Tirtha Mahatmya
Tirtha Mahatmya
This section is oriented to sacred-place glorification (māhātmya) and locates the episode in the Ānarta region (आनर्तविषय), described as a hermitage-forest landscape populated by ascetics and marked by a distinctive ethic of non-hostility among animals—an idealized purāṇic ecology used to frame ritual authority, transgression, and restoration.
Adhyayas in Tirtha Mahatmya
279 chapters to explore.
Adhyaya 1
हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा — Establishment of the Hāṭakeśvara Liṅga
अध्याय १ मध्ये ऋषी विचारतात—इतर देव-रूपांपेक्षा शिवलिंगाची विशेष पूजा का केली जाते? सूत आनर्त-वनातील प्रसंग सांगतात—सतीवियोगाने शोकाकुल त्रिपुरान्तक शिव दिगंबर, कपालपात्र धारण करून भिक्षेसाठी तपोवनात येतात. त्यांना पाहून आश्रमातील स्त्रिया मोहित होऊन नित्यकर्म सोडतात; पुरुष तपस्वी हे आश्रमधर्माचे उल्लंघन मानून शिवाला शाप देतात, त्यामुळे त्यांचे लिंग भूमीवर पडते. पडलेले लिंग पृथ्वी भेदून पाताळात जाते आणि त्रैलोक्यात कंप, उत्पात व अमंगल चिन्हे दिसू लागतात. देव ब्रह्माकडे जातात; ब्रह्मा कारण ओळखून त्यांना शिवाकडे नेतात. शिव म्हणतात—देव व द्विजजनांनी परिश्रमपूर्वक लिंगपूजा केल्याशिवाय मी ते पुन्हा प्रतिष्ठित करणार नाही. देव त्यांना धीर देतात की सती हिमालयकन्या गौरी म्हणून पुनर्जन्म घेईल. मग ब्रह्मा पाताळात लिंगपूजा करतात; विष्णू व इतर देवही पूजन करतात. प्रसन्न होऊन शिव वर देतात व लिंग पुनःस्थापित करतात; ब्रह्मा सुवर्णलिंग घडवून प्रतिष्ठा करतात, जे पाताळात ‘हाटकेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होते. शेवटी सांगितले आहे—श्रद्धेने नित्य स्पर्श, दर्शन व स्तुतीसह लिंगपूजा करणे हे महान तत्त्वांचे समग्र पूजन असून शुभ आध्यात्मिक फल देते.
Adhyaya 2
त्रिशङ्कु-तत्त्वप्रश्नः तथा तीर्थस्नान-प्रभावः (Triśaṅku’s Inquiry and the Efficacy of Tīrtha Bathing)
या अध्यायात सूत ऋषी एक विलक्षण तीर्थ-प्रसंग सांगतात. एक लिंग उपटल्यावर त्या मार्गाने पाताळातून जह्नवी (गंगा) जल प्रकट झाले; ते सर्वपावन व कामनापूर्तिदायक असे तीर्थ-माहात्म्यात वर्णिले आहे. त्या स्थानी स्नान केल्याने चांडाळत्वाला गेलेला राजा त्रिशंकू पुन्हा राजयोग्य देह प्राप्त करतो—ही लोकविस्मयकारी घटना आहे. ऋषी त्रिशंकूच्या अधःपतनाचे कारण सविस्तर विचारतात. सूत प्राचीन पवित्र आख्यान सांगण्याचे मान्य करून त्रिशंकूची वंशपरंपरा व सद्गुण सांगतात—सूर्यवंशीय जन्म, वसिष्ठांचे शिष्यत्व, अग्निष्टोमादी यज्ञांचे नियमित अनुष्ठान, पूर्ण दक्षिणा, विशेषतः सत्पात्र व दीन ब्राह्मणांना उदार दान, व्रतपालन, शरणागतांचे रक्षण आणि सुव्यवस्थित राज्यकारभार. पुढे राजसभेत त्रिशंकू वसिष्ठांना विनंती करतो की, या देहासह स्वर्गगमन होईल असा यज्ञ करावा. वसिष्ठ ते अशक्य म्हणत नकार देतात व सांगतात की स्वर्गप्राप्ती कर्मफलाने देहान्तरानंतर होते; देहासह स्वर्गारोहणाचा कोणता दृष्टांत आहे, असेही विचारतात. त्रिशंकू मुनिशक्तीवर आग्रह धरतो, अन्य पुरोहित शोधीन अशी धमकी देतो; वसिष्ठ हसून ‘तुझ्या इच्छेप्रमाणे कर’ असे म्हणत मोकळीक देतात.
Adhyaya 3
Triśaṅku’s Curse, Social Degradation, and Renunciation (त्रिशङ्कु-शापः अन्त्यजत्वं च वनप्रवेशः)
सूता सांगतात—राजा आधी वसिष्ठांना विनंती करून नंतर त्यांच्या पुत्रांकडे जाऊन देहासह स्वर्गप्राप्तीसाठी यज्ञसाहाय्य मागतो. ऋषी ही मागणी अयोग्य मानून नाकारतात. राजा दुसरा ऋत्विज नेमीन अशी धमकी देताच ते कठोर वचनांनी शाप देतात—राजा अंत्यज/चांडाळ होतो. शापामुळे त्याच्या देहावर विकारचिन्हे प्रकट होतात; लोक त्याची निंदा करून बहिष्कार करतात, छळ करतात. राजा कुलधर्माचा भंग झाल्याचे विलापतो, कुटुंब व आश्रितांसमोर जाण्याची भीती बाळगतो आणि आपल्या महत्त्वाकांक्षेच्या परिणामांचा विचार करून आत्मनाशाचाही विचार करतो. रात्री तो ओस पडलेल्या नगरद्वारी परत येऊन पुत्र व मंत्र्यांना बोलावून शापवृत्तांत सांगतो. सभा शोकाकुल होते, ऋषींच्या कठोरतेची निंदा करते आणि राजाच्या दुर्दैवात सहभागी होण्याची तयारी दर्शवते. त्रिशंकू ज्येष्ठ पुत्र हरिश्चंद्राला राज्य-उत्तराधिकारी ठरवून, देहासह स्वर्गारोहण किंवा मृत्यू—यापैकी एक साध्य करण्याचा निश्चय करून वनात निघून जातो; मंत्री शंख-भेरीच्या मंगलनादात हरिश्चंद्राची राज्यस्थापना करतात.
Adhyaya 4
त्रिशङ्कु-विश्वामित्र-तीर्थयात्रा तथा हाटकेश्वरशुद्धिः (Triśaṅku and Viśvāmitra: Pilgrimage Circuit and Purification at Hāṭakeśvara)
सूत सांगतात—वसिष्ठपुत्रांच्या शापामुळे त्रिशंकू चांडाळ-स्थितीत पडला; तेव्हा ‘विश्वामित्रच माझा एकमेव आश्रय’ असा त्याने निश्चय केला. तो कुरुक्षेत्री गेला व नदीकाठी विश्वामित्रांचा आश्रम गाठला; देहावरील चिन्हांमुळे शिष्यांनी ओळख न पटल्याने त्याला झिडकारले. मग त्रिशंकूने आपली ओळख सांगून सारा प्रसंग निवेदिला—देहासह स्वर्गारोहण घडविणाऱ्या यज्ञाची विनंती नाकारली गेली, त्याग झाला आणि नंतर शाप मिळाला. वसिष्ठवंशाशी स्पर्धास्थित असलेल्या विश्वामित्रांनी त्याच्या शुद्धीसाठी व वैदिक अधिकार पुनः मिळविण्यासाठी तीर्थयात्रेचा उपाय सांगितला. कुरुक्षेत्र, सरस्वती, प्रभास, नैमिष, पुष्कर, वाराणसी, प्रयाग, केदार, श्रवणा नदी, चित्रकूट, गोकर्ण, शालिग्राम इत्यादी अनेक तीर्थे फिरूनही त्रिशंकू शुद्ध झाला नाही, जोवर ते अर्बुद (आबू) येथे पोहोचले नाहीत. तेथे मार्कंडेयांनी अनर्त-प्रदेशातील पाताळाशी जोडलेल्या व जाह्नवी जलाने पावन अशा हाटकेश्वर लिंगाचा मार्ग दाखविला. भूमिगत मार्गाने जाऊन त्रिशंकूने विधिपूर्वक स्नान केले आणि हाटकेश्वर दर्शनाने चांडाळत्वातून मुक्त होऊन तेजस्वी झाला. पुढे विश्वामित्रांनी त्याला योग्य दक्षिणेसह यज्ञ करण्यास सांगितले व देहासह स्वर्गारोहणाच्या यज्ञ-स्वीकृतीसाठी ब्रह्मदेवांना विनविले; ब्रह्मांनी मर्यादा सांगितली—त्याच देहाने यज्ञबलावर स्वर्गप्राप्ती होत नाही, वैदिक विधीत सामान्य नियम देहत्यागाचाच आहे.
Adhyaya 5
Triśaṅku’s Dīrghasatra under Viśvāmitra: Ritual Authority, Public Yajña, and the Quest for Svarga
सूत सांगतात—ब्रह्मदेवाच्या वचनांनी उद्युक्त होऊन महातपस्वी विश्वामित्रांनी आपल्या तपोबलाची प्रभावीता दाखविण्यासाठी त्रिशंकूसाठी विधिपूर्वक वैदिक यज्ञ-दीर्घसत्र करण्याचा संकल्प केला. शुभ वनप्रदेशात यज्ञवाट उभारून त्यांनी अध्वर्यु, होता, ब्रह्मा, उद्गाता तसेच इतर अनेक ऋत्विज व सहाय्यक कर्मविशारदांची नेमणूक केली; त्यामुळे यज्ञाची शास्त्रीय पूर्णता ठळक झाली. हा यज्ञ मोठा सार्वजनिक उत्सव झाला—विद्वान ब्राह्मण, तर्कज्ञ, गृहस्थ, गरीब लोक आणि नट-कलावंतही जमले; दान-वाटप व भोजनाच्या जयघोषांनी परिसर दुमदुमला. धान्याचे ‘पर्वत’, सुवर्ण-रौप्य-रत्नांची समृद्धी, आणि असंख्य गायी, घोडे, हत्ती दानासाठी सज्ज—अशी विपुलता वर्णिली आहे. परंतु देवता प्रत्यक्ष हवी स्वीकारत नाहीत; देवमुख अग्नीच आहुती ग्रहण करतो. बारा वर्षे सत्र चालूनही त्रिशंकूचे इच्छित फळ सिद्ध झाले नाही. अवभृथस्नानानंतर योग्य दक्षिणा देऊन त्रिशंकू लज्जित पण श्रद्धेने विश्वामित्रांचे आभार मानतो—त्यांनी त्याचा मान परत दिला व चांडाळभाव दूर केला; तरी देहासह स्वर्गारोहण न झाल्याचे दुःख तो व्यक्त करतो. लोकांची थट्टा आणि वसिष्ठांचे वचन खरे ठरण्याची भीती वाटल्याने तो राज्यत्याग करून वनात जाऊन तपश्चर्येला प्रवृत्त होण्याचा निश्चय करतो—अध्यायात यज्ञमार्गापासून तपोमार्गाकडे वळण सूचित होते।
Adhyaya 6
Viśvāmitra’s Hymn to Śiva and the Resolve to Create a New Sṛṣṭi (Triśaṅku Episode)
या अध्यायात सूतांच्या निवेदनातून राजर्षी-संवाद पुढे सरकतो. त्रिशंकूची अवस्था ऐकून विश्वामित्र त्याला धीर देतात आणि ‘याच देहाने तुला स्वर्गात नेईन’ अशी प्रतिज्ञा करतात. येथे विलक्षण संकल्पशक्तीचा महिमा आणि यज्ञाधिकारावरील वाद हे विषय ठळक होतात. पुढे विश्वामित्र देवव्यवस्थेला आव्हान देत, आपल्या तपोबलाने स्वतःची नवी सृष्टी आरंभ करण्याची क्षमता असल्याचे जाहीर करतात. याच वळणावर कथा भक्तितत्त्वाकडे झुकते. विश्वामित्र शंकर-शशिशेखर शिवाजवळ जाऊन विधिपूर्वक नमस्कार करतात व स्तोत्र म्हणतात; त्या स्तोत्रात शिवाला अनेक देवता व विश्वकार्यांचे एकमेव अधिष्ठान म्हणून ओळखले जाते—पुराणोक्त समन्वयाने त्याची महिमा प्रकट होते. शिव प्रसन्न होऊन वर देतात; विश्वामित्र शिवकृपेने ‘सृष्टिमाहात्म्य’ (सृष्टीची सामर्थ्य/ज्ञान) मागतात. शिव वर देऊन निघून जातात; विश्वामित्र समाधिस्थ राहून स्पर्धाभावाने चतुर्विध सृष्टी घडविण्यास प्रवृत्त होतात—भक्ती, शक्ती आणि ब्रह्मांडीय प्रयोग यांचा तीर्थकथेत संगम होतो.
Adhyaya 7
Viśvāmitra’s Secondary Creation and the Resolution of Triśaṅku’s Ascent (विश्वामित्र-सृष्टि तथा त्रिशङ्कु-प्रकरण)
सूता सांगतात—विश्वामित्रांनी घोर तप व दृढ ध्यानसंकल्पाने जलात प्रवेश करून ‘युग्म संध्या’ (दुहेरी संध्या) निर्माण केली, जी आजही जाणवते असे म्हटले आहे. त्यानंतर त्यांनी देवगण, आकाशचारी, तारे-ग्रह, मनुष्य, नाग, राक्षस, वनस्पती, तसेच सप्तर्षी व ध्रुव यांसह समांतर अशी नवी सृष्टी घडवली. परिणामी दोन सूर्य, दोन निशापती आणि दुहेरी ग्रह-नक्षत्रमाला प्रकट झाली; दोन आकाश-व्यवस्थांमुळे लोकांत मोठा गोंधळ माजला। इंद्र (शक्र) भयभीत होऊन देवांसह कमलासन ब्रह्मांकडे गेले व वैदिक स्तोत्रांनी स्तुती करून विनंती केली की ही नवी सृष्टी जुनी व्यवस्था गिळंकृत करील. ब्रह्मांनी विश्वामित्रांना सृष्टी थांबविण्याचे आवाहन केले, देवांचा विनाश होऊ नये म्हणून। विश्वामित्रांनी अट घातली—त्रिशंकूला त्याच्या वर्तमान देहासह दिव्यलोक प्राप्त व्हावा. ब्रह्मांनी मान्य करून त्रिशंकूला ब्रह्मलोक/त्रिविष्टपात नेले आणि विश्वामित्रांच्या अद्वितीय कृत्याचे कौतुक केले; पण मर्यादा सांगितली—ही सृष्टी स्थिर राहील, मात्र यज्ञकर्मासाठी पात्र ठरणार नाही. शेवटी ब्रह्मा त्रिशंकूसह निघून जातात आणि विश्वामित्र तपोस्थानी स्थिर राहतात।
Adhyaya 8
Hāṭakeśvara-māhātmya and the Nāga-bila: Indra’s Purification Narrative (हाटकेश्वर-माहात्म्य)
सूत मुनी त्रैलोक्यात प्रसिद्ध अशा एका तीर्थाचा उदय सांगतात, जो विश्वामित्रांच्या प्रयत्नाने त्रिशंकूच्या अद्भुत आरोहणाशी जोडलेला आहे. या स्थळी कलिदोषाचा प्रभाव होत नाही आणि घोर पापेही येथे क्षीण होतात असे प्रतिपादन आहे. या तीर्थात स्नान व तेथे देहत्याग केल्यास शिवलोकप्राप्ती होते; पशुपक्ष्यांनाही या पुण्याचा अधिकार आहे अशी व्यापक महिमा सांगितली आहे. काळानंतर लोक एकाच कृतीवर—तीर्थस्नान व लिंगभक्तीवर—अवलंबून राहू लागतात, त्यामुळे यज्ञ, तप व इतर विधी कमी होतात. देवांना यज्ञभाग थांबल्याची चिंता वाटते; तेव्हा इंद्र धूळ टाकून तीर्थ अडवण्याची आज्ञा देतात. पुढे वाळवीचा ढिगारा ‘नाग-बिल’ बनतो आणि त्या मार्गाने नाग पाताळ व पृथ्वी यांमध्ये ये-जा करतात. यानंतर वृत्राचा कपटाने वध झाल्याने इंद्रावर ब्रह्महत्येचा दोष येतो; वृत्राची तपश्चर्या, वरदान व देवांशी संघर्ष यांची पार्श्वभूमीही येते. इंद्र अनेक तीर्थे फिरूनही शुद्ध होत नाहीत; मग दिव्यवाणी त्यांना नाग-बिल मार्गे पाताळात जाण्यास सांगते. पाताळगंगेत स्नान करून व हाटकेश्वराची पूजा केल्यावर ते क्षणात निर्मळ व तेजस्वी होतात. शेवटी अनियंत्रित प्रवेश टाळण्यासाठी तो मार्ग पुन्हा बंद करण्याचा उपदेश आणि भक्तिभावाने वाचणारे-ऐकणारे यांना परम फल देणारी फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 9
Nāga-bila-pūraṇa and Raktaśṛṅga-sthāpanā at Hāṭakeśvara-kṣetra (नागबिलपूरणं रक्तशृङ्गस्थापनं च)
या अध्यायात हाटकेश्वर-क्षेत्री असलेल्या भयावह भूमिगत मार्ग ‘महान् नाग-बिल’ कसा भरून बंद केला गेला आणि पुढे तो कसा पवित्र ठरला, याची स्थळकथा येते. सूत सांगतात—इंद्राने संवर्तक वायूला आज्ञा केली की खड्डा धुळीने भरावा; पण वायूने नकार देऊन पूर्वीचा प्रसंग सांगितला: एकदा लिंग झाकल्यामुळे त्याला शाप लागला, तो मिश्र गंध वाहणारा झाला आणि त्रिपुरारी शंकराच्या भयाने तो पुन्हा तसे करायला धजावत नाही. इंद्र विचारात पडला असता देवेञ्ज्य (बृहस्पती) उपाय सांगतो—हिमालयाचे तीन पुत्र: मैनाक (समुद्रात लपलेला), नंदिवर्धन (वसिष्ठाश्रमाजवळ अपूर्ण भेगेशी संबंधित), आणि रक्तशृंग (उपलब्ध); यांपैकी नाग-बिल बंद करण्यास फक्त रक्तशृंग समर्थ आहे। इंद्र हिमालयाकडे विनंती करतो; पण रक्तशृंग मनुष्यलोकातील कठोरता व अधर्म, तसेच इंद्राने आपले पंख कापल्याची आठवण यांमुळे जाण्यास नकार देतो. इंद्र त्याला बाध्य करून वचन देतो की तेथे वृक्ष, तीर्थे, देवालये आणि ऋषींचे आश्रम उभे राहतील; पापी मनुष्यही रक्तशृंगाच्या सान्निध्याने शुद्ध होतील. मग रक्तशृंगाला नाग-बिलात नाकापर्यंत बुडवून प्रतिष्ठापित केले जाते; त्यावर वनस्पती व पक्ष्यांची शोभा येते. इंद्र वर देतो—भविष्यात एक राजा त्याच्या शिरावर ब्राह्मणहितासाठी नगर वसवेल; चैत्र कृष्ण चतुर्दशीला इंद्र हाटकेश्वराची पूजा करील; आणि शंकर देवांसह एक दिवस तेथे वास करून त्रिलोकी कीर्ती देईल. शेवटी त्या बंद स्थळी तीर्थ, मंदिर व तपोवनांची उत्पत्ती झाल्याचे सांगितले आहे।
Adhyaya 10
Śaṅkhatīrtha-prabhāvaḥ (The Efficacy of Śaṅkhatīrtha) — Chapter 10
सूत सांगतात—आनर्त प्रदेशाचा चमत्कार नावाचा राजा एकदा शिकारीस गेला. झाडाखाली शांतपणे पिल्लाला दूध पाजणारी हरिणी पाहून आनंदावेगात त्याने तिला बाण मारला. मरणासन्न हरिणी राजाला म्हणाली—माझ्या मृत्यूपेक्षा दूधावर अवलंबून असलेल्या असहाय पिल्लाची अवस्था अधिक दुःखद आहे; आणि क्षत्रियाच्या शिकारीतील मर्यादा सांगितली की मैथुनरत, झोपलेला, दूध पाजणारा/खाणारा, दुर्बल किंवा पाण्याशी संलग्न प्राणी मारणे पापकारक ठरते. म्हणून तिने शाप दिला—राजाला तत्क्षणी कुष्ठसदृश व्याधी होईल. राजाने राजधर्म म्हणून वन्यप्राण्यांचे नियंत्रण आवश्यक असते असे सांगून धर्मरक्षणाचा युक्तिवाद केला; हरिणीने सामान्य तत्त्व मान्य केले तरी या प्रसंगी नियमभंग व अधर्म ठामपणे दाखवला. हरिणी मरताच राजाला रोग झाला; त्याने ते ओळखून तप, शिवपूजा, मित्र-शत्रू समभाव आणि तीर्थयात्रा स्वीकारली. अखेरीस ब्राह्मणांच्या उपदेशाने तो हाटकेश्वर-क्षेत्रातील प्रसिद्ध शंखतीर्थास गेला; तेथे स्नान करताच रोग नष्ट होऊन तो तेजस्वी झाला—या अध्यायात तीर्थप्रभावासोबत संयमाची नीतीही प्रतिपादित होते।
Adhyaya 11
शंखतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्य एवं चमत्कारभूपतिना ब्राह्मणेभ्यो नगरदानवर्णनम् (Origin and Glory of Śaṅkhatīrtha; the King Camatkāra’s Gift of a Town to Brahmins)
ऋषींनी सूतांना विचारले—राजा चमत्कार कुष्ठरोगातून कसा मुक्त झाला, त्याला मार्ग दाखविणारे ब्राह्मण कोण, आणि शंखतीर्थ कुठे व त्याचे सामर्थ्य काय. सूत सांगतात की राजा अनेक तीर्थस्थळी फिरला, औषधे व मंत्र शोधले, पण उपाय मिळाला नाही. एका अत्यंत पुण्य प्रदेशात कठोरपणे राहात असताना त्याला तीर्थयात्री ब्राह्मण भेटले; त्याने मानवी किंवा दैवी—कुठलाही उपाय सांगावा अशी विनंती केली. ब्राह्मणांनी जवळचे शंखतीर्थ सर्वरोगनाशक असल्याचे सांगितले—विशेषतः चैत्र महिन्यात चतुर्दशीला, चंद्र चित्रा नक्षत्रात असताना, उपवास करून स्नान केल्यास महान फल मिळते। ते पुढे तीर्थाची उत्पत्ती सांगतात—तपस्वी बंधू लिखित व शंख यांची कथा. लिखिताच्या रिकाम्या आश्रमातून शंखाने फळ घेतले व दोष स्वतःवर घेतला; क्रोधाने लिखिताने त्याचा हात छाटला. शंखाने घोर तप केले; शिव प्रकट होऊन त्याचे हात परत दिले आणि शंखाच्या नावाने तीर्थ स्थापन करून स्नान करणाऱ्यांना शुद्धी व नवजीवन, तसेच त्या विशिष्ट रात्री श्राद्ध केल्यास पितर तृप्त होतील असा वर दिला. ब्राह्मणांच्या मार्गदर्शनाने राजा योग्य वेळी स्नान करून रोगमुक्त व तेजस्वी झाला. कृतज्ञतेने तो राज्य-धन दान करू पाहिला; परंतु ब्राह्मणांनी शास्त्राप्रमाणे तट व खंदकाने संरक्षित, विद्वान गृहस्थांच्या अध्ययन-यज्ञकर्मासाठी वसाहत मागितली. राजाने सुयोजित नगर उभारून पात्र ब्राह्मणांना विधिवत दान-वाटप केले आणि अखेरीस वैराग्य व तपोन्मुख जीवनाकडे वळला।
Adhyaya 12
Śaṅkha-tīrtha: Brāhmaṇa-nagarī-nivedana and Rakṣaṇa-upadeśa (शंखतीर्थे ब्राह्मणनगरनिवेदन-रक्षणोपदेशः)
सूत सांगतात की राजा वसुधापालाने इंद्राच्या पुरंदरपुरीसारखी अत्यंत वैभवशाली नगरी उभारली. रत्नजडित निवास, कैलासशिखरासमान स्फटिकप्रासाद, ध्वज-पताका, सुवर्णद्वार, मणिमय पायऱ्यांच्या तळ्यांपासून उद्याने, विहिरी व नगरोपयोगी साधने—सर्व काही तेथे सज्ज होते. ही पूर्णसज्ज ब्राह्मणनगरी त्याने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना निवेदून आपले कर्तव्य पूर्ण झाल्याचे मानले. शंखतीर्थी राहून त्याने पुत्र, पौत्र व सेवकांना बोलावून शासनादेश दिला—दान दिलेल्या या नगराचे सातत्याने रक्षण करा, जेणेकरून सर्व ब्राह्मण संतुष्ट राहतील. जो राजा भक्तीने ब्राह्मणांचे संरक्षण करतो, त्याला ब्राह्मणकृपेने अद्भुत तेज, अजेयता, समृद्धी, दीर्घायुष्य, आरोग्य व वंशवृद्धी मिळते; आणि जो द्वेष करतो, त्याला दुःख, पराभव, प्रियवियोग, रोग, निंदा, वंशक्षय व शेवटी यमलोकप्राप्ती होते. अध्यायाच्या शेवटी राजा तपश्चर्येत प्रविष्ट होतो आणि त्याचे वंशज त्याचा उपदेश पाळून रक्षणधर्माची परंपरा दृढ करतात.
Adhyaya 13
अचलेश्वर-प्रतिष्ठा-माहात्म्य (The Māhātmya of Acaleśvara: Establishment and Proof-Sign)
सूत सांगतात—एका राजाने राज्य व नगर पुत्रांच्या स्वाधीन करून, द्विजांना एक वस्ती दान दिली आणि महादेव प्रसन्न व्हावा म्हणून कठोर तप आरंभले. तो दीर्घकाळ क्रमाने फलाहार, मग सुक्या पानांचा आहार, मग केवळ जल, आणि शेवटी वायू-आहार असा कठोर नियम पाळत राहिला; तपाने संतुष्ट होऊन महेश्वर प्रकट झाले व वर देऊ लागले. राजाने विनंती केली की हाटकेश्वराशी संबंधित परम पुण्यक्षेत्र देवाच्या नित्यनिवासाने अधिक पावन व्हावे. महादेवांनी तेथे अचल राहण्याचे मान्य करून सांगितले की ते त्रिलोकीत “अचलेश्वर” म्हणून प्रसिद्ध होतील आणि भक्तिभावाने दर्शन करणाऱ्यांना स्थिर समृद्धी देतील. माघ शुक्ल चतुर्दशीला लिंगावर “घृत-कंबळ” अर्पण करण्याचे व्रत सांगितले आहे; त्यामुळे जीवनाच्या सर्व अवस्थांत केलेली पापे नष्ट होतात. राजाला लिंग-प्रतिष्ठा करण्याची आज्ञा मिळाली; देव अंतर्धान पावल्यावर राजाने सुंदर मंदिर बांधले. आकाशवाणीने प्रमाणचिन्ह सांगितले—त्या लिंगाची सावली स्थिर राहील व नेहमीप्रमाणे दिशांनुसार फिरणार नाही; राजाने ते अद्भुत लक्षण पाहून कृतार्थता मानली, आणि आजही ती सावली दिसते असे म्हटले आहे. आणखी प्रमाण—ज्याचा मृत्यू सहा महिन्यांत निश्चित आहे, त्याला ती सावली दिसत नाही. शेवटी सांगितले की चमत्कारपुराजवळ महादेव अचलेश्वर रूपाने सदैव विराजमान आहेत; हे तीर्थ इच्छापूर्ती व मोक्ष देणारे असून, त्याची प्रभावी महिमा पाहून विघ्नरूप दोषदेवतांनाही लोकांना तेथे जाण्यापासून रोखण्याची आज्ञा दिली जाते.
Adhyaya 14
Cāmatkārapura-pradakṣiṇā-māhātmya (Theological Account of Circumambulation at Cāmatkārapura)
या अध्यायात सूतांनी सांगितलेली उपदेशपर कथा येते. जन्माने वैश्य, मूक व दरिद्री असा एक मनुष्य गवळी म्हणून उपजीविका करीत असे. चैत्र महिन्यात कृष्णपक्ष चतुर्दशीला त्याची एक जनावर नकळत हरवते. मालक त्याच्यावर दोष ठेवून ताबडतोब जनावर परत आणण्यास सांगतो. भीतीने तो उपाशी, हातात काठी घेऊन जंगलात शोधास निघतो. खुरांच्या ठशांचा माग काढत काढत तो चामत्कारपुराची संपूर्ण परिक्रमा करतो—अजाणतेपणी ती प्रदक्षिणा घडते. रात्रीअखेरीस जनावर सापडते व तो ते परत देतो. ग्रंथ सांगतो की त्या कालविशेषी देवता पवित्र क्षेत्रांत एकत्र येतात, म्हणून अशा कर्मांचे पुण्य वाढते. पुढे तो गवळी (उपवास, मौन व अस्नान अवस्थेत) आणि ते जनावरही यथाकाळी मृत्युमुखी पडतात. गवळी दशार्ण राजाचा पुत्र म्हणून पुनर्जन्म घेतो व पूर्वजन्मस्मृती टिकवतो. राजा झाल्यावर तो दरवर्षी मंत्र्यासह पायी, उपवास व मौन पाळून जाणूनबुजून चामत्कारपुर प्रदक्षिणा करतो. विश्वामित्र-संबंधित पापहरण तीर्थावर आलेले ऋषी विचारतात—इतकी तीर्थे व देवळे असताना हाच विधी का? राजा पूर्वजन्माची हकीकत सांगतो. ऋषी त्याची प्रशंसा करून स्वतःही प्रदक्षिणा करतात व जप, यज्ञ, दान व इतर तीर्थसेवांनीही दुर्लभ अशी सिद्धी प्राप्त करतात. अखेरीस राजा व मंत्री दिव्यरूप होऊन आकाशात तारकासारखे दिसतात—प्रदक्षिणा-माहात्म्याचे फलप्रमाण म्हणून कथा संपते.
