद्रजाम्

त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य तं देवं हरिमष्टाङ्गप्रणतौ नत्वा, तौ तस्य पादान्ते समुद्रजां श्रीं संनिविष्टां ददृशतुः।

Verse 41

पादसंवाहनासक्तां विष्णु वक्त्राहितेक्षणाम् । अथापरां वयोवृद्धां श्वेतवस्त्रावगुंठिताम्

पादसंवाहने सक्तां विष्णोर्वक्त्रनिहितेक्षणाम्; अथापरां वयोवृद्धां श्वेतवस्त्रावगुण्ठितां ददर्श।

Verse 42

सन्निविष्टां तदभ्याशे सम्यग्ध्यानपरायणाम् । द्वादशार्कप्रभायुक्तां कृशांगीं पुलकान्विताम्

तदभ्याशे संनिविष्टां सम्यग्ध्यानपरायणाम्; द्वादशार्कप्रಭायुक्तां कृशाङ्गीं पुलकान्वितां ददर्श।

Verse 43

अथ तौ विष्णुना हर्षादुभावपि प्रहर्षितौ । संभाषितौ च संपृष्टौ यदर्थं च समागतौ

अथ विष्णुर्हर्षात् तौ उभावपि प्रहर्षितौ; संभाष्य च संपृष्टवान्—यदर्थं युवां समागतौ इति।

Verse 44

श्रीनारद उवाच । अहं हि सुरकार्येण संप्राप्योऽत्र तवांतिकम् । गरुडो वै ब्राह्मणाय यन्मां पृच्छसि केशव

श्रीनारद उवाच—अहं हि सुरकार्येण संप्राप्तोऽत्र तव अन्तिकम्; गरुडोऽपि ब्राह्मणार्थं समागतः, यन्मां पृच्छसि केशव।

Verse 45

श्रीभगवानुवाच । कच्चित्क्षेमं मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् । कच्चिन्नेंद्रस्य संजातं भयं दानवसंभवम्

श्रीभगवानुवाच—हे मुनिश्रेष्ठ, त्रिदिवौकसां सर्वेषां कच्चित्क्षेमं? कच्चिदिन्द्रस्य दानवसंभवं भयं संजातम्?

Verse 46

यज्ञभागं लभंते स्म कच्चिद्देवाः सवासवाः । कच्चिन्न दानवः कश्चिदुत्कटोऽभूद्धरातले

कच्चिद्देवाः सवासवाः यज्ञभागं यथावत् लभन्ते स्म? कच्चिन्न कश्चिद्दानवः उत्कटो धरातलेऽभूत्?

Verse 47

श्रीनारद उवाच । सांप्रतं धरणी प्राप्ता चतुर्वक्त्रस्य संनिधौ । रोरूयमाणा भारार्ता दानवैः पीडिता भृशम् । प्रोवाच पद्मजं तत्र दुःखेन महताऽन्विता

श्रीनारद उवाच—सांप्रतं धरणी चतुर्वक्त्रस्य संनिधौ प्राप्ता; सा रोरूयमाणा भारार्ता दानवैः भृशं पीडिता, तत्र पद्मजं महादुःखेनान्विता प्रोवाच।

Verse 48

धरण्युवाच । कालनेमिर्हतो योऽसौ विष्णुनाप्रभविष्णुना । उग्रसेनसुतः कंसः संभूतः स महासुरः

धरण्युवाच—योऽसौ कालनेमिः विष्णुना अप्रभविष्णुना हतः, स एव उग्रसेनसुतः कंसः संजातः; स महासुरः।

Verse 49

अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बोनाम चापरः । तथान्या तु महारौद्रा पूतना नाम राक्षसी

अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बो नाम चापरः; तथान्या तु महारौद्रा पूतना नाम राक्षसी।

Verse 50

इतश्चेतश्च धावद्भिर्दानवैरेभिरेव च । वृथा मे जायते पीडा तथान्यैरपि दारुणैः

इतश्चेतश्च धावद्भिर्दानवैरेव चान्यैर्दारुणैः सह । अनवरतं मम पीडा वृथा जायते नितरां ॥

Verse 51

ऊर्ध्वबाहुस्तथा जातो मर्त्यलोके जनोऽधुना । बहुत्वान्न प्रमाति स्म कथंचिद्धि ममोपरि

ऊर्ध्वबाहुर्जनोऽद्यैव मर्त्यलोके समुत्थितः । बहुत्वात्तु न प्रमाति स्म कथञ्चिन्मामुपरि ॥

Verse 52

भारावतरणं देव न करिष्यसि चाशु चेत् । रसातलं प्रयास्यामि तदाऽहं नात्र संशयः

भारावतरणं देव न करिष्यसि चेद्ध्रुवम् । रसातलं प्रयास्यामि तदाऽहं नात्र संशयः ॥

Verse 53

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणा लोककर्तृणा । संमंत्र्य विबुधैः सार्धं प्रेषितोऽहं तवांतिकम्

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । विबुधैः सह संमंत्र्य मामप्रेषयत्तवांतिकम् ॥

Verse 54

प्रोक्तव्यो भगवान्वाक्यं त्वया देवो जनार्दनः । यथाऽवतीर्य भूपृष्ठे भारमस्याः प्रणाशयेत्

प्रोक्तव्यो जनार्दनः श्रीभगवान् त्वया वाक्यमिदं ध्रुवम् । यथाऽवतीर्य भूपृष्ठे भारमस्याः प्रणाशयेत् ॥

Verse 55

तस्माद्भूभितले देव कृत्वा जन्म स्वयं विभो । भारं नाशय मेदिन्या एतदर्थ मिहागतः

तस्माद् भूभितले देव स्वेच्छया जन्म कृत्वा विभो । मेदिन्याः भारं नाशय, एतदर्थं मिहागतः ॥

Verse 56

श्रीभगवानुवाच । एवं मुने करिष्यामि संमंत्र्य ब्रह्मणा सह । भारावतरणं भूमेः साकं देवैः सवासवैः

श्रीभगवानुवाच । एवं मुने करिष्यामि संमन्त्र्य ब्रह्मणा सह । भूमेर्भारावतरणं देवैः सवासवैः सह ॥

Verse 57

एवमुक्त्वाऽथ तं विष्णुर्नारदं मुनिपुंगवम् । ततश्च गरुडं प्राह त्वं किमर्थमिहागतः

एवमुक्त्वाऽथ तं विष्णुर्नारदं मुनिपुङ्गवम् । ततश्च गरुडं प्राह—त्वं किमर्थमिहागतः ॥