Adhyaya 15
Vṛndā’s Rescue, Māyā-Encounter with Hari, and the Etiology of Vṛndāvana (तुलसी-वृंदावन-प्रादुर्भाव)
नारदांनी सांगितलेल्या या अध्यायात हरि/नारायण तपस्वीवेष धारण करून एका राक्षसाचा संहार करतात व संकटात असलेल्या वृंदा (वृंदारिका) हिचे रक्षण करतात. पुढे तिला भयाण अरण्यातून नेऊन एका अद्भुत आश्रमात पोहोचवतात; तेथे सुवर्णवर्ण पक्षी, अमृतासारख्या नद्या आणि मधु वाहणारी झाडे अशा अतिशयोक्त समृद्धीने तीर्थाचे अलौकिक सौंदर्य प्रकट होते. यानंतर “चित्रशाळा”मध्ये दिव्य मायेमुळे वृंदेला पतीसदृश पुरुष दिसतो; त्या भ्रमात सान्निध्य व संग होतो. मग हरि आपली ओळख उघड करून शिव-हरि परमार्थतः अभिन्न आहेत असे सांगतात आणि जालंधराच्या मृत्यूची वार्ता देतात. वृंदा धर्मदृष्ट्या आक्षेप घेऊन शाप देते—जशी ती तपस्व्याच्या मायेमुळे मोहित झाली, तसाच मोह हरिलाही भोगावा लागेल. शेवटी वृंदा तपोनिश्चय करून योगसमाधीत देहत्याग करते; तिच्या अवशेषांचे विधिपूर्वक संस्कार होतात. ज्या स्थानी तिने देह सोडला ते गोवर्धनाजवळ “वृंदावन” म्हणून प्रसिद्ध झाले आणि तिच्या रूपांतरामुळे त्या प्रदेशाची पावनता प्रतिपादित होते।
Adhyaya 16
रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनम् (Exposition on the Supremacy of the Fruits of Serving the Proximity of Raktaśṛṅga)
या सोळाव्या अध्यायात सूत सांगतात की हाटकेश्वर-सम्भव पवित्र क्षेत्रात रक्तशृङ्गाच्या सान्निध्याची भक्तिसेवा ही सर्वश्रेष्ठ फल देणारी आहे. ज्ञानी जनांनी इतर कर्मे सोडून त्या स्थळीच निवास करून देवसन्निधीची सेवा करावी, असा उपदेश आहे. दान, क्रियाकांड, पूर्ण दक्षिणेसह अग्निष्टोमादी यज्ञ, चांद्रायण व कृच्छ्रसारखी कठोर व्रते, तसेच प्रभास व गंगा यांसारखी प्रसिद्ध तीर्थे—यांची तुलना करून सांगितले आहे की त्यांचे पुण्य या क्षेत्राच्या पुण्याच्या सोळाव्या भागाइतकेही नाही. पूर्वी राजर्षींनी तेथे सिद्धी मिळवली, असे दृष्टांत दिले आहेत; आणि काळाच्या वशाने नष्ट झालेले पशु, पक्षी, सर्प व हिंस्र प्राणीही त्या स्थळाच्या संबंधाने दिव्य लोकाला जातात, असे म्हटले आहे. तीर्थे निवासाने शुद्ध करतात; परंतु हाटकेश्वर-क्षेत्र स्मरणानेही, दर्शनाने आणि विशेषतः स्पर्शाने अधिक पावन करते—अशी देह-साक्षात्काराधारित पवित्रतेची शिकवण येथे मांडली आहे.
Adhyaya 17
चमत्कारपुर-क्षेत्रप्रमाण-वर्णनम् तथा विदूरथ-नृपकथा (Chamatkārapura Kṣetra Boundaries and the Tale of King Vidūratha)
या अध्यायात ऋषी सूतांना चमत्कारपुर-क्षेत्राचे नेमके प्रमाण आणि तेथील पुण्यतीर्थे व देवालयांची यादी सांगण्याची विनंती करतात. सूत सांगतात की हे क्षेत्र पाच क्रोशपर्यंत विस्तारलेले आहे—पूर्वेस गयाशिर, पश्चिमेस हरिचे पादचिन्ह, आणि दक्षिण व उत्तरेस गोकर्णेश्वराची पवित्र स्थाने ही त्याची दिशानिर्देशक सीमा मानली जाते. पूर्वी या स्थळाचे नाव हाटकेश्वर होते आणि हे पापनाशक म्हणून प्रसिद्ध आहे, असेही ते नमूद करतात. यानंतर ब्राह्मणांच्या आग्रहाने सूत राजा विदूरथाची कथा आरंभतात. शिकारीच्या नादात राजा भयंकर पाठलागात अडकतो; काटेरी, निर्जल, निःछाया वन, तीव्र उष्णता आणि हिंस्त्र पशूंचा धोका यांमुळे तो त्रस्त होतो. सैन्यापासून दूर पडून तो अधिकाधिक थकतो व संकट वाढते; अखेरीस त्याचा घोडा कोसळतो—आणि पुढील प्रसंगांत क्षेत्राच्या पावित्र्याचा व धर्मार्थाचा उलगडा होण्यासाठी ही भूमिका ठरते.
Adhyaya 18
प्रेतसंवादः — विदूरथस्य प्रेतैः सह संवादः तथा जैमिन्याश्रमप्रवेशः (Dialogue with Pretas and Entry into Jaimini’s Āśrama)
या अध्यायात दोन परस्पर जोडलेले भाग आहेत. प्रथम, कठोर अरण्यात भूक-तहान्याने थकलेला राजा विदूरथ तीन भयानक प्रेतांना भेटतो. संवादातून ते आपली कर्मनावे सांगतात—मांसाद, विदैवत, कृतघ्न—आणि अधर्माचरण, देवपूजेची उपेक्षा, कृतघ्नता, अतिथीचा अपमान, अशौच इत्यादी दोषांमुळे प्रेतयोनी प्राप्त होते असे स्पष्ट करतात. यानंतर गृहस्थधर्म व श्राद्धाचाराचे व्यवहार्य नियम येतात—अयोग्य वेळी श्राद्ध, अपुरी दक्षिणा, वैश्वदेवाचा त्याग, अतिथिसत्कारातील दुर्लक्ष, अन्नाची अशुद्धता/दूषण, घरातील अमंगल अशा प्रसंगी प्रेत ‘अर्पण’ वा अन्न भोगतात असे सांगितले आहे. परस्त्रीगमन, चोरी, निंदा, विश्वासघात, परधनाचा दुरुपयोग, ब्राह्मणदानात अडथळा, निर्दोष पत्नीचा त्याग इत्यादी प्रेतत्वाची कारणे; तर परस्त्रीला मातेसमान मानणे, दानशीलता, समता, करुणा, यज्ञ-तीर्थपरायणता आणि विहीर-तलावांसारखी लोकहितकामे रक्षणकारी गुण आहेत. प्रेत गयाश्राद्धाला निर्णायक उपाय मानून विनंती करतात. दुसऱ्या भागात राजा उत्तर दिशेला जाऊन सरोवरकाठी असलेल्या शांत जैमिनी आश्रमात पोहोचतो. तेथे ऋषी जैमिनी व तपस्वी त्याला जल-फळ देऊन सत्कार करतात; राजा आपली व्यथा सांगतो व सायंकालीन विधींमध्ये सहभागी होतो. रात्र पडताना निशेतील भयांचे वर्णन नीतिपर उपदेशरूपाने येते.
Adhyaya 19
सत्योपदेशः—गयाशीर्षे श्राद्धेन प्रेतमोक्षणम् (Instruction on Truthfulness—Preta-Liberation through Śrāddha at Gayāśiras)
सूता सांगतो—राजा विदूरथ दुःखी सेवकांशी पुन्हा भेटून ऋषींच्या अरण्यात विश्रांती घेतो आणि नंतर माहिष्मतीकडे परतताना गयाशीर्ष तीर्थयात्रा करतो. तेथे तो श्रद्धेने श्राद्ध करतो. स्वप्नदर्शनात ‘मांसाद’ नावाचा प्रेत दिव्यरूपाने प्रकट होऊन सांगतो की राजाच्या श्राद्धकर्मामुळे त्याला प्रेतयोनीतून मुक्ती मिळाली. पुढे ‘कृतघ्न’ नावाचा दुसरा प्रेत—अकृतज्ञ व सरोवरधन-चोरीशी संबंधित—पापामुळे अजूनही पीडित असून, मोक्षाचा आधार ‘सत्य’ आहे असे राजाला उपदेश करतो. तो सत्याची स्तुती करतो—सत्य हे परब्रह्म, सत्य हे तप, सत्य हे ज्ञान; सत्यावरच विश्वधर्म टिकतो. सत्याशिवाय तीर्थसेवा, दान, स्वाध्याय आणि गुरूसेवा निष्फळ ठरतात. मग तो स्थळविधी सांगतो: हाटकेश्वर क्षेत्रातील चामत्कारपुर येथे वाळूखाली गयाशीर्ष लपलेले आहे; प्लक्षवृक्षाखाली दर्भ, वनशाक व वन्य तीळ घेऊन त्वरित श्राद्ध करावे. विदूरथ लहान विहीर खोदून पाणी काढतो व विधिपूर्वक श्राद्ध पूर्ण करतो; तत्क्षणी कृतघ्न प्रेत दिव्यदेह प्राप्त करून विमानाने प्रस्थान करतो. शेवटी त्या विहिरीची कीर्ती पितरांना नित्य लाभ देणारी म्हणून स्थिर होते. प्रेतपक्षातील अमावास्येला कालशाक, वन्य तीळ व कापलेला दर्भ घेऊन तेथे श्राद्ध केल्यास ‘कृतघ्न-प्रेत-तीर्था’चे पूर्ण फळ मिळते; विविध पितृगण तेथे सदैव उपस्थित मानले आहेत, म्हणून योग्य काळी किंवा नेहमीच्या तिथींपलीकडेही तेथे श्राद्ध करणे पितृतृप्तीसाठी प्रशंसनीय आहे।
Adhyaya 20
Pitṛ-kūpikā-śrāddha, Gokarṇa-gamana, and Bālamaṇḍana-tīrtha Śuddhi (पितृकूपिका-श्राद्धम्, गोकर्णगमनम्, बालमण्डनतीर्थशुद्धिः)
सूत सांगतात—वनवासात राम सीता व लक्ष्मणासह ‘पितृ-कूपिका’ या स्थानी पोहोचला. सायंकाळची कर्मे करून रामाला स्वप्नात आनंदित व अलंकृत दशरथ दिसला. ब्राह्मणांना विचारल्यावर त्यांनी हे पितरांकडून श्राद्धाची विनंती असल्याचे सांगितले आणि वनात मिळणारे निवारा धान्य, रानभाज्या, मुळे व तीळ यांद्वारे तपस्वी-विधीने श्राद्ध करण्याचा उपदेश केला. रामाने आमंत्रित ब्राह्मणांसह विधिपूर्वक श्राद्ध केले. श्राद्धकाळी सीता लज्जेने बाजूला झाली. नंतर तिने सांगितले की ब्राह्मणांमध्येच तिला दशरथ व अन्य पितृपुरुष प्रत्यक्ष भासले, म्हणून आचारधर्माचा संकोच झाला. रामाने तिचा शुद्ध हेतू मान्य करून तो ताण निवळवला. यानंतर लक्ष्मणाला सतत सेवाकर्मातच ठेवले जात असल्याची भावना येऊन राग आला व मनात अनुचित विचार उठले; पुढे परस्पर समेट होऊन नैतिक दुरुस्ती झाली. तेव्हा मार्कण्डेय ऋषी आले व तीर्थशुद्धीचा मार्ग सांगून आश्रमाजवळील बालमण्डन-तीर्थात स्नान करण्यास सांगितले—जे मनाने केलेल्या मोठ्या दोषांनाही धुऊन टाकते. तेथे स्नान करून पितामहाचे दर्शन घेऊन ते दक्षिणेकडे पुढे निघाले; स्थळ, श्राद्ध आणि नीतिशुद्धी यांचा संबंध स्पष्ट होतो.
Adhyaya 21
बालसख्यतीर्थप्रादुर्भावः — Origin of Bālasakhya Tīrtha and Brahmā’s Grace to Mārkaṇḍeya
अध्यायाच्या आरंभी ब्राह्मण सूतांना विचारतात—मार्कण्डेय कुठे होते, ब्रह्मदेवाची प्रतिष्ठा कुठे आहे आणि ऋषींचा आश्रम कुठे होता. सूत सांगतात की चमत्कारपुराजवळ मृकण्डु मुनी तपोवनात राहात होते; तेथे तेजस्वी पुत्र मार्कण्डेयाचा जन्म झाला. सामुद्रिकविद्या जाणणारा एक ब्राह्मण येऊन बालकाचा सहा महिन्यांत मृत्यू होईल असे भाकीत करतो. तेव्हा मृकण्डु बालकाला नियम-आचार शिकवतात आणि विशेषतः भटक्या ब्राह्मण-ऋषींना आदराने नमस्कार करण्याचे महत्त्व सांगतात. बालक वारंवार प्रणाम करीत असल्याने अनेक ऋषी “दीर्घायुष्य” असा आशीर्वाद देतात; पण सत्यरक्षणासाठी वसिष्ठ म्हणतात की तिसऱ्या दिवशीच मृत्यू निश्चित आहे—यामुळे आशीर्वाद व सत्य यांत संकट निर्माण होते. सर्व ऋषी ठरवतात की नियत मृत्यू फक्त पितामह ब्रह्माच टाळू शकतो. ते ब्रह्मलोकात जाऊन वैदिक स्तोत्रांनी ब्रह्मदेवाची स्तुती करतात व प्रसंग निवेदित करतात. ब्रह्मा बालकाला जरा-मरणरहितत्वाचा वर देतो आणि पुत्रदर्शनापूर्वी शोकाने पिता मरणार नाही याचीही व्यवस्था सांगून त्यांना परत पाठवतो. ऋषी परत येऊन अग्नितीर्थाजवळ आश्रमसमीप बालकाला ठेवून पुढील तीर्थयात्रेस निघून जातात. इकडे मृकण्डु व पत्नी बालक हरपला असे मानून आणि भाकीत आठवून शोकात आत्मदहनास सिद्ध होतात; तेवढ्यात बालक परत येऊन ऋषींचे कृत्य व ब्रह्मवर सांगतो. कृतज्ञ मृकण्डु ऋषींचा सत्कार करतो; ते प्रतिदान म्हणून त्या ठिकाणी ब्रह्मदेवाची प्रतिष्ठा करून पूजा करण्याचा विधी सांगतात. हे स्थान “बालसख्य” म्हणून प्रसिद्ध होते—बालकांस हितकारी, रोगशमन, भयहर व ग्रह-भूत-पिशाच बाधा निवारक. फलश्रुतीत श्रद्धेने स्नानमात्रानेही उत्तम गती मिळते; ज्येष्ठ महिन्यात स्नान केल्यास वर्षभर क्लेशमुक्ती होते असे सांगितले आहे.
Adhyaya 22
बालमण्डनतीर्थोत्पत्तिः — Origin of the Bālamaṇḍana Tīrtha and the Śakreśvara Observance
ऋषी विचारतात—ज्या तीर्थात लक्ष्मण व इंद्र यांना स्वामिद्रोह (योग्य अधिपतीविरुद्ध द्रोह) या पापातून मुक्ती मिळाली, ते कोणते? सूत त्या तीर्थाची उत्पत्तिकथा सांगतो. दक्षाच्या वंशपरंपरेत कश्यपाच्या दोन प्रमुख पत्नी—अदिती व दिती—यांच्यापासून देव व अधिक बलवान दैत्य जन्मले आणि त्यांच्यात संघर्ष झाला. देवांपेक्षा श्रेष्ठ पुत्र मिळावा म्हणून दिती कठोर व्रत करते; शिव प्रसन्न होऊन वर देतात. भविष्यवाणीने भयभीत इंद्र दितीची सेवा करतो व व्रतभंगाचा क्षण शोधतो. प्रसवकाळी दिती झोपल्यावर इंद्र गर्भात प्रवेश करून भ्रूण सात भागांत, मग प्रत्येक भाग पुन्हा सात भागांत छेदतो—अशा रीतीने एकोणपन्नास बालक जन्मतात. दिती इंद्राची सत्य कबुली ऐकून परिणाम कल्याणकारी करते—ही मुले ‘मरुत’ म्हणून प्रसिद्ध होतात, दैत्यभावातून मुक्त होऊन इंद्राची सहायक व यज्ञभागाची अधिकारी ठरतात. ते स्थान ‘बालमण्डन’ म्हणून ओळखले जाते; गर्भवती स्त्रियांनी तेथे स्नान करणे व प्रसवसमयी तेथील जल पिणे रक्षणकारी मानले आहे. स्वामिद्रोहाच्या प्रायश्चित्तासाठी इंद्र तेथे शिवलिंग स्थापून ‘शक्रेश्वर’ची सहस्र वर्षे उपासना करतो. शिव इंद्राचे पाप नष्ट करतात आणि मानवभक्तांनाही तेथे स्नान-दर्शन-पूजनाने पापक्षयाचा वर देतात. आश्विन शुक्ल दशमीपासून पौर्णिमा (पंचदशी)पर्यंत श्राद्ध केल्यास सर्व तीर्थस्नानाचे फळ, तसेच अश्वमेधसदृश पुण्य मिळते; त्या काळी इंद्राची विशेष उपस्थिती असल्याने सर्व तीर्थे जणू तेथेच एकवटतात. शेवटी नारदप्रोक्त दोन श्लोक उद्धृत करून सांगितले आहे—बालमण्डनस्नान व आश्विनव्रतावेळी शक्रेश्वरदर्शनाने सर्व पापांपासून मुक्ती होते.
Adhyaya 23
मृगतीर्थमाहात्म्य (Mṛgatīrtha Māhātmya — The Glory of the Deer-Tīrtha)
सूत मुनी पश्चिम भागातील ‘मृगतीर्थ’ या अत्यंत पवित्र तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. ते म्हणतात—चैत्र शुक्ल चतुर्दशीच्या दिवशी सूर्योदयकाळी जो श्रद्धेने तेथे स्नान करतो, तो मोठ्या पापभाराने ग्रस्त असला तरी पशुयोनीत पडत नाही; तीर्थस्नानाने शुद्धी व उन्नती होते. ऋषी मग त्या तीर्थाची उत्पत्ती व विशेष फल विचारतात. सूत कथा सांगतात—एका महान अरण्यात शिकाऱ्यांनी हरिणांच्या कळपाचा पाठलाग केला. बाणांनी जखमी व भयभीत हरिणे एका खोल जलाशयात शिरली. त्या जलाच्या प्रभावाने त्यांना मनुष्यत्व प्राप्त झाले; केवळ स्नानामुळेच त्यांच्या बाह्य लक्षणांतही सौष्ठव व सुसंस्कार प्रकट झाले. पुढे कारण सांगितले जाते—हे जल पूर्वी उल्लेखिलेल्या ‘लिंग-भेद-उद्भव’शी संबंधित आहे. धुळीने झाकलेला हा स्रोत दैवी आज्ञेने वारुळाच्या (वल्मीक) छिद्रातून पुन्हा प्रकट झाला व हळूहळू त्या स्थानी प्रसिद्ध झाला. उदाहरण म्हणून त्रिशंकू, हीन अवस्थेत असूनही, तेथे स्नान करून दिव्य रूप पुन्हा प्राप्त करतो. म्हणून शिकारी व हरिण—दोघेही—या तीर्थात स्नान केल्याने पापमलातून मुक्त होऊन श्रेष्ठ गतीला पोहोचतात.
Adhyaya 24
विष्णुपद-तीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of the Viṣṇupada Tīrtha)
या अध्यायात सूत ऋषी ‘विष्णुपद’ या तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—हे परम मंगलमय व सर्व पापांचा नाश करणारे आहे। दक्षिणायन व उत्तरायण यांच्या संधिकाळी जो भक्त श्रद्धा व एकाग्रतेने विष्णूच्या पादचिन्हाची पूजा करून आत्मनिवेदन करतो, त्याला विष्णूचे परम पद प्राप्त होते. ऋषी त्या तीर्थाची उत्पत्ती आणि दर्शन, स्पर्श व स्नान यांचे फल विचारतात। सूत त्रिविक्रम प्रसंग वर्णन करतात—विष्णूंनी बलिला बांधून तीन पावलांनी त्रैलोक्य व्यापले; त्या वेळी दिव्य निर्मळ जलाचा अवतार झाला, तेच पुढे गंगा म्हणून प्रसिद्ध झाले आणि ‘विष्णुपदी’ म्हणून स्मरणात राहिले, ज्याने प्रदेश पावन झाला। विधिपूर्वक स्नानानंतर पादचिन्ह स्पर्श केल्यास परमगती; तेथे केलेले श्राद्ध गयेसमान फलदायी; माघस्नान प्रयागसमान फल देणारे; दीर्घ साधना व अस्थिविसर्जनही मोक्षास सहाय्यक असे सांगितले आहे। नारदप्रोक्त गाथेच्या आधारे असे म्हटले आहे की विष्णुपदी जलात एकदा स्नान केल्याने अनेक तीर्थे, दाने व तपश्चर्या यांचे संयुक्त फल मिळते। शेवटी अयनव्रतासाठी मंत्र दिला आहे—सहा महिन्यांत मृत्यू आला तरी विष्णुपादच माझा आश्रय असो; आणि ब्राह्मणपूजा व सामूहिक भोजन हे विधीचे धर्मपूर्ण समापन मानले आहे।
Adhyaya 25
विष्णुपदीगङ्गाप्रभावः — The Efficacy of the Viṣṇupadī Gaṅgā
सूता गंगामाहात्म्याच्या रूपाने एक बोधप्रद प्रसंग सांगतात. चमत्कारपुरचा शिस्तबद्ध ब्राह्मण चण्डशर्मा तरुणपणीच्या आसक्तीत अडकतो. एका रात्री तहान लागल्यावर तो पाणी समजून एका गणिकेकडून मद्य पितो; तिलाही ते जलच आहे असा भ्रम झालेला असतो. ब्राह्मणासाठी हा अपराध लक्षात येताच तो प्रायश्चित्त विचारण्यासाठी विद्वान ब्राह्मणांच्या सभेत जातो; धर्मशास्त्रानुसार प्यालेल्या मद्याच्या प्रमाणाइतके अग्निवर्ण घृत पिण्याचे विधान ते सांगतात. प्रायश्चित्ताची तयारी होत असताना त्याचे आई-वडील येतात. वडील ग्रंथ पाहून कठोर उपायांचा विचार करतात आणि दान व तीर्थयात्रा असे पर्यायही सुचवतात; पण पुत्र ठरलेली विधी (मौञ्जी-होम इत्यादीचा उल्लेख) करण्यावर ठाम राहतो. आई-वडीलही पुत्रासोबत अग्निप्रवेश करण्याचा संकल्प करतात. याच वेळी तीर्थयात्रेत असलेले महर्षी शाण्डिल्य येऊन समुदायाला झिडकारतात—गंगा उपलब्ध असताना निरर्थक मृत्यू का; कठोर तपश्चर्या गंगारहित प्रदेशांसाठीच सांगितली आहे. ते सर्वांना विष्णुपदी गंगेकडे नेतात; आचमन व स्नानमात्राने चण्डशर्मा तत्क्षणी शुद्ध होतो, आणि दिव्यवाणी (भारती) त्याची शुद्धी प्रमाणित करते. अध्याय पश्चिम सीमेवरील या तीर्थाला ‘पापनाशिनी’ म्हणत गंगेच्या सर्वपापहर प्रभावाचा सिद्धांत दृढ करतो.
Adhyaya 26
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्योपदेशः (Instruction on the Glory of Hāṭakeśvara Kṣetra)
या अध्यायात सूत मुनी कथा आरंभ करून दक्षिण–उत्तर सीमारेषेचा संदर्भ देतात. मथुरेत यमुनेच्या तीरावर ‘गोकर्ण’ नावाचे दोन प्रतिष्ठित ब्राह्मण वर्णिले आहेत. यमराजांच्या आज्ञेने दूत चुकून दीर्घायुषी ब्राह्मणाला घेऊन येतो; तेव्हा यमराज चूक दुरुस्त करून धर्म-न्याय व कर्मफलाच्या नियमांवर ब्राह्मणाशी संवाद करतात. दारिद्र्याने त्रस्त ब्राह्मण मृत्यूची इच्छा व्यक्त करतो आणि यमराजांची निष्पक्षता, कर्मपरिणामांची यंत्रणा व दंडविधान यांविषयी विचारतो; तसेच नरकांचे प्रकार जाणून घ्यायची विनंती करतो. यमराज वैतरणी इत्यादी एकवीस नरकांची क्रमवार माहिती देतात व चोरी, विश्वासघात, खोटी साक्ष, हिंसा इत्यादी पापांशी त्यांचे फळ जोडून सांगतात. पुढे उपदेश दंडवर्णनातून सदाचाराकडे वळतो—तीर्थयात्रा, देवपूजा, अतिथिसत्कार, अन्न-पाणी-आश्रयदान, संयम, स्वाध्याय आणि लोकहिताची कामे (विहीर, तलाव, देवालय इ.) ही रक्षणकारी साधने म्हणून सांगितली आहेत. अखेरीस यमराज ‘गुप्त’ तारक उपदेश देतात—आनर्त प्रदेशातील हाटकेश्वर क्षेत्रात शिवभक्ती अल्पकाळ जरी केली तरी ती महापाप शमवून शिवलोकप्राप्ती घडवते. दोन्ही गोकर्ण तेथे पूजा करून सीमेजवळ लिंगप्रतिष्ठा करतात, तप करतात आणि दिव्यगती प्राप्त करतात. चतुर्दशीच्या रात्री जागरणाचे विशेष माहात्म्य सांगितले असून संतान, धन व शेवटी मोक्ष देणारे फल वर्णिले आहे. क्षेत्रात निवास, शेती, स्नान आणि पशूंचा मृत्यूही पुण्यदायी मानला आहे; धर्मविरोधी लोक मात्र शुभ स्थितीतून वारंवार पतन पावतात असे म्हटले आहे.
Adhyaya 27
युगप्रमाण-स्वरूप-माहात्म्यवर्णनम् (Yuga Measures, Characteristics, and Their Theological Significance)
या अध्यायात चारही युगांचे प्रमाण (कालमान), स्वरूप (लक्षणे) आणि माहात्म्य (धर्म-नीतीविषयक महत्त्व) क्रमाने सांगितले आहे. ऋषी सूतांना विचारतात—कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलि युगांचे सविस्तर वर्णन करा. सूत एक प्राचीन प्रसंग सांगतात: देवसभेत इंद्र (शक्र) देवांसह बसून बृहस्पतींना युगांची उत्पत्ती व मानदंड यांविषयी नम्रपणे प्रश्न करतो. बृहस्पती कृतयुगात धर्म चतुष्पाद, आयुष्य दीर्घ, यज्ञ-आचार सुव्यवस्थित; रोग, नरकभय व प्रेतावस्था यांसारखी दुःखे नसतात, लोक निष्काम भावाने कर्म करतात असे सांगतात. त्रेतायुगात धर्म त्रिपाद होतो, स्पर्धा व काम्यधर्म वाढतो; ग्रंथानुसार मिश्र-संबंधांमुळे समाजात विविध संकर-समूहांची उत्पत्ती कशी झाली याचे वर्गीकरणही येते. द्वापरात धर्म व पाप सम (दोन-दोन) होतात, संभ्रम वाढतो आणि कर्मफळ अधिक करून संकल्प/भावावर अवलंबून राहते. कलियुगात धर्म एकपाद, सामाजिक विश्वास ढासळतो, आयुष्य कमी होते, पर्यावरण व नैतिक व्यवस्था बिघडते आणि धार्मिक संस्था क्षीण होतात. शेवटी फलश्रुती—हा युगोपदेश वाचला किंवा ऐकला तर जन्मोजन्मीचे पाप नष्ट होते।
Adhyaya 28
Hāṭakeśvara-kṣetra: Tīrthānāṃ Kali-bhaya-śaraṇya (Hāṭakeśvara as a refuge of tīrthas from Kali)
हा अध्याय सूतांनी ऋषिसभेत सांगितला आहे. देवसभेत प्रभास इत्यादी देहधारी तीर्थे कलियुगाच्या आरंभाने भयभीत होऊन विनंती करतात—अशुद्ध संस्पर्शामुळे त्यांचा तीर्थप्रभाव नष्ट होऊ नये; म्हणून कलीने न स्पर्शलेले सुरक्षित आश्रयस्थान द्यावे. करुणेने प्रेरित शक्र (इंद्र) बृहस्पतींना विचारतो की तीर्थांच्या सामूहिक निवासासाठी ‘कली-अस्पृष्ट’ स्थान कोणते. बृहस्पती विचार करून हाटकेश्वर हे अनुपम क्षेत्र सांगतात—शूलधारी शिवाच्या लिंगाच्या ‘पतन’ातून प्रकट झालेले, तसेच त्रिशंकूसाठी विश्वामित्रांनी केलेल्या तपस्येशी संबंधित. कथेत त्रिशंकूने कलंकित अवस्था सोडून देहासह स्वर्गप्राप्ती केली, हे स्मरते; त्यामुळे हे स्थान नैतिक व विधीगत उलटफेर/उद्धार घडविणारे तीर्थ ठरते. संरक्षणाची व्यवस्था अशी—इंद्राच्या आज्ञेने संवर्तक वाऱ्याने तीर्थ धुळीने भरले; कलियुगात खाली हाटकेश्वर आणि वर अचलेश्वर रक्षण करतात. पाच क्रोश परिमित हे क्षेत्र कलीच्या आवाक्याबाहेर घोषित आहे; म्हणून तीर्थे आपल्या-आपल्या अंशरूपाने तेथे येतात. शेवटी असंख्य तीर्थांची उपस्थिती सांगून पुढे नावे, स्थाने व फळे यांची सूची येईल असे सूचित केले आहे; तसेच श्रवण, ध्यान, स्नान, दान व स्पर्श यांमुळे पापक्षय होतो अशी फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 29
Siddheśvara-liṅga Māhātmya and the Śaiva Ṣaḍakṣara: Longevity, Release from Curse, and Ahiṃsā-Instruction
अध्याय २९ मध्ये सूत एक प्रसिद्ध क्षेत्र वर्णन करतात, जिथे ऋषी, तपस्वी आणि राजे तप व सिद्धीसाठी एकत्र येतात. हाटकेश्वर-क्षेत्रातील सिद्धेश्वर-लिंगाचे माहात्म्य सांगितले आहे—त्याचे स्मरण, दर्शन व स्पर्शही सिद्धिदायक मानले आहे. पुढे दक्षिणामूर्ती-संदर्भासह शैव षडक्षर मंत्र येतो; जपसंख्येनुसार आयुष्य वाढते हे ऐकून ऋषी विस्मित होतात. सूत वत्स नावाच्या ब्राह्मणाचा प्रत्यक्ष दृष्टांत सांगतात—अत्यंत वर्षांचा असूनही तो तरुणासारखा दिसतो. तो म्हणतो की सिद्धेश्वराजवळ दीर्घकाळ षडक्षर-जप केल्याने तारुण्य स्थिर राहिले, ज्ञान वाढले आणि आरोग्य टिकले. मग अंतर्कथा: एक धनवान तरुण शिवोत्सवात विघ्न घालतो; शिष्याच्या वचनाने त्याला सर्परूपाचा शाप मिळतो. नंतर षडक्षर मंत्र गंभीर दोषही शुद्ध करतो असे उपदेश मिळतो; वत्साने जलसर्पावर प्रहार करताच दिव्य रूप मुक्त होते व शापमोचन घडते. यानंतर धर्मनीती—सर्पवधाचा त्याग, अहिंसा हा परम धर्म, मांसाहाराच्या कारणांची टीका आणि हिंसेतील सहभागाचे प्रकार. शेवटी श्रवण-पाठ व मंत्रजप हे रक्षण करणारे, पुण्यवर्धक व पापनाशक साधन असल्याची फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 30
Siddheśvara at Camatkārapura: Hamsa’s Tapas, Liṅga-Pūjā, and Ṣaḍakṣara-Mantra Phala
अध्याय ३० मध्ये ऋषी विचारतात—त्या स्थळी सिद्धेश्वर कसे प्रसन्न झाले? सूत पूर्वकथा सांगतात—हंस नावाचा एक सिद्ध पुत्रहीनतेने व वाढत्या वयाने व्याकुळ झाला होता. उपाय जाणण्यासाठी तो आंगिरसपुत्र बृहस्पतीकडे गेला आणि तीर्थ, व्रत किंवा शांतिकर्म यांपैकी कोणता मार्ग संततीसाठी फलदायी आहे, असे विचारतो. बृहस्पती विचार करून त्याला चमत्कारपुर क्षेत्रात जाऊन तप करण्यास सांगतात व तेथेच वंश टिकविणारा योग्य पुत्र मिळेल, असे आश्वासन देतात. हंस तेथे पोहोचून विधिपूर्वक लिंगपूजा करतो आणि दिवस-रात्र नियमबद्ध भक्ती करीत राहतो—पुष्प, नैवेद्य, गीत-वाद्य आणि कठोर तपासह. तो चांद्रायण, कृच्छ्र, प्राजापत्य/पराक प्रकारची व्रते आणि महिनाभर उपवासही करतो. सहस्र वर्षांनंतर महादेव उमे सहित प्रकट होऊन दर्शन देतात व वर मागण्यास सांगतात. हंस वंशस्थापनेसाठी पुत्रांची याचना करतो. शिव त्या लिंगाची नित्य प्रतिष्ठा घोषित करून सर्वांसाठी प्रतिज्ञा करतात—जो तेथे भक्तीने पूजा करील त्याला इच्छित फल मिळेल; आणि लिंगाच्या दक्षिण बाजूने जप करणाऱ्यास षडक्षर मंत्राची प्राप्ती होऊन दीर्घायुष्य व पुत्रलाभ इत्यादी फल मिळतील. नंतर शिव अंतर्धान पावतात; हंस घरी परतून पुत्रप्राप्ती करतो. शेवटी दुर्मिळ उद्दिष्टांसाठी स्पर्श, पूजा, प्रणाम आणि प्रभावी षडक्षर-जप यांची सावधान विधी सांगितली आहे.
Adhyaya 31
Nāgatīrtha–Nāgahṛda Māhātmya (श्रावणपञ्चमी-व्रत, नागपूजा, श्राद्ध-फलश्रुति)
अध्याय ३१ मध्ये नागतीर्थ ‘नागह्रद’ याचे माहात्म्य सांगितले आहे. येथे स्नान केल्याने सर्पभय नष्ट होते. विशेषतः श्रावण महिन्यात कृष्णपक्ष पंचमीला स्नान केल्यास वंशपरंपरेपर्यंत सर्पदंशादी संकटांपासून संरक्षण मिळते, असा कालविशेष प्रतिपादित आहे. कारणकथेत शेष इत्यादी प्रमुख नाग मातृशापाच्या दबावाखाली तप करतात; त्यांची संतती वाढून मानवांना उपद्रव करते. पीडित प्राणी ब्रह्माकडे धाव घेतात. ब्रह्मा नऊ नागनायकांना संततीसंयमाचा आदेश देतो; तो न पाळल्यावर पाताळनिवासाची व्यवस्था आणि पृथ्वीवर येण्यासाठी पंचमीचा कालनियम ठरवतो. तसेच धर्मनियम सांगतो की निर्दोष मनुष्यांना, विशेषतः मंत्र-औषधांनी रक्षित लोकांना, इजा करू नये. पुढे कर्मफल—श्रावण पंचमीला नागपूजा केल्याने इष्टसिद्धी होते; तेथे केलेले श्राद्ध अत्यंत फलदायी, पुत्रार्थींसाठी व सर्पदंशमृतांसाठीही. योग्य विधी न झाल्यास अशा मृताचे प्रेतत्व टिकते, असे म्हटले आहे. उदाहरणात राजा इंद्रसेन सर्पदंशाने मरतो; पुत्र इतरत्र श्राद्ध करूनही फल न मिळाल्याने स्वप्नादेशाने चमत्कारपुर/नागह्रद येथे श्राद्ध करतो. श्राद्धभोजी ब्राह्मण मिळणे कठीण असते; शेवटी देवशर्मा स्वीकारतो आणि आकाशवाणी पित्याच्या मुक्तीची घोषणा करते. शेवटी फलश्रुती—पंचमीला याचे श्रवण-पाठ सर्पभयहर, भक्षणजन्यादि पापक्षयकारक, गयाश्राद्धसम फलदायक; तसेच श्राद्धकाळी या माहात्म्यपाठाने द्रव्य, व्रत किंवा कर्ता-संबंधी दोषही शांत होतात।
Adhyaya 32
सप्तर्ष्याश्रम-माहात्म्य तथा लोभ-निरोधोपदेशः (Glory of the Saptarṣi Āśrama and Instruction on Restraining Greed)
सूता शुभ क्षेत्रातील प्रसिद्ध सप्तर्षी-आश्रमाचे माहात्म्य सांगतात. श्रावण पौर्णिमा/पंधराव्या दिवशी स्नान केल्यास इच्छित फल मिळते, आणि वनातील साध्या फल‑मुळांनी केलेले श्राद्धही महान सोमयागांइतके पुण्यदायी मानले आहे. भाद्रपद शुक्ल पंचमीला क्रमपूजेचे विधान दिले असून अत्री, वसिष्ठ, कश्यप, भरद्वाज, गौतम, कौशिक (विश्वामित्र), जमदग्नी व अरुंधती यांच्या नाममंत्रांनी पूजन करावे असे सांगितले आहे. यानंतर बारा वर्षांच्या दुष्काळाची कथा येते—पर्जन्याभावी समाजधर्म ढासळतो, तरी उपाशी ऋषीही अधर्माकडे वळत नाहीत. राजा वृषादर्भी त्यांना प्रतिग्रह (राजदान स्वीकार) करण्यास प्रवृत्त करतो; पण ते त्यातील नैतिक धोका ओळखून नाकारतात. राजा सोन्याने भरलेले उदुंबर ठेवून परीक्षा घेतो; ऋषी गुप्त धन नाकारून अपरिग्रह, संतोष आणि वाढत जाणाऱ्या इच्छेच्या स्वभावावर उपदेश करतात. चमत्कारपुर-क्षेत्री त्यांना कुत्र्यामुखी भिक्षुक भेटतो (नंतर तो इंद्र/पुरंदर असल्याचे उघड होते). तो त्यांच्या जमवलेल्या कमळनाळा काढून घेऊन प्रतिज्ञा व धर्मनिष्ठेची परीक्षा करतो; मग इंद्र आपली परीक्षा प्रकट करून त्यांच्या अलोभाचे कौतुक करीत वर देतो. ऋषी आश्रमाला नित्य पावन, पापहारी तीर्थत्व मागतात; इंद्र सांगतो की तेथे श्रावणात केलेले श्राद्ध अभीष्टसिद्धी देईल आणि निष्काम कर्म मोक्ष देईल. तेथे तप करून ते अमरत्वसदृश पद प्राप्त करतात व शिवलिंग स्थापन करतात; त्याच्या दर्शन‑पूजेमुळे शुद्धी व मुक्ती मिळते असे सांगितले आहे. शेवटी फलश्रुतीत या आश्रमकथनास आयुष्यवर्धक व पापनाशक म्हटले आहे।
Adhyaya 33
अगस्त्याश्रम-माहात्म्य तथा विंध्य-निग्रहः (Agastya’s Hermitage: Sanctity, the Vindhya Episode, and the Solar Observance)
सूता सांगतात की अगस्त्यांच्या पवित्र आश्रमात महादेवाची उपासना होते. चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला दिवाकर (सूर्य) तेथे येऊन शंकराची पूजा करतो, अशी परंपरा आहे. जो भक्तिभावाने तेथे शिवपूजन करतो त्याला दिव्य सान्निध्य मिळते; तसेच योग्य श्रद्धेने केलेले श्राद्ध पितरांना विधिवत् पितृकर्माइतकेच तृप्त करते. ऋषी विचारतात—सूर्य अगस्त्याश्रमाची प्रदक्षिणा का करतो? सूता विंध्याची कथा सांगतात—सुमेरूशी स्पर्धा करून विंध्याने सूर्याचा मार्ग अडवला; त्यामुळे काळमापन, ऋतू आणि यज्ञकर्मचक्र बिघडण्याचा धोका निर्माण झाला. सूर्य ब्राह्मणवेषात अगस्त्यांकडे शरण येतो; अगस्त्य विंध्याला सांगतात—उंची कमी करून माझ्या दक्षिणगमनापर्यंत तशीच स्थिर राहा. नंतर अगस्त्य लिंगप्रतिष्ठा करतात व सूर्याला दरवर्षी त्या तिथीस पूजन करण्याची आज्ञा देतात; त्या चतुर्दशीला जो मनुष्य लिंगपूजा करतो तो सूर्यलोक व मोक्षाभिमुख पुण्य प्राप्त करतो. शेवटी सूता त्या स्थळी सूर्याच्या पुनःपुनः आगमनाची खात्री देऊन पुढील प्रश्नांना आमंत्रित करतात.
Adhyaya 34
अध्याय ३४ — देवासुरसंग्रामे शंभोः परित्राणकथनम् (Chapter 34: Śambhu’s Intervention in the Deva–Dānava Battle)
अध्याय ३४ मध्ये ऋषी सूतांना पूर्वीच्या एका कथेबद्दल—एका मुनीचा आणि क्षीरसागर/पयसां-निधीचा प्रसंग—विचारतात. सूत मग एक जुने संकट सांगतात: कालेय/कालिकेय नावाचे बलाढ्य दानव प्रकट होऊन देवांचे तेज क्षीण करतात आणि त्रैलोक्याची स्थिरता ढवळून काढतात. देवांची पीडा पाहून विष्णू महेश्वरांना विनंती करतात की त्वरित प्रतिकार आवश्यक आहे. विष्णू, रुद्र आणि इंद्र यांच्या नेतृत्वाखाली देव युद्धासाठी एकत्र येतात आणि जग हादरवणारा संग्राम सुरू होतो. विशेष प्रसंगात इंद्राचा सामना दानव कालप्रभाशी होतो—तो इंद्राचे वज्र हिसकावून घेतो आणि प्रचंड गदेच्या आघाताने इंद्राला पाडतो; भयाने देवसेना गोंधळून माघार घेते. तेव्हा गरुडारूढ विष्णू अस्त्रजाळे छेदून दानवांना उधळून लावतात; पण कालखंज विष्णू व गरुडाला जखमी करतो. विष्णू सुदर्शनचक्र सोडतात; दानव ते समोरासमोर रोखण्याचा प्रयत्न करतो, त्यामुळे विष्णूची चिंता वाढते. याच वेळी त्रिपुरांतक शिव निर्णायकपणे प्रकट होऊन शूलप्रहाराने आक्रमक दानवाचा वध करतात आणि कालप्रभसह ‘काल’-उपाधीधारी प्रमुख दानव-नायकांना पराभूत करतात. शत्रूचे नेतृत्व मोडताच इंद्र व विष्णू सावरून महादेवांची स्तुती करतात; देव उरलेल्या दानवांना पळवून लावतात. जखमी व नायकविहीन दानव वरुणाच्या धामात आश्रय घेतात. अध्यायाचा बोध—देवांच्या संयुक्त प्रयत्नातून धर्माची पुनर्स्थापना होते आणि शंभूचे संरक्षण त्रैलोक्याला स्थैर्य देते।
Adhyaya 35
अगस्त्येन सागरशोषणं तथा कालेयदानवनिग्रहः (Agastya Dries the Ocean and the Suppression of the Kāleya Asuras)
या अध्यायात कालेय दैत्य समुद्रात आश्रय घेऊन रात्री ऋषी, यज्ञकर्ते व धर्मनिष्ठ समाजांवर हल्ले करतात; त्यामुळे पृथ्वीवरील यज्ञ-धर्माची व्यवस्था कोलमडते. यज्ञभाग न मिळाल्याने देव अत्यंत व्याकुळ होतात आणि समुद्राच्या संरक्षणाखाली असलेल्या शत्रूचा सामना करणे अशक्य आहे असे ठरवतात. म्हणून ते चामत्कारपुर या पवित्र क्षेत्रात असलेल्या महर्षी अगस्त्यांना शरण जातात. अगस्त्य देवांचा सत्कार करून वर्षाअखेरीस विद्या-बल व योगिनीशक्तीच्या आधाराने समुद्र शोषून काढण्याचे वचन देतात. ते पीठांची स्थापना करून योगिनीगणांची—विशेषतः कन्यारूपिणींची—विधिवत पूजा करतात; दिक्पाल व क्षेत्रपाल यांचा सन्मान करतात आणि ‘शोषिणी’ विद्येशी संबंधित आकाशगामिनी देवीला प्रसन्न करतात. देवी सिद्धी देऊन अगस्त्यांच्या मुखात प्रवेश करते; मग अगस्त्य समुद्र पितात आणि समुद्र भूमीसारखा होतो. यानंतर देव उघड झालेल्या दैत्यांचा संहार करतात; उरलेले पाताळात पळून जातात. जल पुनःस्थापनेच्या विनंतीवर अगस्त्य भविष्यकथन करतात—सगरराजाच्या साठ हजार पुत्रांच्या खणण्या व भगीरथाने गंगा आणल्याने तिच्या प्रवाहातून समुद्र पुन्हा भरून येईल. शेवटी चामत्कारपुरातील पीठे कायम राहावीत अशी प्रार्थना करून अष्टमी व चतुर्दशीच्या पूजेत इच्छित फल मिळेल असे सांगतात; देव ‘चित्रेश्वर’ नावाचे पीठ मान्य करून पापभार असलेल्यांनाही शीघ्र सिद्धीचे आश्वासन देतात.
Adhyaya 36
चित्रेश्वरपीठ-मन्त्रजप-माहात्म्य (Glorification of Mantra-Japa at the Citreśvara Pīṭha)
अध्याय ३६ मध्ये ऋषी अगस्त्यांनी प्रतिष्ठित केलेल्या चित्रेश्वरपीठाचे परिमाण व प्रभाव विचारतात. सूत त्या स्थळाची महिमा अतिशय करून सांगतात आणि तेथे केलेल्या मन्त्रजपाचे फलित मांडतात—योग्यांना सिद्धी, पुत्रप्राप्ती व इतर अभिष्टपूर्ती, संरक्षण, दुःखनिवारण, समाज-राजकीय अनुकूलता, धन-समृद्धी, प्रवाससफलता; तसेच रोग, ग्रहपीडा, भूतबाधा, विष, सर्प, वन्य पशू, चोरी, वाद-विवाद आणि शत्रू यांपासून शमन व रक्षा। पुढे ऋषी विचारतात की जप प्रभावी कसा होतो. सूत पित्याकडून ऐकलेली परंपरा व दुर्वासांच्या संवादाचा संदर्भ देऊन नियमबद्ध पद्धत सांगतात—प्रथम लक्षजप, नंतर अधिक जप, आणि जपाच्या दशांश प्रमाणात होम; शांती-पौष्टिक इत्यादी सौम्य कर्मांनुसार आहुती ठरते. कृत-त्रेता-द्वापर-कलि युगानुसार साधनेचे मान बदलते. शेवटी विधिवत् अनुष्ठान पूर्ण झाल्यावर साधकाची कार्यसामर्थ्य वाढते; ही सिद्धी शास्त्रीय, नियंत्रित प्रणालीने मिळते, आकस्मिक चमत्काराने नव्हे।
Adhyaya 37
Durvāsā, Suśīla, and the Establishment of the Duḥśīla-Prāsāda (Śiva Shrine Narrative)
या अध्यायात विद्वान ब्राह्मणांची सभा वेदव्याख्या, कर्मकांड-चर्चा आणि वादविवादात मग्न असल्याचे वर्णन आहे. तेथे आलेले ऋषी दुर्वासा शंभूचे आयतन/प्रासाद स्थापण्यासाठी योग्य स्थळ विचारतात; परंतु पांडित्याचा गर्व व वादातली आसक्ती यामुळे सभा उत्तर देत नाही. दुर्वासा ज्ञान, धन आणि कुल—या तीन प्रकारच्या मदाचा दोष दाखवून दीर्घकाळ टिकणाऱ्या सामाजिक कलहाचा शाप देतात. तेव्हा वृद्ध ब्राह्मण सुशील ऋषींच्या मागे जाऊन क्षमा मागतात आणि मंदिरनिर्मितीसाठी भूमिदान करतात. दुर्वासा ते स्वीकारून मंगलकर्म करून शिवप्रासाद उभारतात. पण इतर ब्राह्मण सुशीलच्या एकतर्फी दानामुळे संतप्त होऊन त्याचा बहिष्कार करतात आणि मंदिरकार्याची निंदा करून कीर्ती व नामात ‘अपूर्ण’ ठरवून ‘दुःशील’ असे नाव पसरवतात. तरीही शेवटी तो प्रासाद प्रसिद्ध होतो—त्याच्या दर्शनमात्राने पापक्षय होतो असे सांगितले आहे. विशेषतः शुक्लाष्टमीला मध्यलिंगाचे दर्शन व चिंतन करणारा नरकलोक पाहत नाही. अध्याय नम्रता व प्रायश्चित्त यांची महती, तसेच गटबाजी व गर्व यांची निंदा करून, प्रतिष्ठा व लिंगदर्शनाची आध्यात्मिक शक्ती प्रतिपादित करतो.
Adhyaya 38
धुन्धुमारेश्वर-माहात्म्य (The Māhātmya of Dhundhumāreśvara)
या अध्यायात सूत–ऋषी संवादातून धुन्धुमारेश्वर क्षेत्राचे माहात्म्य सांगितले आहे. राजा धुन्धुमार लिंगाची प्रतिष्ठापना करून रत्नजडित प्रासाद उभारतो आणि जवळच्या आश्रमात कठोर तप करतो. शेजारी एक वापी/कुंड स्थापन होते; ते शुद्ध, मंगल आणि सर्वतीर्थसम मानले आहे. तेथे स्नान करून धुन्धुमारेश्वराचे दर्शन घेतल्यास यमलोकातील नरकदु:ख व ‘दुर्ग’ अडचणी भोगाव्या लागत नाहीत—अशी फलश्रुती दिली आहे. ऋषींच्या प्रश्नावर सूत राजाचा सूर्यवंश, ‘कुवलयाश्व’ हे विशेषण, आणि मरुप्रदेशात दैत्य धुन्धूचा वध करून मिळालेली कीर्ती सांगतो. शेवटी गौरी व गणांसह भगवान शंकर प्रत्यक्ष प्रकट होऊन वर देतात; राजा लिंगात नित्य सान्निध्याची याचना करतो. शिव ते मान्य करून चैत्र शुक्ल चतुर्दशीचा विशेष पुण्यकाल म्हणून निर्देश करतात व स्थायी निवास देतात. उपसंहारात स्नान-पूजेमुळे शिवलोकप्राप्ती होते आणि राजा मोक्षाभिमुख होऊन तेथेच स्थित राहतो असे पुनः सांगितले आहे.
Adhyaya 39
चमत्कारपुर-क्षेत्रमाहात्म्यं तथा ययाति-लिङ्गप्रतिष्ठा (Cāmatkārapura Kṣetra-Māhātmya and Yayāti’s Liṅga Consecration)
या अध्यायात सूतांच्या कथनातून धुंधुमारेश्वराच्या उत्तरेस असलेल्या चमत्कारपुर या पुण्यक्षेत्राचे माहात्म्य सांगितले आहे. तेथे राजा ययातीने आपल्या राण्या देवयानी व शर्मिष्ठा यांच्यासह “उत्तम लिंग” स्थापन केले; ते लिंग सर्वकामफलप्रद असून श्रद्धेने पूजिले असता इच्छित फल देणारे असे वर्णिले आहे. भोगांत तृप्त झाल्यावर ययातीने राज्य पुत्राला अर्पण करून परमार्थाचा शोध घेतला. तो नम्रतेने ऋषी मार्कंडेयांकडे जाऊन सर्व तीर्थ-क्षेत्रांमध्ये सर्वाधिक प्रधान व शुद्ध करणारे स्थान कोणते, याचे विवेकयुक्त वर्णन मागतो. मार्कंडेय चमत्कारपुराला “सर्वतीर्थांनी अलंकृत” क्षेत्र म्हणतात; तेथे विष्णुपदी गंगा पापहरिणी आहे आणि दैवी सान्निध्य वास करते असे सांगितले आहे. पितामहाने द्विजांच्या आनंदासाठी सोडलेला बावन्न हस्तांचा शिलाखंड हा पवित्र चिन्ह म्हणून नमूद होतो. तसेच विशेष नियम सांगितला आहे—जे अन्यत्र वर्षभरात साध्य होते, ते येथे एका दिवसातही सिद्ध होते. हे ऐकून ययाती राण्यांसह तेथे जाऊन शूलधारी शिवाचे लिंग प्रतिष्ठित करून श्रद्धेने पूजन करतो आणि शेवटी किन्नर-चारणांनी स्तुत, बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी दिव्य विमानात आरूढ होऊन स्वर्गारोहण प्राप्त करतो—हीच फलश्रुती।
Adhyaya 40
Brahmī-Śilā, Sarasvata-Hrada, and the Ānandeśvara Sthala Narrative (ब्रह्मीशिला–सारस्वतह्रद–आनन्देश्वरकथा)
ऋषी मोक्षदायिनी व पापनाशिनी ‘ब्रह्मी-शिला’ कशी प्रतिष्ठित झाली आणि तिचा प्रभाव काय, असे विचारतात. सूत सांगतात—स्वर्गात विधिपूर्वक कर्माधिकार नसल्याचे आणि पृथ्वीवर त्रिसंध्या-विधी आवश्यक असल्याचे ध्यानात घेऊन ब्रह्मदेव एक विशाल शिला भूमीवर टाकतात; ती चामत्कारपुरातील पुण्यक्षेत्रात येऊन स्थिरावते. कर्मासाठी जल आवश्यक म्हणून ब्रह्मा सरस्वतीला आवाहन करतात; मानव-स्पर्शाच्या भयाने ती उघडपणे पृथ्वीवर प्रवाहित होण्यास नकार देते, म्हणून ब्रह्मा तिच्या निवासासाठी दुर्गम महाह्रद निर्माण करून नागांना रक्षणार्थ नेमतात. तेथे मङ्कणक ऋषी येतात; सर्पांनी बांधले असतानाही ते ज्ञानाने विषाचा प्रभाव शमवून स्नान, पितृतर्पण इत्यादी करतात. पुढे हाताला जखम झाल्यावर वनस्पतीरस वाहू लागल्यास ते सिद्धीचे लक्षण मानून आनंदात नृत्य करू लागतात; त्यामुळे जग अस्थिर होते. तेव्हा शिव ब्राह्मणवेषात येऊन भस्म प्रकट होण्याचे श्रेष्ठ चिन्ह दाखवतात, तपाला बाधक नृत्य थांबवण्याचा उपदेश करतात आणि तेथे नित्य सान्निध्य देऊन ‘आनन्देश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होतात; स्थळाचे नाव ‘आनन्द’ पडते. या कथेत जल-सर्प निर्विष होण्याची उत्पत्ती, सरस्वत-ह्रदस्नान व चित्रशिला-स्पर्श यांची तारक महिमा सांगितली आहे. पुढे यमाच्या चिंतेमुळे स्वर्गारोहण अतिशय सुलभ होत आहे म्हणून इंद्र ह्रद धुळीने भरतो—हा सुधारक प्रसंगही येतो. अखेरीस त्या स्थळी तपाने सिद्धीची शक्यता आणि मङ्कणक-प्रतिष्ठित लिंगाची—विशेषतः माघ शुक्ल चतुर्दशीला—पूजा केल्याचे महान पुण्य पुनः प्रतिपादित होते.
Adhyaya 41
अशून्यशयन-व्रतं तथा जलशायी-जनार्दन-माहात्म्यम् | Ashūnyaśayana Vrata and the Māhātmya of Jalaśāyī Janārdana
या अध्यायात ऋषींच्या प्रश्नावर सूत जलशायी (जलावर शयन करणारा) विष्णूच्या उत्तर दिशेतील प्रसिद्ध तीर्थाचे माहात्म्य सांगतो. हे क्षेत्र पाप-अडथळे दूर करणारे मानले असून येथे हरिच्या शयन–बोधन विधीसह उपवास व भक्तिपूर्वक पूजा करण्याचा विशेष विधान आहे. कृष्णपक्षातील द्वितीया “अशून्यशयना” म्हणून ओळखली जाते; ही जलशायी जनार्दनाला अत्यंत प्रिय तिथी सांगितली आहे। कथाभागात दैत्यराज बाष्कली इंद्र व देवांना पराभूत करतो; ते श्वेतद्वीपात विष्णूच्या शरण जातात. तेथे विष्णू शेषनागावर लक्ष्मीसह योगनिद्रेत जलामध्ये विराजमान असतो. विष्णू इंद्राला “चामत्कारपुर” नामक क्षेत्रात कठोर तप करण्यास सांगतो आणि श्वेतद्वीपासारखा विस्तीर्ण जलाशय निर्माण करून देतो. अशून्यशयना द्वितीयापासून चातुर्मास्यभर तेथे विष्णूपूजा केल्याने इंद्राला तेज प्राप्त होते। नंतर विष्णू सुदर्शनाला इंद्रासह पाठवतो; बाष्कलीचा पराभव होऊन धर्मव्यवस्था पुनः स्थिर होते. फलश्रुतीत सांगितले आहे की लोकहितासाठी भगवान त्या सरोवरात नित्य सन्निध असतो; जे श्रद्धेने, विशेषतः चातुर्मास्यात, जलशायीची आराधना करतात त्यांना उच्च सिद्धी व इच्छित फल मिळते; कथाप्रसंगात या तीर्थाचा द्वारकेशीही संबंध सूचित केला आहे।
Adhyaya 42
Viśvāmitra-kuṇḍa Māhātmya and Household-Ethics Discourse (विश्वामित्रकुण्डमाहात्म्य तथा स्त्रीधर्मोपदेशः)
या अध्यायात दोन भागांत धर्मविचार आहे. प्रथम सूत विश्वामित्र-संबंधित शुभ व पावन अशा कुण्डाचे माहात्म्य सांगतात—ते कामनापूर्तिदायक व पापहर आहे. चैत्र शुक्ल तृतीयेच्या दिवशी तेथे स्नान केल्यास अद्भुत सौंदर्य व सौभाग्य प्राप्त होते; स्त्रियांसाठी संततीलाभ व मंगलसमृद्धीचा विशेष फल सांगितला आहे. पुढे तेथे पूर्वीपासून एक पवित्र झरा असून गंगा स्वयंसिद्ध रूपाने प्रतिष्ठित आहेत असे वर्णन येते; त्यात स्नान केल्याने तत्क्षणी पापमुक्ती होते. तेथे केलेले पितृतर्पणादि कर्म अक्षय फल देतात, तसेच दान, होम, अर्पण व जप-पाठ यांमुळे अनंत पुण्य मिळते। यानंतर दृष्टांत—शिकाऱ्याच्या बाणाने जखमी झालेली हरिणी पाण्यात शिरून तेथेच प्राण सोडते; त्या जलप्रभावाने ती मेनका नावाची दिव्य अप्सरा होते आणि त्याच तिथी-योगाला पुन्हा स्नानासाठी परत येते. पुढे अध्याय गृहस्थनीतीकडे वळतो: मेनका ऋषि विश्वामित्रांना स्त्रीधर्म व आदर्श दांपत्य-आचरणाविषयी विचारते. उत्तरात पतीभक्ती, वाणीशुद्धी व संयम, सेवा-नियम, स्वच्छता, मिताहार, आश्रितांची काळजी, गुरु-सन्मान, शास्त्रपरंपरेचे पोषण आणि योग्य संगतीचा विवेक—यांचा सविस्तर उपदेश दिला आहे।
Adhyaya 43
ब्रह्मचर्य-रक्षा संवादः (Dialogue on Protecting Brahmacarya and Śaiva Vow-Discipline)
या अध्यायात धर्माशी अनुरूप अशा तीर्थस्थानी एक संक्षिप्त पण गंभीर तत्त्व-नीतीसंवाद येतो. मेनका स्वतःला दिव्यलोकातील वेश्या/अप्सरागणातील असल्याचे सांगून एका ब्राह्मण-तपस्व्यापुढे कामना व्यक्त करते; त्याला कामदेवासारखा म्हणते आणि आकर्षणामुळे देह-मनात होणारे विकार वर्णन करते. ती दबावाची कोंडी घालते—तपस्वीने स्वीकारले नाही तर आपण नष्ट होऊ, आणि स्त्रीहिंसेच्या पापामुळे तपस्व्याला दोष-निंदा लागेल, असे ती म्हणते. तपस्वी शिवाज्ञेअंतर्गत व्रतधारी समुदायाची भूमिका मांडून ब्रह्मचर्य-रक्षणाचे तत्त्व स्पष्ट करतो. ब्रह्मचर्य हे सर्व व्रतांचे मूळ, विशेषतः शिवभक्तांचे, असे तो सांगतो; पाशुपत व्रतात एकदाही काम-संस्पर्श झाला तर मोठे तपही नष्ट होऊ शकते, असे प्रतिपादन करतो. स्त्रीसंगाचे प्रकार—स्पर्श, दीर्घ सहवास, अगदी संभाषणही—व्रतभंगाच्या दृष्टीने धोकादायक मानून तो व्यक्तिनिंदा न करता व्रतशुद्धीचे संरक्षण हेच ध्येय ठेवतो. शेवटी तो मेनकाला लवकर निघून जाऊन अन्यत्र आपली इच्छा साधण्यास सांगतो, ज्यामुळे तपस्व्याची शिस्त व तीर्थाचे धर्ममय वातावरण टिकून राहते.
Adhyaya 44
Viśvāmitrakunda-utpatti and Viśvāmitreśvara-māhātmya (विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति–विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्य)
या अध्यायात सूतांनी सांगितलेला धर्मोपदेशात्मक संवाद येतो. मेनका विश्वामित्रांच्या भूमिकेला आव्हान देते; तेव्हा विश्वामित्र व्रतधारी साधकांसाठी विशेषतः विषयासक्ती व कामसंगाच्या धोक्यांविषयी कठोर उपदेश करतात. पुढे परस्पर शापाचा प्रसंग घडतो—मेनका त्यांना अकाली वार्धक्याची लक्षणे येतील असा शाप देते आणि विश्वामित्रही तसाच प्रत्युत्तर देतात. यानंतर तीर्थाचे अद्भुत माहात्म्य प्रकट होते: त्या कुंडाच्या जलात स्नान करताच दोघेही पूर्वरूपात परत येतात, ज्यामुळे त्या जलाची शुद्धीकरण व पुनर्स्थापन-शक्ती सिद्ध होते. हे जाणून विश्वामित्र ‘विश्वामित्रेश्वर’ नावाचा शिवलिंग प्रतिष्ठापित करून तपश्चर्या करतात. येथे स्नान व लिंगपूजा केल्यास शिवधाम, देवलोकप्राप्ती आणि पितरांसह सुखोपभोग मिळतो असे सांगितले आहे. शेवटी तीर्थाची सर्वत्र कीर्ती व पापनाशक सामर्थ्य संक्षेपाने वर्णिले आहे।
Adhyaya 45
पुष्करत्रयमाहात्म्यं (The Māhātmya of the Three Puṣkaras)
या अध्यायात “पुष्कर-त्रय” या तीन पुष्कर-जलांचे तीर्थ-परिचय व माहात्म्य सांगितले आहे. सूत म्हणतात—कार्त्तिक महिन्यात कृत्तिका-योगाच्या शुभकाळी ऋषी विश्वामित्र दूर असलेल्या मुख्य पुष्कराला जाऊ शकले नाहीत, म्हणून त्यांनी तद्वत् पुण्य देणारे पवित्र स्थान शोधले. आकाशवाणीने तीन पुष्करांची ओळख सांगितली—वर तोंड केलेली कमळे ज्येष्ठ-पुष्कर, आडवी/तिरकी कमळे मध्यम-पुष्कर आणि खाली तोंड केलेली कमळे कनिष्ठ-पुष्कर दर्शवितात. पुढे प्रातः, मध्यान्ह व सायंकाळी तिन्ही ठिकाणी स्नान-व्रत आणि दर्शन-स्पर्शाचे महान शुद्धीकरण वर्णिले आहे. यानंतर राजा बृहद्बलाची कथा येते. शिकारीदरम्यान तो पाण्यात उतरून योगसमयी प्रकट झालेल्या अद्भुत कमळाला हात लावतो; तेव्हा दिव्य नाद होतो, कमळ नाहीसे होते आणि राजाला कुष्ठरोग होतो. उच्छिष्ट/अशुद्ध अवस्थेत पवित्र वस्तूचा स्पर्श केल्याने हा दोष झाला—असे सांगून विश्वामित्र सूर्योपासनेचे प्रायश्चित्त देतात. राजा सूर्यप्रतिमा स्थापून विशेषतः रविवारी नियमपूर्वक पूजा करतो; एका वर्षात रोगमुक्त होऊन अंतकाळी सूर्यलोक प्राप्त करतो. फलश्रुतीत कार्त्तिकातील पुष्कर-स्नान ब्रह्मलोक देणारे, स्थापलेल्या सूर्यप्रतिमेचे दर्शन आरोग्य व इच्छित फल देणारे, पुष्करातील वृषोत्सर्ग महायज्ञफल देणारा, आणि या अध्यायाचे पठण-श्रवण कामनापूर्ती व उत्कर्ष करणारे म्हटले आहे।
Adhyaya 46
सारस्वततीर्थमाहात्म्य — Glory of the Sārasvata Tīrtha (Sarasvatī Tirtha)
अध्यायाच्या आरंभी ऋषी तीर्थांचे अधिक सविस्तर व क्रमबद्ध वर्णन मागतात. सूत हाटकेश्वरज-क्षेत्रातील प्रसिद्ध सारस्वत तीर्थाचे माहात्म्य सांगतो—येथे स्नान केल्याने वाणीतील दोष, गूंगपणा इत्यादी नष्ट होऊन मनुष्य विवेकी वक्ता होतो; इच्छित फल व उच्च लोकांची प्राप्तीही होते. यानंतर राजकथा येते. राजा बलवर्धनाचा पुत्र अंबुवीची जन्मतः मूक होता. राजा युद्धात मरण पावल्यानंतर मंत्र्यांनी त्या मूक बालकाला सिंहासनावर बसवले; परिणामी राज्यात अराजक माजले आणि बलवानांनी दुर्बलांवर अत्याचार सुरू केला. मंत्री वसिष्ठांकडे गेले; त्यांनी सारस्वत तीर्थात स्नान करण्याचा उपाय सांगितला. स्नान होताच राजाची वाणी तत्क्षणी प्रकट झाली. नदीची शक्ती जाणून राजाने तीरावरील मातीपासून चतुर्भुजा सरस्वतीची मूर्ती घडवून स्वच्छ शिळेवर प्रतिष्ठापना केली, धूप-गंध-अनुलेपनाने पूजा केली आणि वाणी, बुद्धी, ज्ञान व अनुभूतीत व्याप्त असलेल्या देवीची दीर्घ स्तुती केली. देवी प्रकट होऊन वर देते, मूर्तीत निवास करण्याचे वचन देते आणि अष्टमी व चतुर्दशीला स्नान-पूजा, विशेषतः पांढऱ्या फुलांनी व नियमभक्तीने केल्यास सर्व मनोकामना पूर्ण होतील असे सांगते. फलश्रुतीत भक्त जन्मोजन्मी वाग्मी व मेधावी होतात, कुल मूढतेपासून रक्षित राहते; देवीसमोर धर्मश्रवणाने दीर्घ स्वर्गफल मिळते, तसेच ग्रंथदान, धर्मशास्त्रदान व तिच्या सान्निध्यात वेदाध्ययन यांचे फल अश्वमेध-अग्निष्टोमसारख्या महायज्ञांइतके मानले आहे.
Adhyaya 47
महाकाल-जागर-माहात्म्य (Glory of the Mahākāla Night-Vigil in Vaiśākhī)
या अध्यायात तीर्थ-माहात्म्याच्या चौकटीत वैशाखी रात्रौ महाकाल-जागराचे गौरव वर्णिले आहे. ऋषी सूतांना महाकालाची महती विस्ताराने सांगण्याची विनंती करतात; तेव्हा सूत इक्ष्वाकुवंशी राजा रुद्रसेनाचा आदर्श दाखला देतात—राजा दरवर्षी थोड्या परिकरासह चमत्कारपुर-क्षेत्रात जाऊन महाकालासमोर रात्रभर जागरण करतो. उपवास, भजन-कीर्तन, नृत्य-गायन, जप व वेदाध्ययन करून पहाटे स्नान-शुचिता पाळतो आणि ब्राह्मण, तपस्वी तसेच दीन-दुःखी यांना विपुल दान देतो. या साधनेमुळे राज्यात समृद्धी येते व शत्रूंचा नाश होतो, असे सांगून भक्तीला नैतिक-राजकीय शिस्तीचे अधिष्ठान मानले आहे. विद्वान ब्राह्मणांची सभा राजाला जागरणामागचे कारण व फल विचारते. राजा पूर्वजन्मकथा सांगतो—विदिशेत दीर्घ दुष्काळात तो दरिद्री व्यापारी होता; पत्नीसमवेत सौराष्ट्राकडे निघून चमत्कारपुराजवळ कमळांनी भरलेल्या सरोवरापाशी पोहोचतो. अन्नासाठी कमळे विकण्याचा प्रयत्न फसतो; भग्न मंदिरात आसरा घेताना पूजेचे नाद ऐकून महाकाल-जागर कळते. व्यापाराऐवजी कमळांनी पूजन करतो; भूक व परिस्थितीमुळे रात्रभर जागाच राहतो. सकाळी त्याचा मृत्यू होतो आणि पत्नी आत्मदहन करते. त्या भक्तीच्या प्रभावाने तो कान्तीचा राजा म्हणून जन्मतो; पत्नी पूर्वस्मृती असलेली राजकन्या होऊन स्वयंवरातून त्याच्याशी पुनर्मिलन करते. शेवटी ब्राह्मणांच्या अनुमोदनाने वार्षिक जागर परंपरा स्थिर होते आणि फलश्रुतीत हे माहात्म्य पापनाशक व मुक्तिसमीप फल देणारे म्हटले आहे।
Adhyaya 48
Hariścandra-āśrama and Umā–Maheśvara Pratiṣṭhā (Harishchandra’s Austerity, Boon, and Pilgrimage Merit)
सूता सांगतात की राजा हरिश्चंद्राच्या प्रदेशात अनेक वृक्षांच्या छायेत वसलेला एक प्रसिद्ध आश्रम होता. तेथे राजाने तपश्चर्या केली आणि ब्राह्मणांना इच्छित दान देऊन संतुष्ट केले. हरिश्चंद्र हा सूर्यवंशातील आदर्श राजा; त्याच्या राज्यात प्रजासुख, नगर-स्थैर्य आणि निसर्गसमृद्धी होती, पण एकच उणीव—पुत्र नव्हता. वंशरक्षणासाठी त्याने चामत्कारपुर क्षेत्रात कठोर तप केले आणि भक्तिभावाने शिवलिंगाची प्रतिष्ठा केली. शिव गौरी व गणांसह प्रकट झाले. देवीप्रती योग्य आदरात झालेल्या त्रुटीमुळे वाद निर्माण झाला आणि देवीने शाप दिला की पुत्र बाल्यावस्थेतही मृत्युनिमित्त शोक देईल. तरीही हरिश्चंद्राने पूजा, उपवास-नियम, अर्घ्य-उपहार आणि दान अधिक दृढतेने चालू ठेवले. पुन्हा शिव-पार्वती प्रकट झाले; देवीने स्पष्ट केले—माझे वचन अटल आहे, बालक मरेल; पण माझ्या कृपेने तो लवकरच जीवित होऊन दीर्घायुषी, विजयी आणि योग्य वंशधर बनेल. या स्थळाचे माहात्म्यही सांगितले आहे—जो तेथे उमा-महेश्वराची आराधना करतो, विशेषतः पंचमीला, त्याला इच्छित संतान व इतर कामना प्राप्त होतात. हरिश्चंद्राने निरविघ्न राजसूय-सिद्धीचीही याचना केली; शिवाने वर दिला. राजा परत जाऊन त्या प्रतिष्ठेचा आदर्श पुढील भक्तांसाठी स्थापन करतो.
Adhyaya 49
Kalaśeśvara-māhātmya: Kalaśa-nṛpateḥ Durvāsasaḥ śāpena vyāghratva-prāptiḥ (कलेशेश्वरमाहात्म्य—कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिः)
सूत नागर खंडात सरोवरकाठी असलेल्या कलेशेश्वर तीर्थाचे माहात्म्य सांगतो—हे ‘सर्व पापांचा नाश करणारे’ असून त्याच्या दर्शनाने पापमुक्ती होते असे वर्णन आहे. या तीर्थमहिमेसोबत कारणकथा येते. यदुवंशी कलश नावाचा राजा यज्ञकुशल, दानशूर व प्रजाहितदक्ष होता. चातुर्मास्यव्रत पूर्ण करून महर्षी दुर्वासा त्याच्याकडे आले. राजाने स्वागत, साष्टांग नमस्कार, पाद्य-सेवा, अर्घ्य इत्यादी अतिथिसत्कार करून सर्व संपत्ती अर्पण करत ऋषींची आवश्यकता विचारली. दुर्वासांनी पारणासाठी भोजन मागितले. राजाने अनेक पदार्थ वाढले; त्यात मांसही होते. भोजनानंतर दुर्वासांना मांसाचा स्वाद/गंध कळताच त्यांनी ते व्रतनियमभंग मानून क्रोधाने शाप दिला—राजा भयंकर वाघ होईल. राजाने नम्रपणे सांगितले की भक्तीने सेवा करताना अनवधानाने दोष झाला; कृपा करून शमन द्यावे. तेव्हा दुर्वासांनी धर्मनियम स्पष्ट केला—श्राद्ध व यज्ञ यांसारख्या विशेष प्रसंगांशिवाय व्रतस्थ ब्राह्मणाने, विशेषतः चातुर्मास्यसमाप्तीला, मांस खाऊ नये; तसे केल्यास व्रत निष्फळ होते. यानंतर त्यांनी शापमोचनाचा उपाय दिला—राजाची नंदिनी नावाची गाय त्याला पूर्वपूजित ‘बाणार्चित’ लिंग दाखवेल; त्या दर्शनाने लवकर मुक्ती होईल. ऋषी निघून गेले; राजा वाघरूप धारण करून स्मृती हरपून प्राण्यांवर हल्ले करत महान अरण्यात गेला. मंत्री राज्य सांभाळून शापांताची वाट पाहू लागले. या अध्यायात तीर्थशक्ती, अतिथिधर्मातील सूक्ष्मता, व्रतनियम आणि लिंगदर्शनाने होणारी मुक्ती यांचा संबंध दाखविला आहे।
Adhyaya 50
नन्दिनी-धेनोः सत्यव्रतं तथा लिङ्ग-स्नापन-माहात्म्यम् (Nandinī’s Vow of Truth and the Significance of Bathing the Liṅga)
या अध्यायात गोकुळालगतच्या वनप्रदेशात घडलेला धर्म-नीतीचा प्रसंग येतो. शुभलक्षणी नंदिनी नावाची धेनू वनाच्या टोकाशी जाऊन बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी शिवलिंग पाहते. ती एकांतात भक्तिभावाने लिंगाजवळ उभी राहून भरपूर दूध ओतून लिंग-स्नापन (अभिषेक) करते. नंतर एक भयंकर वाघ येतो आणि दैवयोगाने नंदिनी त्याच्या नजरेत येते. नंदिनी स्वतःच्या प्राणांसाठी नाही, तर गोकुळात बांधलेल्या वासरासाठी व्याकुळ होते—ज्याचे पोषण तिच्या परतण्यावर अवलंबून आहे. ती वाघाला विनंती करते की तिला थोडा वेळ जाऊ द्यावा; वासराला दूध पाजून/सोपवून ती पुन्हा परत येईल. वाघाला शंका येते—मृत्यूच्या तोंडातून कोण परत येतो? तेव्हा नंदिनी सत्यव्रत दृढ करून गंभीर शपथा घेते—जर मी परत आले नाही तर ब्रह्महत्या, आई-वडिलांची फसवणूक, अपवित्र/अनुचित आचरण, विश्वासघात, कृतघ्नता, गो-कन्या-ब्राह्मण हिंसा, उगाच स्वयंपाक व अधर्मरूप मांसाहार, व्रतभंग, असत्य व दुष्ट वाणी—या महापापांचा दोष मला लागो. अध्यायाचा संदेश असा की शिवसेवा आणि सत्य अविभाज्य आहेत; कठोर संकटातही नैतिक सत्यनिष्ठाच भक्तीची खरी कसोटी आहे.
Adhyaya 51
कलशेश्वर-लिङ्गमाहात्म्ये नन्दिनी-सत्यव्रत-व्याघ्रमोक्षः (Kalāśeśvara Liṅga Māhātmya: Nandinī’s Vow of Truth and the Tiger’s Liberation)
सूता पवित्र क्षेत्राशी जोडलेला धर्म-नीतीचा प्रसंग सांगतात. अरण्यात वाघ नंदिनी गोमातेला पकडतो; ती वासराला दूध पाजून त्याचे रक्षण करण्यासाठी सत्यशपथ घेऊन थोड्या वेळाची सुटका मागते. नंदिनी वासराकडे जाऊन संकट सांगते आणि मातृभक्ती व वनातील व्यवहारधर्म शिकवते—लोभ, प्रमाद आणि अति-विश्वास यांपासून सावध राहण्याचा उपदेश करते. वासरू आईला परम आश्रय मानून सोबत येऊ म्हणते; पण नंदिनी त्याला कळपाकडे सोपवून इतर गायींकडे क्षमा मागते व आपल्या अनाथ होणाऱ्या वासराच्या सामूहिक संगोपनाची जबाबदारी देते. कळप आपत्तीमध्ये शपथभंगाला ‘निर्दोष असत्य’ मानू पाहतो; तरी नंदिनी सत्य हेच धर्माचे मूळ मानून वाघाकडे परतते. तिच्या सत्यनिष्ठेने वाघ पश्चात्ताप करतो आणि हिंसेवर जगताना आत्मकल्याणाचा मार्ग विचारतो. नंदिनी कलियुगात दानाचे महत्त्व सांगून कलशेश्वर लिंगाचे निर्देश देते व नित्य प्रदक्षिणा-प्रणाम करण्यास सांगते. दर्शन होताच वाघ मुक्त होऊन शापग्रस्त हैहयवंशी राजा कलाशा म्हणून प्रकटतो आणि स्थळाला चमत्कारपुर-क्षेत्र, सर्वतीर्थमय व कामद म्हणतो. शेवटी फलश्रुती—कार्तिकात दीपदान व मार्गशीर्षात भक्तिगीत-नृत्यादी केल्यास पापक्षय व शिवलोक; या माहात्म्याच्या पठणानेही तसाच पुण्यफल.
Adhyaya 52
Rudrakoṭi–Rudrāvarta Māhātmya (Kapilā–Siddhakṣetra–Triveṇī Context)
या अध्यायात सूत तीर्थकेंद्रित सूक्ष्म-भूगोल सांगतात. एक राजा उमा–महेश्वरांची प्रतिष्ठापना करून मंदिर बांधतो आणि समोर निर्मळ तळे निर्माण करतो. पुढे दिशेनुसार पुण्यस्थळांची गणना होते—पूर्वेस अगस्त्यकुंडाजवळ अत्यंत पावन वापी, दक्षिणेस कपिला नदी जिच्याशी कपिलमुनींच्या सांख्यजन्य सिद्धीचा संबंध आहे, आणि सिद्धक्षेत्र जिथे असंख्य सिद्धांनी सिद्धी प्राप्त केली. चार बाजूंनी असलेली वैष्णवी शिळा पापनाशिनी म्हणून वर्णिली आहे. गंगा-यमुना यांच्या मध्ये सरस्वतीचे स्थान आणि समोर वाहणाऱ्या त्रिवेणीचा महिमा सांगितला आहे—ती ऐहिक कल्याण व मोक्ष दोन्ही देते. त्रिवेणीवर दहन/अंत्येष्टी केल्यास मुक्ती मिळते, विशेषतः ब्राह्मणांसाठी; स्थानिक प्रमाण म्हणून गोष्पदासारखे चिन्ह दिसते असेही म्हटले आहे. अखेरीस रुद्रकोटी/रुद्रावर्त आख्यायिका येते—दर्शनात अग्रक्रम हवा म्हणून आलेल्या दक्षिणदेशीय ब्राह्मणांसमोर महेश्वर ‘कोटी’ रूपांनी प्रकट होऊन त्या स्थानाचे नामकरण करतात. चतुर्दशीला (विशेषतः आषाढ, कार्तिक, माघ, चैत्र) दर्शन, श्राद्ध, उपवास व रात्रजागरण, योग्य ब्राह्मणाला कपिला-गोधन, षडाक्षर जप व शतरुद्रीय पठण, तसेच गीत-नृत्यादी भक्तिपूर्ण अर्पणे पुण्यवर्धक सांगितली आहेत.
Adhyaya 53
Ujjayinī-Mahākāla Pīṭha and the Bhṛūṇagarta Tīrtha: Expiation Narrative of King Saudāsa
या अध्यायात दोन तीर्थकेंद्रित धर्मप्रवाह एकत्र गुंफले आहेत. प्रथम उज्जयिनीला सिद्धांनी सेविलेला पीठ म्हणून वर्णन केले आहे, जिथे महादेव महाकाल रूपाने निवास करतात. वैशाखात श्राद्ध, दक्षिणामूर्ती-भावाने पूजन, योगिनीपूजन, उपवास आणि पौर्णिमेची रात्र जागरण—हे पुण्यदायक कर्म सांगितले असून, यामुळे पितरांचा उद्धार व जरा-मृत्यूच्या बंधनातून मुक्ती मिळते असे प्रतिपादन आहे. दुसऱ्या भागात विशाल, पापनाशक भृूणगर्त तीर्थ व राजा सौदासाची प्रायश्चित्तकथा येते. ब्राह्मणभक्त राजाच्या दीर्घ यज्ञात राक्षसाने विघ्न घातले; निषिद्ध मांसाचा कपट अर्पण झाल्याने वसिष्ठांच्या शापातून राजा राक्षस झाला. पुढे त्याने ब्राह्मणांवर व यज्ञकर्मांवर हिंसा केली; अखेरीस क्रूरबुद्धी राक्षसाचा वध करून मानवरूप परत मिळाले, तरी ब्रह्महत्यासदृश मलिनतेची चिन्हे—दुर्गंध, तेजाची हानी व लोकांचा परिहार—त्याला भोगावी लागली. तीर्थयात्रा व संयमाचा उपदेश घेऊन तो एका क्षेत्रात जलभरलेल्या गर्तात पडतो आणि तेथून तेजस्वी, शुद्ध होऊन बाहेर येतो; आकाशवाणी तीर्थप्रभावाने मुक्तीची घोषणा करते. पुढे भृूणगर्ताची उत्पत्ती शिवाच्या गूढ निवासाशी जोडली असून, विशेषतः कृष्णचतुर्दशीच्या श्राद्धाला महाफळ सांगितले आहे; स्नान-दानासह प्रयत्नपूर्वक आचरण केल्यास पितरांचा उद्धार होतो असा उपदेश दिला आहे.
Adhyaya 54
नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Carmamuṇḍā Established by Nala
या अध्यायात सूतांच्या कथनातून हाटकेश्वर-क्षेत्री वसणाऱ्या देवी चर्ममुण्डेचे माहात्म्य वर्णिले आहे; तिची प्रतिष्ठापना भक्तराजा नलाने केली असे सांगितले जाते. निषधाचा धर्मनिष्ठ राजा नल, दमयंतीशी विवाह, आणि कलिच्या प्रभावाने जुगारात राज्य गमावून वनात दमयंतीपासून विरह—हा संक्षिप्त चरित्रभाग येथे येतो. वनावनांत भटकत नल अखेरीस हाटकेश्वर-क्षेत्री पोहोचतो. महानवमीच्या पावन प्रसंगी साधनांचा अभाव असल्याने तो मातीची देवीची प्रतिमा घडवून फळे-मुळे अर्पून पूजा करतो. अनेक विशेषणांनी युक्त दीर्घ स्तोत्राने तो देवीची सर्वव्यापकता व उग्र-रक्षक स्वरूपाची स्तुती करतो. देवी प्रसन्न होऊन प्रकटते, वर देते; नल निष्कलंक पत्नीशी पुनर्मिलनाची याचना करतो. अंतिम फलश्रुतीत सांगितले आहे की जो कोणी या स्तोत्राने देवीची स्तुती करतो, त्याला त्याच दिवशी इच्छित फल मिळते. शेवटी हा भाग नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्र-माहात्म्यांतर्गत असल्याचा उपसंहार येतो.
Adhyaya 55
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya: The Glory of Naleśvara)
अध्याय ५५ मध्ये नलेश्वराचे माहात्म्य सांगितले आहे. सूत म्हणतात की राजा नलाने प्रतिष्ठापित केलेले हे शिवस्वरूप जवळच सुलभ आहे; भक्तिभावाने दर्शन केल्याने पापक्षय होतो आणि मोक्षाभिमुख फल प्राप्त होते. देवालयासमोर निर्मळ पाण्याचा एक कुंड आहे; त्यात स्नान करून दर्शन केल्यास कुष्ठादी त्वचारोग व संबंधित अनेक व्याधी शांत होतात. कुंड कमळे व जलचरांनी शोभलेले वर्णिले आहे. पुढे संवादात, प्रतिष्ठेने प्रसन्न झालेले भगवान शिव नलाला वर देऊ इच्छितात. नल लोकहितासाठी शिवाचे नित्य सान्निध्य व रोगनिवारण मागतो. शिव सोमवारी प्रात्यूषकाळी विशेष सुलभता देतो आणि विधी सांगतो—श्रद्धेने कुंडस्नानानंतर दर्शन, सोमवारी रात्रीच्या शेवटी कुंडमातीचा देहावर लेप, आणि निष्काम भावाने पुष्प-धूप-गंधादि अर्पून पूजा. शेवटी शिव अंतर्धान पावतो, नल आपल्या राज्यात परततो, ब्राह्मण पिढ्यान्पिढ्या पूजेचा व्रत घेतात; आणि चिरकल्याण इच्छिणाऱ्यांनी विशेषतः सोमवारी दर्शनास प्राधान्य द्यावे असा उपदेश करून अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 56
Vaṭāditya (Sāmbāditya) Darśana and Saptamī-Vrata Phala — “वटादित्यदर्शन-सप्तमीव्रतफलम्”
या अध्यायात सूत तीर्थमहात्म्य सांगताना सांबादित्य/सुरेश्वराच्या दर्शनाची महिमा वर्णन करतो. भक्तिभावाने देवाचे दर्शन केल्यास अंतःकरणातील इच्छित फल मिळते; विशेषतः माघ शुक्ल सप्तमी रविवारी आली असता त्या दिवशी दर्शन-पूजन केल्याने नरकगती टळते, असे प्रतिपादन आहे. यानंतर दृष्टांत म्हणून गालव नावाच्या ब्राह्मण-ऋषीची कथा येते. तो स्वाध्यायनिष्ठ, शांत आचरणाचा, कर्मकुशल व कृतज्ञ होता; पण वृद्धावस्थेतही पुत्र नसल्याने तो दुःखी झाला. गृहचिंता सोडून त्याने त्या स्थळी सूर्योपासना आरंभली, पाञ्चरात्रविधीने प्रतिमा प्रतिष्ठापित केली आणि ऋतुनियम, इंद्रियनिग्रह व उपवास यांसह दीर्घ तप केले. पंधरा वर्षांनी वटवृक्षाजवळ सूर्यदेव प्रकट होऊन वर देतात आणि सप्तमी-व्रताशी संबंधित वंशवर्धक पुत्र प्रदान करतात. वटाजवळ जन्म झाल्याने पुत्राचे नाव ‘वटेश्वर’ ठेवले जाते. पुढे तो रम्य मंदिर बांधतो आणि देव ‘वटादित्य’ या नावाने संतानदाते म्हणून प्रसिद्ध होतो. शेवटी फलश्रुती—सप्तमी/रविवारच्या दिवशी उपवासपूर्वक विधिपूर्वक पूजन केल्यास गृहस्थाला उत्तम पुत्र मिळतो; आणि निष्काम उपासना मोक्षमार्गाकडे नेते. नारदप्रोक्त गाथाही संतानप्राप्तीसाठी या भक्तीचे श्रेष्ठत्व अधोरेखित करते.
Adhyaya 57
Bhīṣma at Śarmiṣṭhā-tīrtha: Expiation, Śrāddha Eligibility, and Shrine-Foundation
सूत सांगतो की या क्षेत्रात भीष्मांनी ब्राह्मणांच्या संमतीने आदित्याची प्रतिमा प्रतिष्ठापित केली. अध्यायात परशुरामाशी झालेला भीष्मांचा पूर्वसंघर्ष आणि अंबेची प्रतिज्ञा आठवून, आपल्या वचन-कर्मांचे नैतिक परिणाम काय होतील याविषयी भीष्म चिंतित होतात. ते मार्कंडेय ऋषींना विचारतात—केवळ वाणीने चिथावल्यामुळे कोणी प्राणत्याग केला तर पाप कोणाला लागते? ऋषी सांगतात की ज्याच्या कृतीने किंवा उकसावणीने स्त्री किंवा ब्राह्मण इत्यादी जीवत्याग करतात, दोष त्यालाच; म्हणून अशा व्यक्तींना क्रोधाने दुखावू नये। पुढे स्त्रीवधाचे पातक अत्यंत गंभीर, ब्राह्मणहिंसेसमान मानले आहे आणि दान-तप-व्रत यांसारखे सामान्य उपाय अपुरे, तीर्थसेवाच श्रेष्ठ प्रायश्चित्त आहे असे प्रतिपादन केले आहे. भीष्म गयाशिर येथे श्राद्ध करावयास जातात; पण आकाशवाणी त्यांना स्त्रीहत्यासंबंधी दोषामुळे अयोग्य ठरवून वरुणदिशेकडील जवळच्या शर्मिष्ठा-तीर्थास जाण्यास सांगते. कृष्णाङ्गारक-षष्ठी (मंगळवारयुक्त षष्ठी) दिवशी तेथे स्नान केल्यास त्या पापातून मुक्ती मिळते असे विधान आहे। भीष्म स्नान करून श्रद्धेने श्राद्ध करतात आणि आकाशवाणी—शांतनु म्हणून ओळख देत—त्यांना शुद्ध घोषित करून कर्तव्यधर्माकडे परतण्यास सांगते. त्यानंतर भीष्म आदित्य, विष्णुसंबंधी प्रतिमा, शिवलिंग व दुर्गा अशी देवालयांची मालिका स्थापून ब्राह्मणांना नित्यपूजेची व्यवस्था सोपवतात; सूर्यसप्तमी, शिवाष्टमी, विष्णूच्या शयन-जागरण तिथी, दुर्गानवमी इत्यादी उत्सव, भजन-कीर्तन व वाद्य-उत्सव ठरवून नियमित भक्तांना उच्च फलाची प्रतिज्ञा करतात।
Adhyaya 58
शिवगंगामाहात्म्यवर्णनम् (Śiva-Gaṅgā Māhātmya: Theological Discourse on the Sanctity of Śiva-Gaṅgā)
या अध्यायात हाटकेश्वर-क्षेत्राच्या संदर्भात शिवगंगेचे माहात्म्य आणि तीर्थ-नीतीचा उपदेश येतो. प्रथम देवचतुष्टयाची प्रतिष्ठा झाल्यानंतर शिवलिंगाजवळ ‘त्रिपथगामिनी’ गंगेची विधिपूर्वक स्थापना केली जाते. भीष्म फलश्रुती सांगतात—जो तेथे स्नान करून त्यांचे (कथाप्रमाण वक्त्याचे) दर्शन घेतो तो पापमुक्त होऊन शिवलोकास जातो; परंतु त्याच तीर्थावर खोटी शपथ घेतल्यास शीघ्र यमलोक प्राप्त होतो, कारण तीर्थ सत्य-असत्याचे फळ अधिक तीव्र करते। यानंतर इशारा देणारा दृष्टांत—शूद्रकुळात जन्मलेला पौण्ड्रक नावाचा युवक विनोदाने मित्राचे पुस्तक चोरतो, नंतर नाकारतो आणि भागीरथीत स्नान करून शपथही घेतो. ‘शास्त्रचौर्य’ व असत्य वाणीमुळे त्याला त्वरेने कुष्ठरोग, समाजत्याग आणि शारीरिक विकलता भोगावी लागते. शेवटी शिकवण—हसण्याखेळण्यातही, विशेषतः पवित्र साक्षीसमोर, शपथ करू नये; तीर्थयात्रेचा धर्म म्हणजे संयमित वाणी व सदाचार।
Adhyaya 59
विदुरकृत-देवत्रयप्रतिष्ठा तथा अपुत्रदुःख-प्रशमनम् (Vidura’s Triadic Consecration and the Remedy for Childlessness)
सूत एक परंपरा सांगतात ज्यात हस्तिनापूराशी संबंधित विदुर अपुत्र व्यक्तीच्या परलोकस्थितीविषयी मार्गदर्शन मागतात. गालव ऋषी धर्मशास्त्रात मान्य असलेल्या ‘पुत्र’च्या बारा प्रकारांचे वर्गीकरण करून सांगतात की कोणत्याही प्रकारे पुत्रसातत्य नसेल तर परलोकात दुःखद परिणाम भोगावे लागतात. हे ऐकून विदुर शोकाकुल होतात. गालव त्यांना रक्तशृंग व हाटकेश्वर क्षेत्राजवळील अत्यंत पुण्यस्थानी विष्णुस्वरूप अश्वत्थ ‘पुत्रवृक्ष’ म्हणून प्रतिष्ठापित करण्यास सांगतात. विदुर अश्वत्थाची स्थापना करून त्याला पुत्रप्रतिनिधी मानून प्रतिष्ठाविधी करतात; पुढे वटाखाली माहेश्वर लिंग स्थापन करतात आणि अश्वत्थाखाली विष्णूची स्थापना करून सूर्य-शिव-विष्णू असा त्रिदेवसमुच्चय उभा करतात. स्थानिक ब्राह्मणांना नित्यपूजेची जबाबदारी देतात; ते वंशपरंपरेने ती निभावण्याचे मान्य करतात. अध्यायात कालविशेष पूजाविधान दिले आहे—माघ शुक्ल सप्तमीच्या रविवारी सूर्यपूजा, सोमवारी व विशेषतः शुक्ल पक्ष अष्टमीला शिवपूजा, तसेच विष्णूच्या शयन-प्रबोधन व्रतांत सावध आराधना. पुढे इंद्र (पाकशासन) मुळे लिंग मातीखाली झाकले जाते; अशरीरी वाणी त्याचे स्थान सांगते. विदुर क्षेत्र पुनर्स्थापित करून प्रासाद बांधणीस धन देतात, ब्राह्मणांसाठी वृत्तीची व्यवस्था करून शेवटी आपल्या आश्रमात परततात.
Adhyaya 60
Narāditya-pratiṣṭhā and the Mahitthā Devatā: Installation, Worship-Times, and Phala
या साठाव्या अध्यायात ऋषी ‘महित्था/महित्था’ क्षेत्राची उत्पत्ती व स्थापना कशी झाली, हे विचारतात. सूत प्राचीन परंपरा सांगतो—अगस्त्याशी संबंधित आणि अथर्वण-मंत्राधिकारयुक्त ‘शोषणी विद्या’चा प्रयोग होतो; तिच्या प्रभावाने ‘चमत्कारपुर’ म्हणून प्रसिद्ध क्षेत्रात वरदायिनी महित्था देवतेचा प्रादुर्भाव होतो, असे वर्णन आहे. पुढे अध्याय तीर्थ-मार्गदर्शिकेसारखा प्रतिष्ठित देवता व त्यांची फळे सांगतो—सूर्य ‘नरादित्य’ रूपाने रोगशमन व संरक्षण देतो; जनार्दन ‘गोवर्धनधर’ रूपाने समृद्धी व गो-कल्याण देतो; नरसिंह, विघ्नहर्ता विनायक आणि नरा-नारायण यांचीही स्थापना नमूद आहे. द्वादशी व चतुर्थी तिथींना, विशेषतः कार्तिक शुक्लपक्षात, दर्शन-पूजन अत्यंत फलदायी मानले आहे. उदाहरण म्हणून अर्जुनाची तीर्थयात्रा येते—हाटकेश्वर-संबंधित क्षेत्रात तो सूर्यादी देवतांची रम्य मंदिरात प्रतिष्ठापना करतो, स्थानिक ब्राह्मणांना धनदान करतो आणि नित्य स्मरण-पूजेची जबाबदारी त्यांच्याकडे सोपवतो. शेवटी या माहात्म्याचे श्रवण पापक्षयकारी आहे, तसेच चतुर्थीला मोदकादी अर्पण केल्यास इच्छित फल व विघ्नमुक्ती मिळते, असे सांगितले आहे.
Adhyaya 61
विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of the Viṣakanyā) — Śarmiṣṭhā-tīrtha Context
या अध्यायात ऋषी ‘शर्मिष्ठा-तीर्था’ची उत्पत्ती व फलश्रुती विचारतात. सूत सोमवंशातील राजा वृक याची कथा सांगतो—तो धर्मनिष्ठ व प्रजाहितदक्ष होता. त्याच्या पत्नीला अशुभ लग्नात कन्या झाली. राजाने ज्योतिषशास्त्रात निपुण ब्राह्मणांचा सल्ला घेतला; त्यांनी तिला ‘विषकन्या’ ठरवून सांगितले की तिचा भावी पती सहा महिन्यांत मरेल आणि ज्या घरात ती राहील तेथे दारिद्र्य येईल; माहेर व सासर दोन्ही कुलांचा नाश होईल। राजा कन्येला टाकून देण्यास नकार देतो आणि कर्मसिद्धांत मांडतो—पूर्वकृत कर्माचे फळ अटळ असते; बल, बुद्धी, मंत्र, तप, दान, तीर्थसेवा किंवा केवळ संयम यांद्वारे कर्मफळ पूर्णपणे टाळता येत नाही. तो उपमा देतो—जसा वासरू अनेक गायींतून आईला शोधून काढतो, तसे कर्मफळही आपला मार्ग शोधते; आणि तेल संपले की दिवा आपोआप विझतो, तसे कर्म क्षीण झाले की दुःखही निवते. शेवटी दैव व पुरुषार्थावरील लोकोक्तीसह नीतिबोध—धर्मात राहून प्रयत्न करा, पण भूतकर्माच्या बंधनाची सातत्यपूर्ण जबाबदारी स्वीकारा।
Adhyaya 62
शर्मिष्ठातीर्थमाहात्म्य (Śarmiṣṭhā-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śarmiṣṭhā Tīrtha
अध्याय ६२ मध्ये तीर्थमाहात्म्याच्या चौकटीत शर्मिष्ठा-तीर्थाची उत्पत्ती व तारक शक्ती सांगितली आहे. सूत म्हणतो—मंत्र्यांच्या सल्ल्याला न जुमानता राजा “विषकन्या” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कन्येला स्वीकारत नाही. त्यानंतर शत्रूंचा हल्ला होतो, राजा युद्धात मारला जातो आणि नगरात घबराट पसरते. लोक आपत्तीचे कारण त्या कन्येलाच मानून तिचा वध व हद्दपारी मागतात; लोकनिंदेने व्यथित होऊन ती वैराग्यासारखा निर्धार करून हाटकेश्वर-संबंधित पवित्र क्षेत्रात जाते, तेथे तिला पूर्वजन्मस्मृती होते। पूर्वजन्मी ती उपेक्षित स्त्री होती; कडक उन्हाळ्यातील तृष्णेत तिने करुणेने तहानलेल्या गायीला आपले थोडेसे पाणी दिले—हेच पुढील पुण्याचे बीज ठरते. पण “विषकन्या” होण्यामागे दुसरा कर्मबंधही आहे—तिने कधी गौरी/पार्वतीची सुवर्णप्रतिमा स्पर्श करून विक्रीसाठी तोडून खंडित केली, त्यामुळे दुष्कर्माचा विपाक आला. त्यातून मुक्तीसाठी ती ऋतूनुसार दीर्घ तप, नियमोपवास, पूजा व अर्पण करून देवीची आराधना करते. परीक्षेसाठी शची (इंद्राणी) वर देऊ पाहते, पण ती तो नाकारून केवळ परम देवी पार्वतीचाच आश्रय घेतल्याचे सांगते. अखेरीस शिवासह पार्वती प्रकट होऊन तिचे स्तोत्र स्वीकारते, वर देते, तिला दिव्यरूप देते आणि त्या स्थळाला आपला आश्रम म्हणून प्रतिष्ठित करते. फलश्रुतीत माघ शुक्ल तृतीयेला येथे स्नान केल्यास विशेषतः स्त्रियांना इच्छित फल मिळते; स्नान-दानाने मोठे पापही शुद्ध होते, तसेच अध्यायाचे श्रवण-पठण शिवलोकसामीप्य देणारे आहे।
Adhyaya 63
सोमेश्वर-प्रादुर्भावः (Someshvara Liṅga: Origin Narrative and Observance)
या अध्यायात सोमेश्वर तीर्थाची उत्पत्ती आणि व्रत-माहात्म्य सांगितले आहे. सूत सोमाने (चंद्राने) प्रतिष्ठापित केलेल्या प्रसिद्ध शिवलिंगाचे वर्णन करतात. एक वर्षभर प्रत्येक सोमवारी पूजा करण्याचा नियम सांगितला असून, त्याने यक्ष्मा (क्षय) सहित कठोर व दीर्घकालीन रोगांपासून मुक्ती मिळते असे प्रतिपादन केले आहे. सोमाच्या व्याधीचे कारणही येथे येते—दक्षाच्या सत्तावीस कन्या (नक्षत्रे) विवाह करूनही सोम रोहिणीवर विशेष आसक्त राहतो. इतर पत्नी तक्रार करतात; दक्ष धर्माच्या आधारावर सोमाला समज देतो. सोम सुधारण्याचे वचन देऊनही पुन्हा तेच करतो, म्हणून दक्ष त्याला क्षयरोगाचा शाप देतो. सोम अनेक उपाय व वैद्य शोधूनही निष्फळ ठरतो; वैराग्य घेऊन तीर्थयात्रा करत प्रभासक्षेत्री येतो व ऋषी रोमकाला भेटतो. रोमक सांगतो—शाप थेट नाहीसा होत नाही, पण शिवभक्तीने त्याचा प्रभाव शमतो; सोमाने अडुसष्ट तीर्थांत लिंगे स्थापून श्रद्धेने पूजन करावे. शिव प्रकट होऊन दक्षाशी मध्यस्थी करतो आणि शापाची सत्यता राखत चंद्राच्या पक्षानुसार वाढ-घट ठरवतो. सोमाच्या विनंतीवर शिव सोमवारी विशेष सान्निध्य देतो; शेवटी विविध तीर्थांतील सोमेश्वर-प्रादुर्भावांची पुष्टी केली जाते।
Adhyaya 64
Chamatkārī Devī—Pradakṣiṇā-Phala and the Jātismara King
अध्याय ६४ मध्ये सूत ऋषी तीर्थकेंद्रित देवी-माहात्म्य सांगतात. ‘चमत्कारी देवी’ची स्थापना एका “चमत्कार-नरेन्द्रा”ने श्रद्धेने नव्याने वसवलेल्या नगराच्या व प्रजाजनांच्या, विशेषतः भक्त ब्राह्मणांच्या संरक्षणासाठी केली होती. महा-नवमीच्या दिवशी देवीपूजा केल्यास वर्षभर अभय मिळते—दुष्ट शक्ती, शत्रू, रोग, चोर व इतर आपत्तींपासून रक्षा होते. शुक्लाष्टमीला शुद्ध भक्त एकाग्रतेने पूजन केल्यास इच्छित सिद्धी मिळते; निष्काम साधकाला देवीकृपेने सुख व मोक्ष प्राप्त होतो। दृष्टांत म्हणून दशार्णचा राजा चित्ररथ शुक्लाष्टमीला मोठ्या प्रमाणात प्रदक्षिणा करीत असे. ब्राह्मणांनी त्याच्या विलक्षण निष्ठेबद्दल विचारल्यावर तो पूर्वजन्म सांगतो—तो देवीस्थानाजवळ राहणारा पोपट होता; घरट्यात ये-जा करताना नकळत रोज प्रदक्षिणा होत असे, तिथेच मृत्यू झाला आणि तो जातिस्मर राजा म्हणून जन्मला. यावरून प्रदक्षिणा अपघाताने झाली तरी फलदायी, आणि श्रद्धेने केली तर अधिक फलदायी ठरते। अखेरीस उपदेश—भक्तीपूर्वक प्रदक्षिणा पापांचा नाश करते, मनोवांछित फळ देते, मोक्षमार्गाला बळ देते; जो एक वर्ष हा अभ्यास टिकवतो, त्याला तिर्यक् योनीत पुनर्जन्म होत नाही।
Adhyaya 65
Ānarteśvara–Śūdrakeśvara Māhātmya (Merit of the Ānarteśvara and Śūdrakeśvara sites)
सूत सांगतात की देवांनी निर्माण केलेल्या एका सरोवराच्या तीरावर राजा आनर्त (सूहय असेही नाव) यांनी ‘आनर्तेश्वर’ नावाचे लिंग प्रतिष्ठापित केले. अङ्गारक-षष्ठीच्या दिवशी तेथे स्नान केल्यास राजाला जशी सिद्धी मिळाली तशीच सिद्धी मिळते—हे ऐकून ऋषी त्या सिद्धीचे कारण विचारतात. मग एक दृष्टांत येतो—सिद्धसेन नावाच्या व्यापाऱ्याचा काफिला चालता चालता थकलेल्या एका शूद्र सेवकाला निर्जन वाळवंटात सोडून देतो. रात्री त्या शूद्राला ‘प्रेत-राज’ आपल्या अनुचरांसह भेटतो; ते अतिथ्य मागतात, शूद्र अन्न-पाणी देतो, आणि हा क्रम दररात्री चालू राहतो. प्रेत-राज सांगतो की गंगा-यमुना संगमाजवळ हाटकेश्वर क्षेत्रातील एका महाव्रतधारी कठोर तपस्व्याच्या प्रभावामुळेच त्याची रात्रौ समृद्धी होते; तो तपस्वी कपाल-पात्राने रात्रौ शुद्धी करतो. मुक्तीसाठी प्रेत-राज विनंती करतो—ते कपाल चूर्ण करून संगमात टाकावे आणि गयाशिर तीर्थी पत्रात लिहिलेल्या नावांप्रमाणे श्राद्ध करावे. शूद्राला लपलेला धनसाठा मिळतो; तो कपाल-विधी व श्राद्धे पूर्ण करतो, त्यामुळे प्रेतांची परलोकगती सुधारते. शेवटी तो शूद्र त्या क्षेत्रातच राहून ‘शूद्रकेश्वर’ लिंगाची स्थापना करतो. फलश्रुतीत सांगितले आहे—स्नान-पूजेमुळे पापक्षय, दान व अन्नदानाने पितरांना दीर्घ तृप्ती, अल्प सुवर्णदानही महायज्ञासमान फलदायी, आणि त्या स्थळी उपवासपूर्वक देहत्याग पुनर्जन्मातून मुक्ती देणारा मानला आहे.
Adhyaya 66
रामह्रद-माहात्म्यम् (Glory of Rāmahrada) — Jamadagni, the Cow of Plenty, and Ancestral Tarpaṇa
अध्याय ६६ मध्ये सूत ‘रामह्रद’ या प्रसिद्ध तीर्थ-सरोवराचे माहात्म्य सांगतात, जिथे रुधिराशी संबंधित अर्पणामुळे पितर तृप्त झाले अशी परंपरा आहे. ऋषी यावर शंका उपस्थित करतात—पितृतर्पण हे शुद्ध जल, तीळ इत्यादींनीच विहित; रक्ताचा संबंध तर अन्य, अवैदिक प्रवृत्तींसोबत सांगितला जातो—मग जामदग्न्य (परशुराम) यांनी असे का केले? सूत सांगतात की हा प्रसंग व्रत व क्रोधातून उद्भवला; कारण हैहय राजा सहस्रार्जुन (कार्तवीर्य अर्जुन) याने महर्षी जमदग्नींचा अन्यायाने वध केला. पुढे कथा विस्तारते—जमदग्नी राजाला अतिथी मानून सत्कार करतात आणि अद्भुत ‘होमधेनु/कामधेनुसदृश’ गायीच्या सामर्थ्याने राजा व त्याच्या सैन्यासाठी विपुल आतिथ्याची व्यवस्था करतात. राजा त्या गायीला राज्य-बल व सैन्य-लाभासाठी मिळवू पाहतो; जमदग्नी नकार देतात व सांगतात की साधी गायही अवध्य आहे, गायीचे वस्तूकरण करणे घोर अधर्म. तेव्हा राजाचे लोक जमदग्नींची हत्या करतात; गायीच्या शक्तीतून पुलिंद रक्षक प्रकट होऊन राजसैन्याचा पराभव करतात. राजा गाय सोडून माघार घेतो आणि इशारा मिळतो की जमदग्नीपुत्र राम येणार आहे—अशा रीतीने तीर्थ-माहात्म्याला अतिथिधर्म, तपस्वीहिंसा व राजाधिकाराच्या मर्यादांशी जोडले आहे।
Adhyaya 67
हैहयाधिपतिवधः पितृतर्पणप्रतिज्ञा च (Slaying of the Haihaya lord and the vow concerning ancestral offering)
सूता सांगतात—परशुराम बंधूंंसह परत येतो तेव्हा आश्रम उद्ध्वस्त दिसतो आणि कुलधेनू जखमी झालेली असते. ऋषी सांगतात की त्याच्या पित्याचा वध झाला असून माता अनेक शस्त्रघावांनी अत्यंत पीडित आहे. परशुराम शोक करून वैदिक विधीनुसार पित्याचे अंत्येष्टीकर्म करतो. ऋषी पितृतर्पणासाठी जलांजली देण्यास सांगतात; पण तो प्रतिशोधधर्मावर आधारलेली प्रतिज्ञा व्यक्त करतो—निर्दोष पित्याचा वध आणि मातेला झालेल्या घोर जखमा यांचा प्रतिकार न करता जर मी पृथ्वी ‘क्षत्रियशून्य’ केली नाही, तर मला दोष लागेल. तो म्हणतो, पित्याला जलाने नव्हे तर अपराध्यांच्या रक्ताने तृप्त करीन. यानंतर हैहय सेना व वन्य सहकारी यांच्याशी महायुद्ध होते. दैववश हैहय राजा धनुष्य, खड्ग, गदा काहीच चालवू शकत नाही; दिव्यास्त्रे व मंत्र निष्फळ ठरतात. परशुराम त्याचे बाहू छेदून शिरच्छेद करतो, रक्त गोळा करतो आणि हाटकेश्वर-क्षेत्री तयार केलेल्या खड्ड्यात ते अर्पण करण्याची आज्ञा देतो—अशा रीतीने तीर्थाशी निगडित पितृतर्पणाचे कारण आणि प्रतिज्ञाबद्ध कर्मधर्माचा आदर्श प्रस्थापित होतो।
Adhyaya 68
पितृतर्पण-प्रतिज्ञापूरणम् (Fulfilment of the Vow through Ancestral Oblations)
Chapter 68 continues the transmitted discourse with Sūta as narrator. The episode describes the aftermath of Bhārgava (Paraśurāma) establishing a kṣatriya-less order through violent retribution, after which blood is gathered and conveyed to a pit (garta) associated with ancestral origin (paitṛkī / pitṛ-sambhavā). The narrative then shifts from martial action to ritual resolution: Bhārgava bathes in the blood, prepares abundant sesame (tila), and performs pitr̥-tarpaṇa with the apasavya orientation, in the presence of brahmins and other ascetics as direct witnesses, thereby fulfilling a stated pledge and becoming “free from sorrow” (viśoka). Subsequently, in a world described as bereft of kṣatriyas, he performs an aśvamedha and gives the entire earth as dakṣiṇā to brahmins. The brahmins respond with a governance principle—‘one ruler is remembered’—and instruct him not to remain on their land. A further exchange culminates in a threat to dry the ocean with a fire-weapon; hearing this, the ocean, fearful, withdraws as desired. The chapter thus interweaves ethical tension (violence and authority), ritual technology (tarpaṇa, aśvamedha, dāna), and cosmological geography (ocean’s retreat) as an explanatory charter for place and practice.
Adhyaya 69
रामह्रद-माहात्म्य (Rāmahrada Māhātmya: The Glory of Rāma’s Sacred Lake)
सूत सांगतो—क्षत्रियांचा अभाव निर्माण झाल्यावर क्षत्रिय स्त्रियांपासून ब्राह्मणांद्वारे क्षेत्रज पुत्र जन्मले आणि तेच नवे राजे बनले. सामर्थ्य वाढताच त्यांनी ब्राह्मणांना दुय्यम ठरवून छळ सुरू केला. पीडित ब्राह्मण भृगुवंशी राम (परशुराम) यांच्याकडे जाऊन अश्वमेधप्रसंगी दिलेली भूमी परत मिळावी आणि अत्याचारी क्षत्रियांपासून संरक्षण मिळावे अशी विनंती करतात. क्रोधित राम शबर, पुलिंद, मेद इत्यादी सहकाऱ्यांसह जाऊन क्षत्रियांचा संहार करतो; विपुल रक्त एका खड्ड्यात भरून पितृतर्पण करतो, नंतर भूमी ब्राह्मणांना परत देऊन समुद्राकडे प्रस्थान करतो. पृथ्वी एकवीस वेळा (सात-सात अशा तीन आवर्तनांत) क्षत्रियशून्य झाली असे वर्णन येते आणि तर्पणाने पितर तृप्त होतात. एकवीसाव्या तर्पणी अशरीरी पितृवाणी निंद्य कर्म थांबवण्यास सांगते, तृप्ती व्यक्त करून वर देते. राम मागतो—हे तीर्थ माझ्या नावाने प्रसिद्ध व्हावे, रक्तदोषरहित व्हावे आणि तपस्वींनी सेविले जावे. पितर सांगतात—हा तर्पणकूप त्रिलोकी ‘रामह्रद’ म्हणून ख्यात होईल; येथे पितृतर्पण केल्यास अश्वमेधसदृश फल व उत्तम गती मिळते. भाद्रपद कृष्ण चतुर्दशीला शस्त्राने मारल्या गेलेल्यांसाठी भक्तीने श्राद्ध केल्यास प्रेतयोनीत किंवा नरकात असलेलेही उन्नत होतात. सर्पदंश, अग्नि, विष, बंधन इत्यादी अकाली मृतांसाठी येथे केलेले श्राद्धही मुक्तिदायक आहे. या अध्यायाचे पठण-श्रवण गयाश्राद्ध, पितृमेध व सौत्रामणीसमान फल देणारे सांगितले आहे.
Adhyaya 70
Śakti-prakṣepaḥ and Tārakāsura Narrative (Kārttikeya-Śakti and the Origin-Logic of a Purifying Kuṇḍa)
या अध्यायात सूत कार्त्तिकेयाशी संबंधित पाप-नाशक ‘शक्ती’ आणि त्या शक्तीच्या प्रसंगाने निर्माण झालेल्या विशाल, निर्मळ जलाच्या कुंडाचे वर्णन करतो. त्या कुंडात स्नान व पूजन केल्यास आयुष्यभर साचलेले पाप तत्क्षणी नष्ट होऊन मुक्तिदायक फल मिळते, असे सांगितले आहे. ऋषी शक्तीचा काळ, हेतू व प्रभाव विचारतात. यानंतर सूत तारकासुराची कारणकथा सांगतो. हिरण्याक्षाच्या वंशातील दानव तारक गोकर्ण येथे घोर तप करतो; शिव प्रसन्न होऊन त्याला असा वर देतो की तो देवांना जवळजवळ अजेय ठरेल, परंतु शिव स्वतः त्याचा वध करणार नाही—ही अंतर्निहित मर्यादा राहते. वरलाभाने बलवान झालेला तारक देवांवर दीर्घ युद्ध लादतो; देवांचे उपाय व अस्त्रे निष्फळ ठरतात. इंद्र बृहस्पतीकडे जातो. बृहस्पती तत्त्वन्याय सांगतो—शिव आपल्या वरदाला नष्ट करणार नाहीत, म्हणून शिवपुत्रच सेनापती होऊन तारकाचा नाश करील. शिव पार्वतीसह कैलासात निवृत्त होतो; देव भयाने वायूला पाठवून गर्भाधानात विघ्न घालतात. शिव तेजस्वी वीर्य आवरून ‘कुठे ठेवावे?’ असे विचारतो; अग्नी ते धारण करतो, पण असह्य झाल्याने पृथ्वीवरील शरस्तंबात ठेवतो. सहा कृत्तिका त्या बीजाचे रक्षण करतात—यातून स्कंद/कार्त्तिकेय जन्म व तारकवधाची भूमिका सिद्ध होते. अशा रीतीने तीर्थकुंडाची पावनता दिव्य शक्तीच्या संचार-निग्रह-स्थानांतरणाशी जोडली जाते।
Adhyaya 71
स्कन्दाभिषेकः तारकवधश्च — Consecration of Skanda and the Slaying of Tāraka; Stabilization of Raktaśṛṅga
सूता नागरखण्डातील कौमार-तत्त्वप्रधान प्रसंग सांगतात. स्कंद अपार तेजाने जन्मतो; कृतिकांचा आगमन होऊन त्या स्तन्यपान व आलिंगनाने त्याचे पालन करतात, तेव्हा त्याचे रूप बहुमुखी-बहुभुजी असे विस्तारते. ब्रह्मा, विष्णू, शिव, इंद्र इत्यादी देव एकत्र येऊन गीत-वाद्य-नृत्यांसह उत्सव करतात; देव त्याला “स्कंद” हे नाव देऊन अभिषेक करतात आणि शिव त्याला सेनापती नेमतो. स्कंदाला अचूक विजयशक्ती, मयूरवाहन आणि अनेक देवांकडून दिव्य आयुधे प्राप्त होतात. स्कंदाच्या नेतृत्वाखाली देव तारकासुराशी युद्ध करतात. घोर संग्रामात स्कंदाची शक्ती तारकाच्या हृदयाचा भेद करते आणि दैत्यभयाचा अंत होतो. विजयानंतर तो रक्तचिन्हित शक्ती ‘पुरोत्तम’ नगरीत प्रतिष्ठापित करतो; त्यामुळे रक्तशृंग पर्वत स्थिर व संरक्षित होतो. नंतर पर्वत हलल्याने चमत्कारपुराचे नुकसान होते व ब्राह्मणांची हानी होते; ते शाप देण्याची धमकी देतात. स्कंद सर्वहितासाठीच हे घडले असे सांगून त्यांना शांत करतो, अमृताने मृत ब्राह्मणांना जीवदान देतो, शिखरावर शक्ती स्थापून चार दिशांना चार देव्या—आम्बवृद्धा, आम्रा, माहित्था, चमत्करी—यांना नेमून पर्वत अचल करतो. ब्राह्मण वर देतात की हे नगर स्कंदपुर (चमत्कारपुर म्हणूनही) प्रसिद्ध होईल; स्कंद, चार देव्या व शक्तीची नित्य पूजा होईल, विशेषतः चैत्र शुक्ल षष्ठीस. फलश्रुतीनुसार त्या दिवशी भक्तीने पूजा केल्यास स्कंद प्रसन्न होतो आणि विधिपूर्वक पूजेनंतर शक्तीला पाठीचा स्पर्श/घास दिल्यास वर्षभर रोगमुक्ती मिळते.
Adhyaya 72
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कौरवपाण्डवतीर्थयात्रा (Hāṭakeśvara-Kṣetra Māhātmya: The Kaurava–Pāṇḍava Pilgrimage Episode)
या अध्यायात सूत ऋषींच्या प्रश्नाला उत्तर देतात—धृतराष्ट्राने हाटकेश्वर-क्षेत्री लिंगाची प्रतिष्ठापना कधी व कशी केली. प्रथम वंश-वैवाहिक संदर्भ येतो—शुभलक्षणांनी युक्त व सद्गुणसंपन्न बाणुमतीचा विवाह धृतराष्ट्रवंशात होतो; यदवांचा संबंध आणि विष्णुस्मरणही प्रसंगाने येते. त्यानंतर भीष्म, द्रोण इत्यादींसह कौरव आणि पाचही पांडव आपल्या अनुचरांसह द्वारावतीकडे निघतात. समृद्ध आनर्त प्रदेशात प्रवेश करून ते हाटकेश्वरदेवाशी संबंधित, पापहरण करणाऱ्या प्रसिद्ध क्षेत्रात पोहोचतात. भीष्म त्या स्थळाचे अपूर्व माहात्म्य सांगून पाच दिवस मुक्काम करण्याचा सल्ला देतात; स्वतःच्या घोर पापमुक्तीचे उदाहरण देऊन तीर्थे व आयतने पाहण्याची संधी अधोरेखित करतात. धृतराष्ट्र कर्ण, शकुनी, कृप इत्यादी व अनेक पुत्रांसह सैन्याला आवर घालतो, तपोवनात उपद्रव होऊ नये म्हणून. वेदमंत्रोच्चार व यज्ञधुराने चिन्हित, तपस्वींनी भरलेल्या भागात प्रवेश होतो. अध्यायात तीर्थयात्रेचे नियम सांगितले आहेत—नियमित स्नान, गरजू व साधूंना दान, तिळमिश्रित जलाने श्राद्ध-तर्पण, होम-जप-स्वाध्याय, तसेच ध्वज, शुद्धीकरण, हार-फुले व विविध अर्पणांसह देवालयपूजा; पशु, वाहने, गायी, वस्त्रे व सुवर्णदान यांचाही उल्लेख आहे. शेवटी सर्वजण छावणीत परतून तीर्थे, देवालये व शिस्तबद्ध तपस्वी पाहून विस्मय व्यक्त करतात; आरंभीच सांगितले आहे की त्या लिंगाचे दर्शन दुर्योधनासह सर्वांचे पाप नष्ट करून मोक्षप्रद ठरते.
Adhyaya 73
धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनम् (Preparations for Palace-Temples and Liṅga Installation by Dhṛtarāṣṭra and Others)
या अध्यायात द्वारवतीत दुर्योधन–भानुमती यांच्या राजविवाहाचा भव्य उत्सव वर्णिला आहे—वाद्य-गायन, नृत्य, वेदपठण आणि जनतेच्या आनंदोत्सवाने नगर गजबजून जाते. नवव्या दिवशी कौरव–पांडवांचे ज्येष्ठजन भगवान विष्णू (पुंडरीकाक्ष/माधव) यांना स्नेहपूर्वक वंदन करून सांगतात की निघावेसे वाटत नाही; तरी एका आवश्यक धर्मकार्यामुळे प्रस्थान करणे भाग आहे. ते म्हणतात की अनर्त प्रदेशातील प्रवासात त्यांनी अद्भुत हाटकेश्वर-क्षेत्र पाहिले—तेथे तेजस्वी, विविध स्थापत्यरूपांची अनेक लिंगे असून ती महान वंश व दिव्य सत्तांशी संबंधित आहेत. त्या पुण्यभूमीत आपापली लिंगप्रतिष्ठा करावी अशी त्यांची इच्छा आहे; म्हणून ते अनुमती मागतात व पुन्हा दर्शनासाठी परत येण्याचे वचन देतात. माधव त्या क्षेत्रास परम पुण्यदायक मानून दर्शन व लिंगप्रतिष्ठेसाठी त्यांच्यासह येण्यास मान्यता देतात. तेथे पोहोचल्यावर कौरव, पांडव व यादव ब्राह्मणांना बोलावून भूमीची अनुमती व प्रतिष्ठाविधीत आचार्यत्वाची विनंती करतात. ब्राह्मण स्थानाची मर्यादा व पूर्वीच्या दिव्य बांधकामांचा विचार करूनही ठरवतात की धर्मार्थ महान पुरुषांची याचना नाकारणे अयोग्य. मग क्रमाने प्रत्येक राजाला स्वतंत्र, रम्य प्रासाद उभारण्याची व लिंगप्रतिष्ठा करण्याची परवानगी देतात; शेवटी धृतराष्ट्रादी नियत क्रमाने बांधकामाचा आरंभ करतात.
Adhyaya 74
कौरवपाण्डवयादवकृतलिङ्गप्रतिष्ठावृत्तान्तवर्णनम् (Account of Liṅga Consecrations Performed by the Kauravas, Pāṇḍavas, and Yādavas)
हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्याच्या चौकटीत सूत लिंगप्रतिष्ठेचा हा प्रसंग सांगतात. शंभर पुत्रांचा राजा धृतराष्ट्र तेथे १०१ शिवलिंगांची स्थापना करतो. पांडव एकत्र येऊन पाच लिंगे प्रतिष्ठित करतात; तसेच द्रौपदी, कुंती, गांधारी आणि भानुमती यांच्या लिंगस्थापनेचा उल्लेख असून राजकुलांत व्यापक भक्तिसहभाग दिसून येतो. यानंतर कुरुक्षेत्रकथेशी संबंधित विदुर, शल्य, युयुत्सु, बाह्लीक, कर्ण, शकुनी, द्रोण, कृप व अश्वत्थामा हे ‘परमा भक्ती’ने प्रत्येकी एकेक लिंग ‘वर-प्रासाद’ या विशेष मंदिररचनेत प्रतिष्ठित करतात. पुढे विष्णूही शिखरयुक्त उंच प्रासादात एक लिंग स्थापतो. त्यानंतर सात्वत/यादव—सांब, बलभद्र, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध इत्यादी—श्रद्धेने दहा प्रधान लिंगांची स्थापना करतात. शेवटी सर्वजण संतुष्ट होऊन दीर्घकाळ तेथे निवास करतात, धन, गावे, शेतजमिनी, गायी, वस्त्रे, सेवक इत्यादींचे विपुल दान करतात व सन्मानपूर्वक निरोप घेतात. फलश्रुती अशी की या लिंगांची भक्तिपूर्वक पूजा केल्यास इच्छित फल मिळते; विशेषतः धृतराष्ट्राचे लिंग पापनाशक सांगितले आहे.
Adhyaya 75
Hāṭakeśvara-liṅga-pratiṣṭhā and the Devayajana Merit-Statement (हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा देवयजनमाहात्म्यम्)
सूता एक प्राचीन पुण्यइतिहास सांगतात—रुद्राने ब्रह्माला एक अनुपम क्षेत्र प्रदान केले आणि तेथे ‘हाटकेश्वर’ नावाच्या लिंगाची प्रतिष्ठा झाली. पुढे कलियुगदोषांमुळे बाधित ब्राह्मणांचे रक्षण व्हावे म्हणून शंभूने ते क्षेत्र षण्मुख (स्कंद/कार्त्तिकेय) याच्या स्वाधीन केले. ब्रह्माच्या विनंतीने आणि पितृआज्ञेनुसार गाङ्गेय (कार्त्तिकेय) तेथेच निवास करू लागला. कार्त्तिक महिन्यात कृत्तिका-योग असताना प्रभूचे दर्शन केल्यास अनेक जन्मांचे पुण्य मिळते आणि मनुष्य विद्वान व समृद्ध ब्राह्मण म्हणून जन्म घेतो—असा कालविधी सांगितला आहे. नंतर महसेनाचा भव्य प्रासाद/मंदिर उंच, तेजस्वी व सर्वांचे लक्ष वेधणारा असे वर्णन येते. हे ऐकून देव कुतूहलाने तेथे येतात, अत्यंत पावन नगरीचे दर्शन करतात आणि उत्तर-पूर्व प्रांगणात यज्ञ करून यथाविधी दक्षिणा देतात. तो यज्ञस्थळ ‘देवयजन’ म्हणून प्रसिद्ध होते; तेथे विधिपूर्वक केलेल्या एका यज्ञाचे फळ इतरत्र केलेल्या शंभर यज्ञांइतके—असे माहात्म्य प्रतिपादिले आहे.
Adhyaya 76
Bhāskara-traya Māhātmya (The Glory of the Three Solar Manifestations: Muṇḍīra, Kālapriya, and Mūlasthāna)
या अध्यायात सूत ‘भास्कर-त्रय’—मुण्डीर, कालप्रिय आणि मूलस्थान—या तीन मंगल सूर्यस्वरूपांचे माहात्म्य सांगतात; त्यांच्या दर्शनाने मोक्षप्राप्तीचेही फळ वर्णिले आहे. या तिन्ही रूपांचा त्रिकालाशी संबंध दिला आहे: रात्र संपताना मुण्डीर, मध्यान्ही कालप्रिय आणि संध्याकाळ/रात्रप्रवेशी मूलस्थान. हाटकेश्वरज-क्षेत्रात त्यांची स्थिती व उत्पत्ती काय, असे ऋषी विचारतात. सूत एक दृष्टांत सांगतात—एक ब्राह्मण तीव्र कुष्ठरोगाने पीडित असतो; त्याची पतिव्रता पत्नी अनेक उपाय करूनही यश मिळवत नाही. तेव्हा एक पंथस्थ अतिथी स्वतःची कथा सांगतो: तीन वर्षे क्रमाने या तीन भास्करांची उपासना—उपवास, संयम, रविवार-व्रत, जागरण व स्तुती—केल्याने तो बरा झाला. स्वप्नात सूर्यदेव प्रकट होऊन कर्मकारण (सुवर्णचोरी) सांगतात, रोग दूर करतात आणि चोरी न करणे व सामर्थ्यानुसार दान करणे असा धर्मोपदेश देतात. हे ऐकून ब्राह्मण-दांपत्य मुण्डीरकडे निघते. मार्गात ब्राह्मण अशक्त होऊन मृत्यूचा विचार करतो, पण पत्नी त्याला सोडत नाही. चिता रचण्याच्या तयारीत असताना तीन तेजस्वी पुरुष प्रकट होतात—तेच तीन भास्कर—आणि रोगनिवारण करतात. भक्ताने तीन मंदिरे स्थापिली तर आम्ही येथे त्रिकाल-दर्शनासाठी राहू, असे ते सांगतात. ब्राह्मण रविवारी (हस्तार्क संदर्भ) तीन रूपांची प्रतिष्ठापना करून पुष्प-धूपांनी तीन संधिकाळी पूजा करतो व आयुष्याच्या शेवटी भास्करधाम प्राप्त करतो. फलश्रुतीत वेळेवर त्रयदर्शनाने कठीण इच्छा पूर्ण होतात आणि ही कथा नीतिसुधार—चोरीत्याग व दान—याला प्रधान मानते.
Adhyaya 77
हाटकेश्वर-क्षेत्रे शिव-सती-विवाहकथनम् (Śiva–Satī Marriage Narrative at Hāṭakeśvara-kṣetra)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—शिव-उमा वेदिमध्ये प्रतिष्ठित असताना त्यांचा विवाह पूर्वी ओषधिप्रस्थ येथे आणि विस्ताराने हाटकेश्वर-क्षेत्री कसा सांगितला जातो? सूत पूर्व मन्वंतरांतील प्राचीन चक्राचा संदर्भ देऊन, नंतर दक्षाशी संबंधित विवाहकथा सांगून हा भासमान विरोध निवळवतात. दक्ष मोठ्या थाटामाटात विवाहाची तयारी करतो. चैत्र शुक्ल त्रयोदशी, भग नक्षत्र आणि रविवार या शुभ मुहूर्तावर शिव देव-गंधर्व-यक्ष-राक्षस इत्यादी विशाल गणांसह येतात. यज्ञात एक धर्मनीतीचा प्रसंग घडतो—कामाने ग्रासलेला ब्रह्मा सतीचे घुंगटातील मुख पाहू पाहतो; यज्ञाग्नीच्या धुरातून तो ते पाहतो, तेव्हा शिव त्याला धारेवर धरून प्रायश्चित्त सांगतात. पडलेल्या बीजापासून अँगठ्याएवढे ‘वाळखिल्य’ तपस्वी उत्पन्न होतात; ते शुद्ध तपःस्थान मागून तेथे सिद्धी प्राप्त करतात. अखेरीस शिव सतीसह वेदिमध्ये प्राणिशुद्धीसाठी निवास मान्य करतात; ठरावीक वेळी दर्शनाने पापक्षय व सौभाग्य, विशेषतः विवाहसंस्कारांचे कल्याण, मिळते. फलश्रुतीत सांगितले आहे की श्रद्धेने ऐकून वृषभध्वजाची पूजा करणाऱ्यांचे विवाहादि विधी निर्विघ्न पूर्ण होतात.
Adhyaya 78
रुद्रशीर्षतीर्थमाहात्म्यम् (Rudraśīrṣa Tīrtha Māhātmya)
या अध्यायात ऋषी विचारतात—ब्रह्मा व वलखिल्य ऋषींनी तप केलेले स्थान कोणते? सूत दिशानिर्देशासह त्या पवित्र क्षेत्राचे वर्णन करतो; तेथे ‘रुद्रशीर्ष’ नावाचे पीठ/आसन आणि एक कुण्ड असून, त्या तीर्थाची विशेष शक्ती कथानकाला आधार देते. पुढे नीतिधर्म व विधी यांचा प्रसंग येतो—अवैध संबंधाच्या आरोपाखाली सापडलेली एक ब्राह्मण स्त्री आपली निरपराधिता सिद्ध करण्यासाठी ज्येष्ठ व देवतांच्या साक्षीने “दिव्य-ग्रह” (लोकसमक्ष परीक्षा) करते. अग्निदेव स्पष्ट करतात की शुद्धी त्या कृत्याच्या समर्थनामुळे नाही; रुद्रशीर्ष-तीर्थाच्या माहात्म्यामुळे व कुण्डजलाच्या प्रभावामुळे ती शुद्ध झाली. समाज पतीच्या अती-कठोरतेची निंदाही करतो; तरी पुढील वर्णनात इशारा आहे—काममोहाने त्या परिसरात दाम्पत्यधर्माचा भंग वाढतो, संयमाशिवाय तीर्थशक्तीही धोकादायक सवलत देऊ शकते. दुसऱ्या उदाहरणात राजा विदूरथ क्रोधाने कुण्ड बुजवतो व रचना मोडतो. प्रत्युत्तरात शाप/वचन सांगते—जो कुण्ड व मंदिर पुनः उभारेल, त्याला तेथील कामदोषांचे कर्मभारही भोगावे लागतील; हा नैतिक प्रतिबंध व त्या स्थळाच्या पुण्य-पाप अर्थव्यवस्थेचा ठळक निर्देश आहे. शेवटी फलश्रुती: माघ शुक्ल चतुर्दशीला “रुद्रशीर्ष” नामाचा १०८ वेळा जप व पूजन केल्यास अभीष्टसिद्धी, नित्यपापक्षय आणि परमगती प्राप्त होते।
Adhyaya 79
Vālakhilya-Muni-Avajñā, Garuḍotpatti, and the Liṅga–Kuṇḍa Phala (वालखिल्यमुन्यवज्ञा–गरुडोत्पत्तिः–लिङ्गकुण्डफलम्)
हा अध्याय सूतांनी जिज्ञासू ऋषींना सांगितलेला आहे. पवित्र क्षेत्राच्या दक्षिण भागात असलेल्या प्रसिद्ध लिंगाचे वर्णन येते; ते पापांचे शोधन करणारे मानले आहे. त्या लिंगाजवळील कुंडात होम केल्यास विशेष पुण्य व फल मिळते असेही सांगितले आहे. दक्षाच्या नीट रचलेल्या यज्ञात मदतीसाठी वालखिल्य मुनी समिधा घेऊन जात होते. वाटेत पाण्याने भरलेल्या खळग्यामुळे ते अडखळून कष्टात पडले. तेव्हा शक्र (इंद्र) यज्ञाकडे जाताना त्यांना पाहूनही गर्व व कुतूहलाने तो अडथळा उडी मारून पार करतो आणि मुनींचा अपमान होतो. मुनी अथर्वण मंत्रांनी, मंडलात प्रतिष्ठित पवित्र कलशाच्या साहाय्याने, ‘शक्र’सदृश प्रतिरूप निर्माण करण्याचा संकल्प करतात; त्यामुळे इंद्राला भयावह अपशकुन दिसू लागतात. बृहस्पती हे तपस्व्यांच्या अवज्ञेचे फल असल्याचे सांगतात. इंद्र दक्षाकडे शरण जातो; दक्ष मुनींशी संधी करून मंत्रजन्य शक्ती नष्ट न करता तिचे रूपांतर असे करतो की उत्पन्न होणारा तेजस्वी जीव गरुड होतो—विष्णूचे वाहन—इंद्राचा प्रतिस्पर्धी नव्हे. शेवटी समेट होतो आणि फलश्रुतीत सांगितले आहे की या लिंगाची पूजा व कुंडातील होम श्रद्धेने किंवा निष्काम भावाने केला तरी इच्छित फल व दुर्लभ आध्यात्मिक सिद्धी प्राप्त होते.
Adhyaya 80
Suparṇākhyamāhātmya (The Glory of Suparṇa/Garuḍa) — Garuḍa’s Origin, Pilgrimage Quest, and Vaiṣṇava Audience
अध्याय ८० मध्ये ऋषी विचारतात—असाधारण तेज व वीर्य असलेला गरुड ऋषींच्या होमातून उत्पन्न झाला, असे कसे? सूत सांगतात की हा विधीजन्य कारणसंबंध आहे: अथर्वमंत्रांनी अभिमंत्रित व वालखिल्य ऋषींच्या प्रभावाने सिद्ध झालेला पवित्र कलश कश्यप आणतो आणि विनतेला सांगतो—मंत्रशुद्ध जल प्या, म्हणजे महाबली पुत्र होईल. विनता तत्क्षणी जल प्राशन करते, गर्भधारणा होते आणि सर्पांना भयकारक गरुड जन्मतो; पुढे तो वैष्णव सेवेत प्रतिष्ठित होतो—विष्णूचा वाहन आणि रथध्वजावरील चिन्ह म्हणून। यानंतर दुसरा प्रश्न येतो—गरुडाचे पंख कसे गेले व कसे परत मिळाले, आणि महेश्वर कसे प्रसन्न झाले. कथेत भृगुवंशी एक ब्राह्मण मित्र येतो; तो आपल्या कन्या माधवीसाठी योग्य वर शोधत आहे. गरुड त्यांना पृथ्वीभर दीर्घ शोधयात्रेत नेतो; या प्रवासात केवळ रूप, कुल, धन इत्यादी तुटक निकषांवर आधारलेला निर्णय दोषपूर्ण आहे, आणि समग्र सद्गुण आवश्यक आहेत, अशी शिकवण मिळते। यात्रा पवित्र प्रदेशांकडे वळते. वैष्णव प्रभाव असलेल्या भागात नारद भेटतात व हाटकेश्वर-क्षेत्र दाखवतात, जिथे जनार्दन ठराविक काळ जलशायी रूपात विराजमान असतो. प्रचंड वैष्णव तेजामुळे गरुड व नारद ब्राह्मणाला दूर राहण्याची सूचना करतात; ते नमस्कारादि करून दर्शन घेतात. नारद पृथ्वीची तक्रार ब्रह्माला सांगतात—कंस आदी दुष्ट शक्तींच्या दंडासारख्या भाराने पृथ्वी पीडित आहे, म्हणून विष्णूच्या अवताराची विनंती. विष्णू मान्यता देतात आणि शेवटी गरुडाला आगमनाचे प्रयोजन विचारतात—यातून पुढील कथाभागाची मांडणी होते।
Adhyaya 81
माधवी-शापकथा तथा शाण्डिली-ब्रह्मचर्य-प्रसङ्गः (Mādhavī’s Curse Episode and the Śāṇḍilī Brahmacarya Discourse)
अध्याय ८१ हा संवादांच्या थरांतून उलगडतो. गरुड भृगुवंशातील एका ब्राह्मण मित्राची व त्याची कन्या माधवीची कथा सांगतो—तिला योग्य वर मिळत नाही. गरुड विष्णूंनाच रूप‑गुणांनी सर्वश्रेष्ठ वर मानून विनंती करतो. विष्णू दिव्य तेजाबद्दलची शंका दूर करण्यासाठी कन्येला प्रत्यक्ष दर्शनार्थ आणण्यास सांगतात. यानंतर गृह्य‑अनुष्ठानाच्या वातावरणात तणाव निर्माण होतो. लक्ष्मी कन्येचे सान्निध्य स्पर्धेसारखे मानून शाप देतात की ती ‘अश्वमुखी’ (घोड्याच्या मुखाची) होईल. त्यामुळे लोक घाबरतात आणि ब्राह्मण संतप्त होतात. तेव्हा एक ब्राह्मण म्हणतो—फक्त वाचिक विनंती म्हणजे विवाह नव्हे; म्हणून शापाची लागू शक्यता मर्यादित असून त्याचे फल भविष्यातील जन्मसंबंधांत प्रकट होईल. पुढे गरुड विष्णूजवळ एक विलक्षण वृद्धा पाहतो. विष्णू तिला शाण्डिली—ज्ञान व ब्रह्मचर्याने प्रसिद्ध—असे ओळख करून देतात. स्त्रिया व तरुण वासना यांविषयी गरुड संशययुक्त बोलताच तत्क्षणी त्याचे पंख नाहीसे होतात आणि तो असहाय होतो. हा प्रसंग वाणीसंयम, पूर्वग्रह टाळणे आणि तपस्विनीचा आदर करण्याचा बोध देतो.
Adhyaya 82
Garuda’s Atonement and the Merit of Worship at the Supaṛṇākhyā Shrine (गरुडप्रायश्चित्तं सुपर्णाख्यदेवमाहात्म्यं)
या अध्यायात तीन टप्प्यांत कथा उलगडते. विष्णूंना गरुडाची अनपेक्षित दुर्बलता दिसते—त्याचे पंख गळून पडलेले—आणि ते जाणतात की कारण केवळ शारीरिक नसून सूक्ष्म धर्मकारण आहे. तपस्विनी शांडिलीशी संवाद होतो. स्त्रियांची सर्वसाधारण निंदा झाल्यामुळे तपःशक्तीने तिने मनोसंकल्पानेच गरुडावर संयम आणला, शारीरिक कृतीने नव्हे, असे ती सांगते. विष्णू समेट मागतात; पण शांडिली उपाय सांगते—शंकराची उपासना; पुनर्स्थापन शिवकृपेवर अवलंबून आहे. गरुड दीर्घकाळ पाशुपत भावाने व्रत-अनुष्ठान करतो—चांद्रायण व इतर कृच्छ्र, त्रिकाळ स्नान, भस्मनियम, रुद्रमंत्रजप आणि विधिवत पूजा-नैवेद्य. अखेरीस महेश्वर प्रसन्न होऊन वर देतात—लिंगाजवळ निवास, पंखांची तत्क्षणी पुनर्प्राप्ती व दिव्य तेज. फलश्रुतीत सांगितले आहे की पापीही सतत उपासनेने उन्नत होतो; सोमवारी केवळ दर्शनही पुण्यदायक; आणि सुपर्णाख्य क्षेत्री प्रायोपवेशन केल्यास पुनर्जन्माचा अंत होतो।
Adhyaya 83
सुपर्णाख्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Supaṇākhya Shrine)
सूता पुराणपरंपरेतील एक अद्भुत प्रसंग सांगतात. सूर्यवंशी राजा वेणू सतत अधर्मात वागत असे—यज्ञपूजेला अडथळे आणणे, ब्राह्मणांची दाने हिसकावणे, दुर्बलांना छळणे, चोरांचे रक्षण करणे, न्याय उलटा करणे आणि स्वतःलाच सर्वोच्च मानून स्वतःचीच पूजा करवणे. कर्मफळाने त्याला भयंकर कुष्ठरोग झाला, वंशाचा नाश झाला; तो निरपत्य व निराधार होऊन राज्यातून हाकलला गेला आणि भूक-तहान लागून एकटा भटकत राहिला. अखेर तो पवित्र क्षेत्रातील सुपर्णाख्य प्रासाद/मंदिरात पोहोचला आणि अत्यंत थकून तेथेच प्राण सोडले; ते देहत्याग अनाहूत उपवासासारखा झाला. त्या स्थळाच्या माहात्म्याने त्याला दिव्य देह प्राप्त झाला, तो विमानात बसून शिवलोकास गेला आणि अप्सरा, गंधर्व, किन्नर यांनी त्याचा सत्कार केला. पार्वतीने शिवांना विचारले—हा कोण, आणि कोणत्या कर्माने अशी प्राप्ती? शिव म्हणाले—या शुभ प्रासादात देहत्याग, विशेषतः प्रायोपवेशन/अशनत्यागसदृश अवस्थेत, अत्यंत फलदायी आहे; येथे कीटक, पक्षी, पशूही मरण पावले तरी उद्धार पावतात. हे ऐकून पार्वती विस्मित झाली; मग मोक्षकामी साधक दूरवरून श्रद्धेने येऊन प्रायोपवेशन करतात व परम सिद्धी मिळवतात. अध्यायाचा शेवट या कथेला श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘सर्वपापनाशिनी’ असे घोषित करून होतो।
Adhyaya 84
Mādhavī’s Transformation at Hāṭakeśvara-kṣetra (माधवी-रूपपरिवर्तन-प्रसङ्गः)
ऋषी विष्णूशी भगिनीभावाने संबंधित असलेल्या माधवीचा सविस्तर वृत्तांत विचारतात—तिला अश्वमुखी रूप कसे प्राप्त झाले आणि तिने तपश्चर्या कशी केली. सूत सांगतो की नारद-संबंधित दिव्य संदेश मिळाल्यावर विष्णू देवांशी विचारविनिमय करतो—पृथ्वीचा भार हलका करणे व अत्याचारी शक्तींचा नाश करण्यासाठी अवताराचा संकल्प होतो. द्वापरयुगात वसुदेवाच्या घरातील जन्मकथा येते—देवकीपासून भगवान, रोहिणीपासून बलभद्र, आणि सुप्रभेपासून माधवी जन्मते; परंतु ती विकृत अश्वमुखी रूपात प्रकट झाल्याने कुटुंब व नगरात शोक पसरतो आणि कोणताही वर तिला स्वीकारत नाही. विष्णू तिचे दुःख पाहून बलदेवासह तिला हाटकेश्वर-क्षेत्री नेतो व नियमपूर्वक उपासना करवितो. व्रत, दान आणि ब्राह्मण-तर्पणाने ब्रह्मा प्रसन्न होऊन वर देतो—माधवी शुभमुखी होऊन ‘सुभद्रा’ या नावाने प्रसिद्ध होईल, पतीची प्रिय व वीरांची जननी बनेल. माघ महिन्यात द्वादशीला गंध, पुष्पे व लेप यांसह पूजनविधी सांगितला आहे; विशेषतः परित्यक्ता किंवा निःसंतान स्त्रिया तीन दिवसांच्या क्रमाने भक्तीने पूजन केल्यास कल्याणफल मिळते. शेवटी फलश्रुती—या अध्यायाचे श्रद्धेने वाचन-श्रवण केल्याने एका दिवसात उत्पन्न झालेले पापही नष्ट होते।
Adhyaya 85
Mahalakṣmī’s Restoration from the Gajavaktra Form (गजवक्त्रा-महालक्ष्मी-माहात्म्य / Narrative of Curse, Tapas, and Boon)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—पद्मेने माधवीला दिलेल्या शापाचा परिणाम काय झाला, तसेच क्रुद्ध ब्राह्मणाच्या शापामुळे कमला/लक्ष्मी कशी गजवक्त्रा (हत्तीमुखी) झाली आणि नंतर तिचे शुभ मुख कसे परत आले. सूत शापाचा तत्काळ परिणाम सांगतात आणि हरिची आज्ञा मांडतात—द्वापरयुगाच्या अंतापर्यंत तिने त्या रूपातच राहावे; त्यानंतर दैवी शक्तीने पुनर्स्थापना होईल. लक्ष्मी त्या क्षेत्रात त्रिकाल स्नान करून, दिवस-रात्र न थकता ब्रह्माची उपासना करीत कठोर तप करते. वर्षअखेरीस प्रसन्न ब्रह्मा वर देतात; लक्ष्मी फक्त पूर्वीचे मंगल रूप परत मिळावे अशी विनंती करते. ब्रह्मा तिचे रूप पुनः देतात आणि त्या स्थळ-प्रसंगात तिला ‘महालक्ष्मी’ हे नामही प्रदान करून प्रतिष्ठा करतात. फलश्रुतीत सांगितले आहे—गजवक्त्रा रूपात तिची पूजा करणारा ऐश्वर्यवान होऊन गजाधिपतीसारखा राजा होतो; आणि द्वितीया तिथीला ‘महालक्ष्मी’चे आवाहन करून श्रीसूक्ताने पूजन करणाऱ्यास सात जन्मांपर्यंत दारिद्र्यापासून मुक्ती मिळते. शेवटी देवी केशवाच्या सान्निध्यात परत जाते, वैष्णव नाते दृढ ठेवून तीर्थात ब्रह्माच्या वरदत्वालाही मान्यता देते.
Adhyaya 86
सप्तविंशतिका-दुर्गा माहात्म्यम् (Glory of Saptaviṃśatikā Durgā and the Regulation of Lunar Fortune)
या अध्यायात सप्तविंशतिका देवीचे तीर्थ-माहात्म्य सांगितले आहे. सूत म्हणतात—दक्षाच्या सत्तावीस कन्या नक्षत्ररूप मानल्या जातात व त्या सोमचंद्राच्या पत्नी झाल्या; परंतु रोहिणीवर सोमाचे अधिक प्रेम असल्याने उरलेल्या कन्या दुःखी झाल्या आणि सौभाग्य-क्षय व पती-परित्यागाच्या भीतीने व्याकुळ झाल्या. त्यांनी त्या क्षेत्रात तप करून दुर्गेची स्थापना केली व अखंड अर्पण-पूजा करून देवीला प्रसन्न केले. देवीने वर दिला—त्यांचे दांपत्य-सौभाग्य पुनः स्थिर होईल आणि परित्याग-वियोगाचे दुःख निवळेल। यानंतर व्रतविधी येतो—चतुर्दशीला उपवास व भक्तीने पूजन, एक वर्ष एकचित्त साधना, तसेच व्रताची दृढता दर्शविण्यासाठी क्षार/मीठ इत्यादींचा त्याग. विशेषतः आश्विन शुक्ल नवमीच्या मध्यरात्री पूजन केल्यास तीव्र व दीर्घकालीन सौभाग्य प्राप्त होते असे सांगितले आहे. पुढे चंद्रकथेत शूलपाणी सोमाच्या राजयक्ष्माविषयी दक्षाला विचारतात; दक्ष शापाचे कारण सांगतो; आणि शिव समतोल राखून सोमाने सर्व पत्नींशी समान वर्तन करावे असा आदेश देतात—त्यातून शुक्ल-कृष्ण पक्षांची वाढ-घट प्रकट होते. शेवटी देवी त्या क्षेत्रात नित्य विराजमान राहून स्त्रियांचे सौभाग्य देणारी आहे, आणि अष्टमीला शुचिर्भूत होऊन पाठ केल्यास सौभाग्यसिद्धी होते असे विधान आहे।
Adhyaya 87
Somaprāsāda-māhātmya (Glory of the Lunar Temple)
या अध्यायात सूत सोम (चंद्र) यांच्या अत्यंत मंगल प्रासाद/तीर्थाचे वर्णन करतात; त्याचे केवळ दर्शनही पातकांचा नाश करणारे मानले आहे. ऋषी विचारतात—चंद्रमा देवांमध्ये सर्वांचा समान आश्रय (समाश्रय) कसा होतो? सूत सांगतात—जगत ‘सोममय’ म्हणून स्मरणात आहे; औषधी व धान्ये सोमरसाने परिपूर्ण आहेत; देव सोमाने तृप्त होतात, म्हणून अग्निष्टोम इत्यादी सोम-संबंधित यज्ञ या तत्त्वावर आधारलेले आहेत। पुढे सोमप्रासाद बांधण्याची धर्मनीती येते—सोमवार व अन्य शुभ लक्षणांच्या काळात, श्रद्धेने शुद्ध संकल्प करून निर्माण केल्यास पुण्य वाढते; परंतु विधीविरुद्ध बांधकाम केल्यास अनिष्ट परिणाम होतात अशी चेतावणी दिली आहे। शेवटी अंबरीष, धंधुमार व इक्ष्वाकू यांनी बांधलेल्या मोजक्या सोमप्रासादांचा उल्लेख करून त्यांची दुर्मिळता सांगितली जाते आणि श्रवण-पठनाने पापनाश होतो अशी फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 88
अम्बावृद्धामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ambā-Vṛddhā (Protective Goddesses of Hāṭakeśvara-kṣetra)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—चार स्थानिक रक्षक देवतांमध्ये पूर्वी उल्लेख झालेल्या अम्बा‑वृद्धेचे माहात्म्य, तिच्या यात्राव्रताची उत्पत्ती व प्रभाव सविस्तर सांगा. सूत सांगतात की राजा चमत्काराने नगर वसविताना हाटकेश्वर‑क्षेत्राच्या रक्षणासाठी चार देवतांची विधिपूर्वक प्रतिष्ठापना केली. त्या राजवंशात अम्बा आणि ‘वृद्धा’ नावाच्या दोन स्त्रिया वैदिक विधीने काशी‑नरेशाशी विवाह करतात. कालयवनांशी युद्धात राजा मारला गेल्यावर, पतीच्या शत्रूंचा नाश व संरक्षण‑भाव ठेवून त्या दोघी विधवा हाटकेश्वर‑क्षेत्री जाऊन दीर्घकाळ देवी‑आराधना व तप करतात. त्यांच्या होमाग्नीतून उग्र शक्ती प्रकट होते आणि नंतर अनेक मुखे‑भुजा, विविध आयुधे‑वाहने व स्वभाव असलेल्या असंख्य ‘मातृ’ शक्तींचा प्रचंड समुदाय प्रादुर्भूत होतो. तो शत्रुसैन्याचा संहार करून त्यांना भक्षण करीत त्यांच्या राज्याचा विध्वंस करतो व मग आपल्या स्थानी परततो. मातृगण निवास व अन्न मागतात; तेव्हा अम्बा‑वृद्धा काही धर्मनियम‑निषेध सांगतात—अधर्म, पापाचार, देव‑ब्राह्मणद्रोह करणारे ‘भक्ष्य’ ठरतील—अशी मानवी आचरणाची मर्यादा निश्चित होते. शेवटी राजा देवांसाठी भव्य निवास बांधतो. फलश्रुतीत म्हटले आहे की पहाटे त्यांच्या मुखदर्शनाने, कार्याच्या आरंभ‑अंती पूजने व विशिष्ट तिथींना अर्पणाने रक्षण, इच्छित फल आणि ‘कंटकरहित’ म्हणजे अविघ्न जीवन मिळते.
Adhyaya 89
Śrīmātuḥ Pādukā-māhātmya (Glory of the Divine Pādukās in Hāṭakeśvara-kṣetra)
या अध्यायात हाटकेश्वर-क्षेत्रातील एक स्थानिक संकट व त्याचे विधी-दैवी निरसन वर्णिले आहे. ब्राह्मणांच्या घरांत रात्री मुलं नाहीशी होऊ लागतात; देवगण त्या अनर्थास कारणीभूत “छिद्र” (भेद) शोधू लागतात. ब्राह्मण श्रद्धेने अंबेकडे जाऊन रात्रौ होणाऱ्या अपहरणांची हकीकत सांगतात व संरक्षण मागतात; मदत न झाल्यास स्थलांतर करण्याचीही भाषा करतात. करुणावश अंबा भूमीवर प्रहार करून गुहा निर्माण करते व त्यात आपल्या दिव्य पादुका प्रतिष्ठित करते. ती सीमा-नियम देते—परिचारक देवता आतच राहावेत; चंचलतेने सीमा ओलांडल्यास देवत्वभ्रंश होईल. देव विचारतात पूजक कोण व नैवेद्य काय; अंबा सांगते की योगी व भक्त पूजा करतील, आणि पादुकांना मांस-मद्य इत्यादी अर्पणाचा क्रम ठरवून दुर्लभ सिद्धीचे वरदान देते. ही उपासना पसरल्याने अग्निष्टोमादी वैदिक यज्ञ कमी होतात; यज्ञभाग घटल्याने देव व्याकुळ होऊन महेश्वरास शरण जातात. शिव अंबेची अवध्यता मान्य करून “सुलभ उपाय” करतो—तेजस्वी कन्या प्रकट करून तिला मंत्र-विधी शिकवतो व परंपरेने पादुका-पूजा चालू ठेवण्याची आज्ञा देतो. शेवटी फलश्रुती—विशेषतः कन्येच्या हस्ते पूजा व चतुर्दशी-अष्टमीस श्रद्धेने श्रवण केल्यास इहसुख, परकल्याण व अखेरीस परम पद प्राप्त होते.
Adhyaya 90
वह्नितीर्थोत्पत्तिः (Origin of Vahni/Agni Tīrtha) — Chapter 90
ऋषींनी सूतांना अग्नितीर्थ व ब्रह्मतीर्थ यांची उत्पत्ती आणि माहात्म्य विचारले. सूतांनी शान्तनुच्या राज्यातील दुष्काळाची कथा सांगितली—उत्तराधिकारात अनियमितता वाटल्याने इंद्राने पाऊस थांबवला; त्यामुळे दुष्काळ, उपासमार पसरली आणि यज्ञकर्मे खंडित झाली. भुकेने व्याकुळ विश्वामित्रांनी कुत्र्याचे मांस शिजवले; निषिद्ध भक्षणाशी संबंध येईल या भीतीने अग्नी जगातून अंतर्धान पावला. देवांनी अग्नीचा शोध घेतला; हत्ती, पोपट आणि बेडकाने त्याची लपण्याची ठिकाणे सांगितली म्हणून त्यांना शाप मिळून वाणी/जिभेचा विपर्यास झाला. अखेर अग्नी हाटकेश्वर-क्षेत्रातील एका गहिऱ्या जलाशयात आश्रयाला गेला; त्याच्या उष्णतेने जलचर प्राणी नष्ट होऊ लागले. तेव्हा ब्रह्मदेवांनी येऊन अग्नीचे जगासाठीचे अपरिहार्यत्व स्पष्ट केले—यज्ञातून सूर्य, सूर्यापासून पर्जन्य, पर्जन्यापासून अन्न आणि अन्नापासून प्राणी टिकतात. ब्रह्मदेवांनी इंद्राशी समेट करून पाऊस पुन्हा सुरू करवला आणि वर दिला की तो जलाशय ‘वह्नितीर्थ/अग्नितीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल. या अध्यायात प्रातःस्नान, अग्निसूक्त-जप व भक्तिभावाने दर्शन यांद्वारे अग्निष्टोमयज्ञासमान पुण्य व संचित पापक्षय सांगितला आहे. तसेच ‘वसोःधारा’ (अखंड घृताहुती) ही शांती, पौष्टिक व वैश्वदेव कर्मांच्या पूर्णतेस आवश्यक, अग्नितोषक आणि दात्याच्या इच्छित फलप्राप्तीस कारणीभूत मानली आहे।
Adhyaya 91
अग्नितीर्थप्रशंसा (Agni-tīrtha Praise and the Devas’ Consolation)
सूता सांगतात—पितामह ब्रह्मदेवांनी क्रुद्ध पावक (अग्नी) शांत केला आणि मग स्वतः निवृत्त झाले. त्यानंतर शक्र, विष्णु, शिव इत्यादी देव आपल्या-आपल्या धामांना परत गेले. श्रेष्ठ द्विजांच्या अग्निहोत्रात अग्नी प्रतिष्ठित झाला, विधिपूर्वक आहुती स्वीकारू लागला आणि तेथे एक परम अग्नितीर्थ प्रकट झाले. या तीर्थाचे फल असे सांगितले आहे की जो प्रातःकाळी तेथे स्नान करतो, तो दिवसातून उत्पन्न (दिनज) पापांपासून मुक्त होतो। देव निघून जात असता गजेंद्र, शुक आणि मांडूक दुःखी होऊन आले व म्हणाले—“आपल्यामुळे अग्नीने आम्हाला शाप दिला आहे; जिह्वेच्या बाबतीत उपाय सांगा।” देवांनी त्यांना धीर दिला—जिह्वेत बदल झाला तरी सामर्थ्य टिकेल आणि राजसभेतही मान्यता मिळेल. अग्नीने ‘विजिह्व’ केलेल्या मांडूकासही विशेष ध्वनी-प्रकार दीर्घकाळ राहील, असे आश्वासन देऊन देवांनी करुणा प्रदान केली व प्रस्थान केले।
Adhyaya 92
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmakuṇḍa Māhātmya (Glorification of Brahma-Kuṇḍa)
या अध्यायात सूत अग्नितीर्थाच्या पूर्वकथनानंतर ब्रह्मकुंडाची उत्पत्ती व माहात्म्य सांगतो. ऋषी मार्कंडेयांनी तेथे पद्मयोनी ब्रह्मदेवाची प्रतिष्ठापना केली आणि निर्मळ जलाने भरलेले पवित्र कुंड निर्माण केले, असे वर्णन आहे. पुढे व्रत-विधान येते—कार्तिक महिन्यात चंद्र कृत्तिका नक्षत्रात असताना (कृत्तिका-योग) भीष्म-व्रत/भीष्म-पंचक करावे; त्या पुण्यजलात स्नान करून प्रथम ब्रह्मदेवाची, नंतर जनार्दन/पुरुषोत्तम विष्णूची पूजा करावी. फलश्रुतीत जन्म व लोकप्राप्तीचे फळ सांगितले आहे—शूद्रालाही श्रेष्ठ जन्म मिळतो आणि ब्राह्मण व्रत पाळल्यास ब्रह्मलोक प्राप्त होतो. उदाहरण म्हणून एक गवळी मार्कंडेयांचा उपदेश ऐकून श्रद्धेने व्रत करतो; कालांतराने देहत्यागानंतर तो जातिस्मर होऊन ब्राह्मणकुळात जन्म घेतो. पूर्व आई-वडिलांवरील प्रेम ठेवून तो पूर्व पित्याचे श्राद्ध करतो; नातेवाईक विचारल्यावर तो पूर्वजन्म व व्रत-प्रभावामुळे झालेला परिवर्तनाचा हेतु सांगतो. शेवटी उत्तर दिशेत ब्रह्मकुंडाची कीर्ती सांगून, तेथे वारंवार स्नान केल्यास साधक ब्राह्मणाला वारंवार उच्च जन्म/विप्रत्व मिळते, असे पुनः प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 93
गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gomukha Tīrtha Māhātmya—Account of the Glory of Gomukha)
या अध्यायात हाटकेश्वर-क्षेत्रातील गोमुखतीर्थाचे उत्पत्ती-कारण, लपणे आणि पुन्हा प्रकट होणे अशी कथा सांगितली आहे. शुभ तिथी-योगात तहानलेली गाय गवताचा तुरा उपटते, तेव्हा तिथून जलधारा फुटते व ती वाढत जाऊन मोठा कुंड बनतो; अनेक गायी तेथे पाणी पितात. रोगग्रस्त गोपालक त्या पाण्यात उतरून स्नान करतो आणि तत्क्षणी रोगमुक्त होऊन तेजस्वी देहाचा होतो; ही वार्ता पसरून ते स्थान “गोमुख” म्हणून प्रसिद्ध होते. ऋषी कारण विचारतात तेव्हा सूत अंबरीष राजाची तपश्चर्या सांगतात. त्याचा पुत्र कुष्ठरोगी होता; तो पूर्वजन्मातील ब्राह्मणवध (ब्रह्महत्या) या कर्मफलामुळे झाला असे मानले जाते—घुसखोर समजून ब्राह्मणाचा वध झाला होता. विष्णू प्रसन्न होऊन सूक्ष्म छिद्रातून पाताळातील जाह्नवी (गंगा) जल प्रकट करतात व स्नानाचा उपदेश देतात; पुत्र बरा होतो आणि छिद्र पुन्हा लपविले जाते. पुढे गोमुख-घटनेने तेच जल भूमीवर पुन्हा उघड झाले असे सांगितले आहे. भक्तीने केलेले स्नान पापनाशक व काही व्याधिनाशक मानले आहे. हाटकेश्वर प्रदेशात श्राद्ध केल्याने पितृऋण फेडले जाते; विशेषतः रविवारी पहाटेचे स्नान विशिष्ट उपचारफल देणारे, तसेच इतर दिवशीही श्रद्धाभक्तीने केलेले स्नान फलदायी असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 94
लोहयष्टिमाहात्म्य (The Glory of Paraśurāma’s Iron Staff)
या अध्यायात सूत ऋषींच्या प्रश्नाला उत्तर देत पवित्र क्षेत्रात असलेल्या अत्यंत तेजस्वी लोहयष्टीचे माहात्म्य सांगतो. पितृतर्पणादी विधी करून समुद्रस्नानास निघालेल्या परशुरामांना (राम भार्गव) तेथील मुनि व ब्राह्मण कुट्हार (परशु) सोडण्याचा उपदेश करतात—हातात शस्त्र असेपर्यंत क्रोधाची शक्यता राहते; व्रत पूर्ण केलेल्या पुरुषास ते शोभत नाही. परशुराम म्हणतात, कुट्हार टाकल्यास दुसरा कोणी तो उचलून दुरुपयोग करील; मग तो वधास पात्र ठरेल, आणि मी अपराध सहन करणार नाही. म्हणून ब्राह्मणांच्या विनंतीवरून ते कुट्हार मोडून लोखंडाची यष्टी बनवतात व रक्षणार्थ त्यांना अर्पण करतात. ब्राह्मण तिचे जतन व पूजन करण्याची प्रतिज्ञा करतात आणि फलश्रुती सांगतात—राज्य गमावलेले राजे पुन्हा राज्य मिळवतात, विद्यार्थी व ब्राह्मणांना उच्च ज्ञान व सर्वज्ञत्व प्राप्त होते, अपत्यहीनांना संतान मिळते; विशेषतः आश्विन कृष्ण चतुर्दशीस उपवासासह पूजेत महान पुण्य लाभते. परशुराम निघून गेल्यावर ते देवालय उभारून नियमित पूजा सुरू करतात व इच्छापूर्ती शीघ्र होते. शेवटी कुट्हाराची मूळ निर्मिती विश्वकर्म्याने अविनाशी लोखंडातून, रुद्रतेज मिसळून केली होती असे सांगितले आहे.
Adhyaya 95
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Ajāpāleśvarī Māhātmya: The Glory of the Goddess Installed by King Ajāpāla)
अध्याय ९५ मध्ये सूत ऋषी अजापालेश्वरी-पूजेची उत्पत्ती व तिचे फलित धर्माधिष्ठित तीर्थकथेत सांगतात. राजा अजापाल जुलमी करआकारणीमुळे प्रजेला होणाऱ्या सामाजिक हानीने व्यथित होतो; तरी प्रजारक्षणासाठी राजस्वाची गरजही त्याला कळते. म्हणून करदबावाऐवजी तपश्चर्येने “कंटकरहित” (अपराधरहित) राज्य घडविण्याचा संकल्प करून तो वसिष्ठांना विचारतो—कुठले तीर्थ शीघ्र फल देणारे, जिथे महादेव व देवगण सहज प्रसन्न होतात? वसिष्ठ त्याला हाटकेश्वर-क्षेत्राकडे पाठवतात, जिथे चंडिका लवकर तुष्ट होते. राजा ब्रह्मचर्य, शौच, नियत आहार आणि दिवसातून त्रिवार स्नान अशा नियमांनी देवीची आराधना करतो. देवी त्याला ज्ञानयुक्त शस्त्रे व मंत्र देते; त्यांमुळे चोरी-गुन्हे आवरले जातात, परस्त्रीगमनासारखे घोर अधर्म थांबतात आणि रोगांवर नियंत्रण येते—परिणामी भय कमी होते, पाप घटते व प्रजासुख वाढते. पाप व रोग कमी झाल्याने यमाचे कार्य जणू निष्क्रिय होते आणि देवांमध्ये विचारमंथन होते. तेव्हा शिव वाघरूप धारण करून राजाची परीक्षा घेतात; राजा संरक्षणार्थ उभा राहतो, आणि मग शिव स्वस्वरूप प्रकट करून राजाच्या अपूर्व धर्मराज्याची प्रशंसा करतात. शिव आज्ञा देतात की राजा राणीसमवेत पाताळातील हाटकेश्वराकडे जावा आणि नियत काळी देवीकुंडाच्या जलात प्राप्त शस्त्र-मंत्रांचे समर्पण करावे. शेवटी अजापाल तेथेच जरा-मरणरहित होऊन हाटकेश्वराची पूजा करीत राहतो, व देवीची प्रतिष्ठा स्थायी तीर्थाधार ठरते; शुक्ल चतुर्दशीचे पूजन व कुंडस्नान हे विशेष रक्षणकारी व रोगनिवारक सांगितले आहे.
Adhyaya 96
अध्याय ९६ — दशरथ-शनैश्चरसंवादः, रोहिणीभेद-निवारणम्, राजवापी-माहात्म्यम् (Chapter 96: Daśaratha–Śanaiścara Dialogue; Prevention of Rohiṇī-Disruption; Glory of Rājavāpī)
या अध्यायात सूत ऋषींना राजवंशकथा, पुण्यक्षेत्राची प्रतिष्ठा आणि लोककल्याणाशी निगडित एक विश्व-नीतिक प्रसंग सांगतो. अजपाल रसातळाला गेल्यानंतर त्याचा पुत्र राजा होतो; देवसन्निध्य व जगत्स्थैर्य राखल्यामुळे तो प्रशंसित आहे, तसेच शनैश्चरावर ‘विजय’ मिळविल्याचा संकेतही येतो. त्या सत्क्षेत्री विष्णु/नारायण प्रसन्न होऊन भव्य रचना उभी राहते आणि ‘राजवापी’ नावाची प्रसिद्ध वापी/कूप बांधला जातो. राजवापी येथे पंचमी तिथीस, विशेषतः प्रेतपक्षात, श्राद्ध केल्यास मोठे पुण्य व लौकिक-आध्यात्मिक मान्यता मिळते असे सांगितले आहे। पुढे ऋषी विचारतात—रोहिणीच्या शकटभेदास (आकाशीय स्थितीतील विघ्न) थांबविण्यासाठी शनैश्चराला कसे रोखले? ज्योतिषांच्या मते रोहिणीमार्ग भंगला तर बारा वर्षे दुष्काळ-दुर्भिक्ष, समाजव्यवस्थेचा ऱ्हास आणि वैदिक यज्ञपरंपरेचा खंड होईल. तेव्हा सूर्यवंशी दशरथ (अजाचा पुत्र) मंत्रसिद्ध दिव्य बाणाने शनैश्चरास सामोरा जातो व लोकहित-धर्माच्या आधारावर रोहिणीपथ सोडण्याची आज्ञा करतो. शनैश्चर आश्चर्यचकित होऊन आपल्या दृष्टीच्या उग्र प्रभावाचे रहस्य सांगतो व वर देतो; दशरथ मागतो की शनिवारी तेलाभ्यंग करणारे, यथाशक्ती तीळ व लोखंड दान करणारे, तसेच त्या दिवशी तीळहोम, समिधा व तांदूळकणांनी शांतिकर्म करणारे यांना शनीपीडा होऊ नये व दीर्घ संरक्षण मिळावे. शेवटी फलश्रुती—या अध्यायाचे नित्य पठण/श्रवण केल्याने शनैश्चरजन्य त्रास निवळतो।
Adhyaya 97
दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनम् (Daśaratha’s Resolve for Austerities to Obtain Progeny)
सूत सांगतात—राजा दशरथाने केलेल्या एका अद्भुत कर्मामुळे प्रसन्न होऊन इंद्र (शक्र) स्वतः येतो, राजाच्या अनुपम पराक्रमाची स्तुती करतो आणि वर देऊ करतो. दशरथ धन किंवा विजय न मागता, सर्व धर्मकर्मांत टिकणारी इंद्राशी चिरस्थायी मैत्री व सख्यभाव मागतो. इंद्र तो वर देतो आणि देवसभेत नियमित उपस्थित राहण्याची विनंती करतो. दशरथ संध्याकर्मानंतर दररोज देवसभेत जातो; तेथे दिव्य संगीत-नृत्याचा आनंद घेतो आणि देवरषींच्या मुखातून धर्मोपदेश व पवित्र कथा ऐकतो. दशरथ निघून गेल्यावर त्याच्या आसनावर जल शिंपडण्याची (अभ्युक्त्षण) एक रीत असते. नारद कारण सांगितल्यावर राजाला शंका येते—हे कुठल्या गुप्त पापाचे लक्षण तर नाही ना? तो ब्राह्मणांना पीडा, अन्याय, प्रजेत अव्यवस्था, भ्रष्टाचार, शरणागतांचा त्याग, यज्ञकर्मातील त्रुटी इत्यादी संभाव्य दोष मांडतो. इंद्र उत्तर देतो—तुझ्या देहात, राज्यात, वंशात, घरात किंवा सेवकांत कोणताही वर्तमान दोष नाही; परंतु पुत्रहीनता हीच पितृऋणरूप येणारी उणीव आहे, जी उच्च गतीला अडथळा ठरते. म्हणून हे जलशिंपडणे पितृसंबंधी प्रतिबंधक विधी आहे. इंद्र पुत्रप्राप्तीसाठी प्रयत्न करून पितृऋण फेडण्याचा उपदेश करतो. मग दशरथ अयोध्येला परत येऊन मंत्र्यांकडे राज्यभार सोपवतो आणि पुत्रार्थ तपश्चर्येचा संकल्प करतो. तसेच कार्त्तिकेयपुरास जाण्याचा सल्ला मिळतो—जिथे त्याच्या पित्याने पूर्वी तप करून इच्छित सिद्धी प्राप्त केली होती.
Adhyaya 98
राजस्वामिराजवापीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Royal Well ‘Rājavāpī’ and its Merit-Discourse)
सूता सांगतात—मंत्र्यांनी दूर केल्यानंतर राजा दशरथ हाटकेश्वर-क्षेत्री आला व भक्तिभावाने परिक्रमा केली। पित्याने स्थापिलेल्या देवीची पूजा, पुण्यजलात स्नान, प्रमुख देवालयांचे दर्शन, अनेक तीर्थांत स्नान व दानधर्म असा त्याचा क्रम झाला. पुढे चक्रधारी विष्णूसाठी मंदिर उभारून वैष्णव मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली आणि साधूंनी प्रशंसिलेली निर्मळ पाण्याची सुंदर ‘वापी’/पायऱ्यांची विहीर बांधली। त्या जलस्थळाशी निगडित कठोर तप करून दशरथाने शंभर वर्षे तपस्या केली. तेव्हा गरुडावर आरूढ, देवगणांनी वेढलेला जनार्दन प्रकट झाला व वर मागण्यास सांगितले. दशरथाने वंशवृद्धीसाठी पुत्रांची याचना केली; विष्णूने चार रूपांनी त्याच्या घरी जन्म घेण्याचे वचन दिले आणि धर्माने राज्य चालवून परत जाण्याचा उपदेश केला। ती वापी ‘राजवापी’ म्हणून प्रसिद्ध झाली. पंचमीला स्नान-पूजा करून वर्षभर श्राद्ध केल्यास अपुत्रालाही पुत्रप्राप्ती होते, असे व्रत सांगितले आहे. अखेरीस या वरदानामुळे दशरथाचे चार पुत्र—राम, भरत, लक्ष्मण, शत्रुघ्न—जन्मले; एक कन्या लोमपादाला दिली गेली, तसेच रामेश्वर, लक्ष्मणेश्वर व सीताप्रतिष्ठा इत्यादी राम-स्मृतींचाही उल्लेख येतो।
Adhyaya 99
Rāma–Lakṣmaṇa Saṃvāda, Devadūta-Sandeśa, and Durvāsā-Āgamanam (Chapter 99)
या अध्यायात ऋषी सूतांना एक विरोधाभास विचारतात—पूर्वी राम, सीता व लक्ष्मण एकत्र आले आणि एकत्रच वनात गेले असे सांगितले; तरीही “तेथेच” रामाने रामेश्वर इत्यादी प्रतिष्ठा दुसऱ्या वेळी केली असेही येते. सूत वेगवेगळे दिवस/प्रसंग यांचा भेद करून हा संशय दूर करतात आणि त्या क्षेत्राची पवित्रता नित्य आहे, तिचा क्षय होत नाही असे प्रतिपादन करतात। पुढे कथा राजप्रसंगाकडे वळते. लोकनिंदेने व्यथित होऊन राम संयमयुक्त राज्य करतात; ब्रह्मचर्याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. तेव्हा इंद्राचा आदेश घेऊन एक देवदूत गुप्तपणे येतो व सांगतो—रावणवधाचे कार्य पूर्ण झाल्यावर रामाने दिव्यलोकात परतावे। याच वेळी व्रतामुळे भुकेले दुर्वासा ऋषी येतात. लक्ष्मणास धर्मसंकट—राजाची गोपनीय आज्ञा पाळावी की ऋषींच्या शापापासून वंश वाचवावा? तो रामाला कळवून ऋषींना आत घेण्याची व्यवस्था करतो. राम देवदूताला नंतर उत्तर देण्याचे वचन देऊन निरोप देतात, दुर्वासांना अर्घ्य-पाद्य देऊन सत्कार करतात व विविध अन्नाने तृप्त करतात—अशा रीतीने राजधर्म, देवाज्ञा आणि तपस्वीचा अधिकार यांचा समतोल आतिथ्यधर्मातून दाखविला आहे।
Adhyaya 100
Lakṣmaṇa-tyāga at Sarayū and the Ethics of Royal Truthfulness (लक्ष्मणत्यागः सरयूतटे)
या अध्यायात सूत धर्मसंकटाचे वर्णन करतो. दुर्वासा ऋषी निघून गेल्यावर लक्ष्मण तलवार घेऊन श्रीरामांकडे येतो व म्हणतो—रामांची पूर्वप्रतिज्ञा आणि राजधर्मातील सत्यनिष्ठा अबाधित राहावी म्हणून मला दंड देऊन वध करा. राम स्वतःच्या व्रताची आठवण करून अंतःकरणात व्याकुळ होतो आणि मंत्री व धर्मज्ञ ब्राह्मणांशी विचारविनिमय करतो; निर्णय असा होतो की प्रत्यक्ष हत्या नव्हे, तर त्याग/निर्वासन हाच दंड—साधूंच्या बाबतीत त्याग हा मृत्यूसमान मानला जातो. म्हणून राम लक्ष्मणाला तत्काळ राज्य सोडण्याची व पुन्हा भेट न घेण्याची आज्ञा देतो. लक्ष्मण कुटुंबाशी न बोलता सरयूतीरी जातो, शुद्धी करून योगासनात स्थिर होतो आणि ‘ब्रह्मद्वार’ मार्गे योगिक रीतीने तेज/प्राणांचा त्याग करतो; त्याचे शरीर तीरावर निश्चेष्ट पडते. राम अत्यंत शोक करतो व वनवासात लक्ष्मणाने केलेली सेवा व संरक्षण आठवतो. मंत्री अंत्यसंस्कार सुचवतात, तेव्हा आकाशवाणी सांगते—ब्रह्मज्ञाननिष्ठ संन्याशासाठी होम-दाह योग्य नाही; लक्ष्मण योगनिर्गमनाने ब्रह्मधामास गेला आहे. राम लक्ष्मणाविना अयोध्येत परतण्यास नकार देतो, कुशाला राज्यभार देण्याचा विचार करतो आणि विभीषण व वानरांसह मित्रराजांशी सल्लामसलत करून पुढील अव्यवस्था टाळण्याची योजना करतो; अशा रीतीने सरयूतीर्थ, राजसत्यव्रत आणि संन्यासी-धर्मनियम यांचे सुंदर गुंफण येथे दिसते।
Adhyaya 101
सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनम् (Rāma’s Installation of the Rāmeśvara Triad in the Midst of the Setu)
सूत सांगतात—रात्र संपल्यानंतर पहाटे श्रीराम पुष्पक-विमानाने सुग्रीव, सुषेण, तारा, कुमुद, अंगद इत्यादी प्रमुख वानरांसह वेगाने लंकेस पोहोचले आणि पूर्वीच्या युद्धस्थळांचे पुनः दर्शन घेतले. रामांचे आगमन ओळखून विभीषण मंत्र्यांसह व सेवकांसह पुढे आला, साष्टांग नमस्कार केला आणि लंकेत आदराने रामांचे स्वागत केले. विभीषणाच्या राजप्रासादात बसलेल्या रामांना त्याने राज्य व गृहव्यवहार पूर्णपणे अर्पण करून आज्ञा मागितली. लक्ष्मण-वियोगाच्या शोकाने व्याकुळ आणि दिव्यलोकगमनाच्या हेतूने श्रीरामांनी राजधर्म-नीती सांगितली—ऐश्वर्य मद निर्माण करते; म्हणून गर्व टाळावा, इंद्रादी देवांचा मान राखावा, आणि अशी सीमा-व्यवस्था करावी की राक्षसांनी रामसेतू ओलांडून मनुष्यांना त्रास देऊ नये; मनुष्य हे रामांच्या संरक्षणाखाली आहेत. कलियुगात दर्शनासाठी येणाऱ्या यात्रेकरूंना व सुवर्णलोभामुळे होणाऱ्या उपद्रवांना घेऊन विभीषण चिंतित झाला. तेव्हा राक्षसांच्या अतिक्रमणामुळे दोष होऊ नये म्हणून श्रीरामांनी सेतूच्या मध्यभागातील प्रसिद्ध भू-रचना बाणांनी छेदून मार्ग अगम्य केला; चिन्हांकित शिखर व लिंगधारी उंच भाग समुद्रात कोसळला. दहा रात्री तेथे राहून युद्धकथा सांगून राम नगराकडे निघाले; सेतूच्या टोकाशी महादेवाची स्थापना केली आणि श्रद्धेने सेतूच्या आरंभी, मध्य व शेवटी ‘रामेश्वरत्रय’ प्रतिष्ठित करून तीर्थयात्रा व पूजाविधीची मर्यादा स्थिर केली.
Adhyaya 102
Hāṭakeśvara-kṣetra-prabhāvaḥ (The Glory of Hāṭakeśvara and the Foundations of Rāmeśvara–Lakṣmaṇeśvara)
सूत सांगतात—राम पुष्पक-विमानातून आपल्या निवासाकडे जात असताना अचानक विमान स्थिर झाले. कारण विचारल्यावर रामांनी वायुसुत हनुमंताला तपासासाठी पाठवले. हनुमंताने सांगितले की खाली पवित्र हाटकेश्वर-क्षेत्र आहे; तेथे ब्रह्म्याची सन्निधी मानली जाते आणि आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विन तसेच अनेक सिद्धगण वास करतात. या दिव्य पावित्र्याच्या घनतेमुळे पुष्पक त्यापुढे जाऊ शकत नाही. राम वानर व राक्षसांसह उतरून तीर्थे व देवालये पाहतात, स्नान करतात आणि इच्छापूर्ती करणाऱ्या कुंडाचा उल्लेख येतो. शुद्धी करून पितृतर्पण करतात व क्षेत्राच्या अद्भुत पुण्याचा विचार करतात. पूर्वपरंपरेनुसार (केशवाशी निगडित) लिंगप्रतिष्ठेचा संकल्प करतात, स्वर्गारूढ लक्ष्मणाच्या स्मरणार्थ लक्ष्मणेश्वराची भावना ठेवतात आणि सीतेसह शुभ, दृश्य रूपाची अभिलाषा करतात. राम भक्तिभावाने पाच प्रसाद/मंदिरे स्थापतात; इतरही आपापली लिंगे प्रतिष्ठित करतात. शेवटी फलश्रुती—नित्य प्रातःदर्शनाने रामायण-श्रवणाचे फळ मिळते; अष्टमी व चतुर्दशीला रामचरित्रपाठ केल्यास अश्वमेधयज्ञासमान फळ प्राप्त होते.
Adhyaya 103
Ānarttīya-taḍāga Māhātmya and Kārttika Dīpadāna (आनर्त्तीयतडाग-माहात्म्यं तथा कार्तिकदीपदानम्)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—या क्षेत्रात वानर व राक्षसांनी प्रतिष्ठापित केलेल्या शिवलिंगांचे माहात्म्य व फल काय. सूत दिशानुसार वर्णन करतात—बालमण्डनकात स्नान करून सुग्रीव मुखलिंग स्थापतो; इतर वानरगणही मुखलिंगे स्थापतात; पश्चिमेस राक्षस चतुर्मुख लिंगे ठेवतात; पूर्वेस श्रीराम पाच प्रासादांनी युक्त, पापनाशक पुण्यधाम उभारतात. दक्षिणेस आनर्त्तीय तडागाजवळ विष्णु-कूपिका शुद्धिदायिनी आहे; तेथे दक्षिणायनात केलेले श्राद्ध अश्वमेधतुल्य पुण्य देऊन पितरांचा उत्कर्ष घडवते. कार्त्तिकात दीपदान नरकपतन रोखते आणि जन्मोजन्मीची अंधता इत्यादी क्लेश नष्ट करते. ऋषींच्या प्रेरणेने सूत आनर्त्तीय तडागाचे अपरिमित माहात्म्य सांगत राम-अगस्त्य भेटीचा प्रसंग आणतात. अगस्त्य आपल्या रात्रिदर्शनाचे वर्णन करतात—आनर्त्त देशाचा पूर्व राजा श्वेत दिव्य विमानात असूनही दीपोत्सवाच्या रात्री तडागातून स्वतःचे कुजलेले शरीर वारंवार भक्षण करतो व मग काही काळ दृष्टी प्राप्त करतो; हा कर्मफलाचा जिवंत दृष्टांत आहे. राजा कबूल करतो—दान न करणे, विशेषतः अन्नदान टाळणे; रत्नांची लुबाडणूक; आणि प्रजापालनात दुर्लक्ष. ब्रह्मा सांगतात की याच दोषांमुळे उच्च लोकांतही त्याला भूक व अंधत्व भोगावे लागते. अगस्त्य उपाय सांगतात—रत्नजडित कंठाभरण ‘अन्न-निष्क्रय’ म्हणून अर्पण करणे, दामोदराला कार्त्तिकात रत्नदीप अर्पण करणे, यम/धर्मराज पूजन, तीळ व उडीद दान आणि ब्राह्मण-तर्पण. त्यामुळे राजा क्षुधामुक्त होऊन निर्मळ दृष्टी प्राप्त करतो व तीर्थप्रभावाने ब्रह्मलोकाला जातो. शेवटी प्रतिपादन होते—कार्त्तिकात या तडागात स्नान करून दीपदान करणारे पापमुक्त होऊन ब्रह्मलोकी मान पावतात; हे स्थान आनर्त्तीय तडाग व विष्णु-कूपिकेसह प्रसिद्ध आहे।
Adhyaya 104
Rākṣasa-liṅga-pratiṣṭhā, Kuśa–Vibhīṣaṇa-saṃvāda, and the Tri-kāla Worship of Rāmeśvara
अध्याय १०४ मध्ये तीर्थवर्णनाच्या चौकटीत राज्यकारभार व यात्रेचा प्रसंग येतो. ऋषी सूतांना विचारतात—राक्षसांनी भक्तीने प्रतिष्ठापित केलेल्या लिंगांचे माहात्म्य व परिणाम काय? सूत सांगतात की लंकेतील बलाढ्य राक्षस हाटकेश्वरराज क्षेत्राच्या पश्चिम भागात वारंवार येऊन प्रवासी व रहिवासी यांना भक्ष करतात व दहशत माजवतात. शरणार्थी अयोध्येत राजा कुशाला कळवतात—राक्षस-मंत्रांनी स्थापलेली चतुर्मुख लिंगे हिंसक आक्रमणांना आकर्षित करतात; त्यांचे अनवधानाने पूजनही त्वरित विनाश घडवते अशी भीती पसरलेली आहे. ब्राह्मण कुशाला निष्काळजीपणाबद्दल धारेवर धरतात; तो जबाबदारी स्वीकारून विभीषणाला कठोर संदेश पाठवतो. दूत सेतुप्रदेशी पोहोचतो, पण सेतू तुटल्याने पुढे जाणे अडते. तेथील लोक विभीषणाची कठोर भक्तिनिष्ठा सांगतात—तो दिवसातील तीन काळी रामेश्वराच्या तीन स्वरूपांची पूजा करतो: पहाटे द्वार-देवळात, दुपारी पाण्यातील सेतूच्या खंडावर, आणि रात्री. विभीषण येऊन शिवाची गूढ स्तुती करतो—शिव सर्वदेवमय व सर्वभूतांत अंतर्व्याप्त, जसे लाकडात अग्नी व दह्यात तूप. तो पुष्प, अलंकार, वाद्य-गानांसह विस्तृत पूजा करून कुशाचे आरोप ऐकतो, अज्ञानाने हानी झाली असे मान्य करतो, दोषी राक्षसांची चौकशी करून त्यांना शाप देतो की ते क्षुधार्त व दीन अवस्थेत पडोत, आणि संयमाचे वचन देतो. यानंतर दूत धोकादायक लिंगे उपटून टाकण्याचा आग्रह धरतो; पण विभीषण रामासमोर केलेल्या व्रताचा व धर्मनियमाचा दाखला देतो—लिंग चांगल्या-वाईट स्थितीतही हलवू नये. कुश व्यावहारिक उपाय सांगतो: लिंग ‘हलविण्या’ऐवजी त्यांच्या स्थळांना मातीने भरून/झाकून टाका, म्हणजे अपाय थांबेल आणि स्थानांतर-निषेधही पाळला जाईल. तो शापित प्राण्यांसाठी श्राद्धभंग, दानदोष व अयोग्य भक्षणदोष यांशी निगडित नैतिक परिणामही ठरवतो; आणि विभीषणापुढे कठोर वचनाबद्दल क्षमा मागून विश्वास पुनःस्थापित करतो. शेवटी दान, समेट आणि नियतपूजेमुळे क्षेत्र पुन्हा स्थिर होते व राजधर्म उजागर होतो.
Adhyaya 105
राक्षसलिङ्गच्छेदनम् (Rākṣasa-liṅga-cchedanam) — “The Episode of the Severed/Damaged Rākṣasa Liṅgas”
सूत सांगतात—तुला राशीत सूर्य असताना एका संधिकाळी पूर्वी लिंग-प्राकट्यांनी पावन झालेला प्रदेश धूळ व गाळाने भरून झाकला गेला. लिंगे दृष्टीआड झाल्याने त्या क्षेत्राला जणू ‘क्षेम’—सुरक्षा—पुन्हा प्राप्त झाली; दृश्य चिन्हे लुप्त झाल्यामुळे इतर लोकांनाही शांतता लाभली असे वर्णन येते. नंतरच्या युगचक्रात शाल्वदेशातून राजा बृहदश्व तेथे आला. प्रासादरहित विस्तीर्ण भूमी पाहून त्याने बांधकामाचा निर्धार केला व अनेक कारागीर बोलावून खोल उत्खनन व स्वच्छतेची आज्ञा दिली. खोदकामात असंख्य चतुर्मुख लिंगे प्रकट झाली; त्या तेजाने भूमी भरलेली पाहून राजा व उपस्थित कारागीर तत्क्षणी मृत्युमुखी पडले. तेव्हापासून हाटकेश्वर-क्षेत्रातील त्या तीर्थस्थानी कोणीही प्रासाद बांधत नाही, तसेच तलाव वा विहीरही खोदत नाही—भय आणि श्रद्धेमुळे; हा स्थानिक निषेध पावन धोक्याच्या स्मृतीरूपाने टिकून राहिला.
Adhyaya 106
Luptatīrthamāhātmya-kathana (Theological Account of Lost Tīrthas)
ऋषी विचारतात—धुळीने भरलेल्या भूमीवर व प्रेतांच्या उपद्रवामुळे कोणती तीर्थे व लिंगे ‘लुप्त’ (गुप्त/आड) झाली? सूत सांगतात की असंख्य पवित्र स्थाने झाकली गेली; त्यातील प्रमुख उदाहरणे म्हणजे चक्रतीर्थ—जिथे विष्णूंनी चक्र ठेवले, आणि मातृतीर्थ—जिथे स्कंद/कार्त्तिकेयाने दिव्य मातृदेवतांची प्रतिष्ठा केली. तसेच अनेक राजवंश व ऋषिपरंपरांच्या आश्रमांतील लिंगेही काळाच्या ओघात गुप्त झाल्याचा उल्लेख येतो. पुढे भूमी-व्यवस्थापनाचा संकटप्रसंग येतो—प्रेत धुळीचा वर्षाव करून भूमी भरू पाहतात; पण मातृदेवतांच्या रक्षणशक्तीशी निगडित प्रचंड वारा धूळ उडवून देतो. प्रेत राजा कुशाकडे जातात; राजा रुद्राची आराधना करतो. रुद्र सांगतात की हे क्षेत्र मातृगणांनी संरक्षित आहे; काही लिंगे राक्षस-मंत्रांनी स्थापिलेली असून त्यांचा स्पर्श किंवा दर्शनही अनिष्टकारक—म्हणून ती निषिद्ध स्थाने. शास्त्रमर्यादेनुसार प्रतिमा उपटू नयेत, आणि लिंग स्वभावतः स्थिर असते. तपस्वी व ब्राह्मणांचे रक्षण व्हावे म्हणून रुद्र मातृदेवतांना सध्याचे स्थान सोडण्याची आज्ञा देतात. मातृगण स्कंदानेच आपली स्थापना केली आहे असे सांगून त्याच क्षेत्रात समकक्ष पवित्र निवास मागतात. रुद्र त्यांना अष्टाषष्टि (६८) रुद्र-क्षेत्रांत वेगवेगळी निवासस्थाने देऊन उच्च पूजेचा वर देतात. मातृगण निघून गेल्यावर प्रेत सतत धुळीने भूमी भरतात आणि रुद्र अंतर्धान पावतात. हा नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्य, अध्याय १०६चा सारांश आहे.
Adhyaya 107
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मणचित्रशर्मलिङ्गस्थापनवृत्तान्तवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: Account of Brāhmaṇa Citraśarman’s Liṅga Installation)
अध्यायाच्या आरंभी ऋषी सूतांना विचारतात—शिवाशी संबंधित प्रसिद्ध ‘अष्टाषष्टि’ (अडुसष्ट) पवित्र क्षेत्रे एका ठिकाणी कशी एकवटली? सूत चमत्कारपुरातील वत्सवंशीय ब्राह्मण चित्रशर्मा यांचा पूर्ववृत्तांत सांगतात. भक्तीने प्रेरित होऊन तो पाताळात प्रतिष्ठित मानल्या जाणाऱ्या हाटकेश्वर-लिंगाचे प्राकट्य घडविण्यासाठी दीर्घ तप करतो. शिव प्रसन्न होऊन दर्शन देतात, वर देतात व लिंगस्थापनेची आज्ञा करतात; चित्रशर्मा भव्य प्रासाद उभारून शास्त्रोक्त विधीने नित्यपूजा करतो, त्यामुळे लिंगाची कीर्ती वाढते व यात्रेकरू येऊ लागतात. चित्रशर्माची वाढती प्रतिष्ठा पाहून इतर ब्राह्मणांत स्पर्धा निर्माण होते. तेही सममान मिळावा म्हणून कठोर तप करतात; निराशेतून अग्निप्रवेश (आत्मदाह) करण्यापर्यंत प्रसंग येतो. तेव्हा शिव हस्तक्षेप करून त्यांना थांबवतात व मागणी विचारतात; ते सर्व क्षेत्र-लिंगांचा समूह तिथेच प्रकट व्हावा अशी इच्छा व्यक्त करतात. चित्रशर्मा आक्षेप घेतो, पण शिव मध्यस्थी करून सांगतात—कलियुगात तीर्थांना संकट येईल, म्हणून ही क्षेत्रे येथे आश्रय घेतील; दोन्ही पक्षांना मान मिळेल. चित्रशर्माला श्राद्ध-तर्पणातील नामोच्चार-विधीत चिरस्थायी वंशप्रतिष्ठा मिळते, आणि इतर ब्राह्मण गोत्रानुसार प्रासाद बांधून लिंगस्थापना करतात; अशा रीतीने अडुसष्ट दिव्य देवालये निर्माण होतात. शेवटी शिव संतोष व्यक्त करतात व हे स्थान क्षेत्रांचे स्थिर आश्रयस्थान आणि ‘अक्षय’ श्राद्धफल देणारे म्हणून वर्णिले जाते।
Adhyaya 108
अष्टषष्टितीर्थवर्णनम् (Enumeration and Definition of the Sixty-Eight Tīrthas)
अध्याय १०८ मध्ये ऋषी कुतूहलाने व उपयोगी सूची मिळावी म्हणून सूतांना विनंती करतात की पूर्वी सांगितलेली ‘अडुसष्ट’ क्षेत्रे व इतर तीर्थे नावे घेऊन पुन्हा सांगा. सूत कैलासावरील शिव–पार्वती संवादाचा आधार देऊन सांगतात—कलियुगात अधर्म वाढल्याने तीर्थे पाताळात लीन होतात असे वर्णन येते; मग पावित्र्य कसे समजावे व कसे प्राप्त करावे हा प्रश्न उभा राहतो. शिव ‘तीर्थ’ची व्यापक व्याख्या देतात—माता-पिता, सत्संग, धर्मचिंतन, यम-नियम, तसेच पुण्यकथांचे श्रवण-स्मरण हीही तीर्थेच. दर्शन, स्मरण किंवा स्नानमात्रानेही महापातकांचे शोधन होते असा सिद्धान्त सांगितला आहे; पण स्नान भक्तीने, एकाग्र मनाने, महेश्वरपूजेकडे उन्मुख होऊन करावे असे विशेष उपदेश आहे. शेवटी सर्वदेशीय प्रमुख तीर्थ-क्षेत्रांची नामावली दिली असून पुढील सविस्तर वर्णनाची ती भूमिका ठरते.
Adhyaya 109
Tīrthas and the Kīrtana of Śiva’s Localized Names (तीर्थेषु शिवनामकीर्तनम्)
हा अध्याय शैव संवादरूप आहे. ईश्वर सांगतात की त्यांनी ‘तीर्थसमुच्चय’चा सार उघड केला असून देव व भक्तांच्या कल्याणासाठी ते सर्व तीर्थस्थानी सदैव उपस्थित आहेत. जो मनुष्य तीर्थात स्नान करून देवदर्शन करतो आणि त्या तीर्थाशी संबंधित शिवनामाचे कीर्तन करतो, त्याला मोक्षाभिमुख फल प्राप्त होते. श्री देवी प्रत्येक तीर्थावर कोणते नाव जपावे याची संपूर्ण यादी मागतात. तेव्हा ईश्वर अनेक पवित्र स्थळे शिवाच्या विशिष्ट नाम-रूपांशी जोडून सांगतात—उदा. वाराणसी—महादेव, प्रयाग—महेश्वर, उज्जयिनी—महाकाल, केदार—ईशान, नेपाळ—पशुपालक, श्रीशैल—त्रिपुरांतक इत्यादी. अखेरीस फलश्रुती: ही यादी ऐकणे/पठण करणे पापांचा नाश करते. ज्ञानी साधकांनी प्रातः, मध्यान्ह व सायंकाळ—त्रिकाळी याचे पठण करावे, विशेषतः शिवदीक्षितांनी. घरात हे लिखित स्वरूपात ठेवले तरी भूत-प्रेतांचे उपद्रव, रोग, सर्पभय, चोरभय व अन्य बाधा दूर होतात असे सांगितले आहे.
Adhyaya 110
अष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Sixty-Eight Tīrthas; the Supreme Eightfold Tīrtha Cluster)
या अध्यायात देवी मनुष्यांना—दीर्घायुष्य असले तरी—दूरदूरच्या तीर्थयात्रा करणे किती कठीण आहे, हे विचारून तीर्थांचा ‘सार’ मागते. ईश्वर उत्तर देतात की एक ‘अनुत्तम’ तीर्थाष्टक आहे—नैमिष, केदार, पुष्कर, कृमिजंगळ, वाराणसी, कुरुक्षेत्र, प्रभास आणि हाटकेश्वर—या ठिकाणी श्रद्धेने स्नान केल्यास सर्व तीर्थांचे फळ मिळते। देवी कलियुगातील योग्यतेबद्दल विचारल्यावर ईश्वर हाटकेश्वर-क्षेत्राला या आठांमध्ये सर्वोच्च ठरवतात आणि सांगतात की कलियुगातही तेथे सर्व क्षेत्रे व इतर तीर्थे दिव्य आज्ञेने उपस्थित मानली जातात। शेवटी सूत फलश्रुती सांगतात—या माहात्म्याचे श्रवण किंवा पठण केल्याने स्नानजन्य पुण्यासमान फल मिळते; त्यामुळे ग्रंथपाठ-श्रवणही तीर्थकर्मासारखी पवित्र साधना ठरते।
Adhyaya 111
दमयन्त्युपाख्याने—दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तिः (Damayantī Episode—Petrification by a Brāhmaṇa’s Curse)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—शिवक्षेत्रांशी संबंधित ब्राह्मणांची गोत्रपरंपरा, संख्या व तपशील सांगावा. सूत पूर्वोपदेश सांगत आनर्तदेशाच्या राजाची कथा मांडतात—राजा कुष्ठरोगाने पीडित होता; परंतु शंखतीर्थात स्नान करताच तीर्थमहिमा व शिवकृपेने त्याला तत्क्षणी आराम मिळतो. कृतज्ञ राजा तपस्वींना दान देऊ पाहतो, पण ते अपरिग्रहव्रती असल्याने भौतिक भेटवस्तू स्वीकारत नाहीत. तेव्हा धर्मवचन स्पष्ट होते—कृतघ्नता हा अत्यंत गंभीर दोष असून त्याचे प्रायश्चित्त सहज नाही. राजाला उपकारफेडीची चिंता राहते. कार्त्तिकात ऋषी पुष्करयात्रेस गेले असता तो दमयंतीला सांगतो—ऋषिपत्नींना अलंकार देऊन सेवा कर, म्हणजे तपस्वी नियमभंग होणार नाही. काही तपस्विन्या स्पर्धेने अलंकार स्वीकारतात, तर चार जणी नाकारतात. ऋषी परत आल्यावर आश्रम अलंकारांनी ‘विकृत’ झालेला पाहून क्रुद्ध होतात व शाप देतात; दमयंती तत्क्षणी शिळा होते. राजा शोकाकुल होऊन क्षमा व उपाय शोधतो. संदेश असा—भक्तीने दिलेले दानही जर आसक्ती, स्पर्धा किंवा व्रतभंग घडवेल, तर ते धर्मसीमा ओलांडून अधर्म ठरते.
Adhyaya 112
Ūṣarotpatti-māhātmya (The Māhātmya of the Origin of the Barren Tract) — Damayanty-upākhyāna Continuation
या अध्यायात सूतांच्या निवेदनातून नीती-धर्मविचाराचा सुबद्ध प्रसंग येतो. अडुसष्ट थकलेले ब्राह्मण तपस्वी पायी परत येतात आणि घरी पोहोचल्यावर त्यांच्या पत्नी दिव्य वस्त्रे व अलंकारांनी नटलेल्या दिसतात. भुकेने व्याकुळ होऊन ते विचारतात—तपस्वी-आचाराला विरोधी अशी सजावट कशी? तेव्हा स्त्रिया सांगतात की राणी दमयंती राजाश्रय देणाऱ्या दात्यासारखी येऊन ही वस्त्रे-अलंकार देऊन गेली। तपस्वी ‘राजप्रतिग्रह’ हा तपस्व्यांसाठी विशेष दोष मानून क्रोधात हातात जल घेऊन राजा व राज्याला शाप देण्यास सिद्ध होतात. तेव्हा पत्नी प्रतिवाद करतात—गृहस्थाश्रमही ‘उत्तम’ मार्ग आहे, जो इह-पर दोन्ही फल देतो; दीर्घकाळचे दारिद्र्य सांगून त्या राजाकडून भूमी व उपजीविकेची व्यवस्था मागतात, अन्यथा आत्महानीची धमकी देतात, ज्यामुळे ऋषींवर मोठे पाप येईल. हे ऐकून ऋषी शापाचे जल जमिनीवर सोडतात; ते जल पृथ्वीचा काही भाग जाळून कायमचा लवणयुक्त ऊसर प्रदेश निर्माण करते, जिथे पीक उगवत नाही आणि जन्मही होत नाही असे म्हटले आहे. शेवटी फलश्रुती—फाल्गुन महिन्यात रविवारी येणाऱ्या पौर्णिमेला तेथे केलेले श्राद्ध, स्वतःच्या कर्मामुळे घोर नरकात गेलेल्या पितरांनाही उन्नत करते।
Adhyaya 113
अग्निकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् (Agni-kuṇḍa Māhātmya: Account of the Glory of the Fire-Pond) — त्रिजातकविशुद्धये (for the purification/verification regarding Trijāta)
या अध्यायात सूत मुनी बहुप्रसंगात्मक धर्मकथा सांगतात. प्रथम एका राजाने गृहस्थाश्रमात स्थिर झालेल्या ब्राह्मणांना आदराने भेटून त्यांच्या विनंतीनुसार दुर्गयुक्त वस्ती उभारली, निवास, दान-भोग व संरक्षणाची व्यवस्था केली आणि आश्रय-रक्षणाने समाजस्थैर्य प्रस्थापित केले. पुढे कथा आनर्तदेशातील राजा प्रभञ्जनाच्या पूर्वप्रसंगाकडे वळते. राजपुत्राच्या जन्मकाळी ज्योतिषांनी अशुभ ग्रहदोष सांगून सोळा ब्राह्मणांकडून वारंवार शांतिकर्म करण्याचा उपाय दिला. तरीही रोगराई, पशुहानी व राज्यावर संकट वाढू लागले. तेव्हा अग्निदेव पुरुषरूपाने प्रकट होऊन सांगतात की यज्ञात ‘त्रिजात’ (विवादित/अन्यजन्म) ब्राह्मण सामील असल्याने कर्म दूषित झाले आहे. थेट आरोप टाळण्यासाठी अग्नि आपल्या स्वेदजलापासून एक कुण्ड निर्माण करून सोळाही जणांना त्यात स्नान करवितात; जो अशुद्ध असतो त्याच्या अंगावर विस्फोटकासारखी चिन्हे उमटतात. मग संकल्प ठरतो—हे अग्निकुण्ड ब्राह्मणांच्या शुद्धी-परीक्षेसाठी स्थायी तीर्थ राहील; अयोग्य स्नान करणारे चिन्हित होतील आणि स्नानाने प्राप्त दृश्यशुद्धीने सामाजिक-याज्ञिक वैधता ठरेल. शेवटी राजा योग्य शुद्धीने तत्क्षणी निरोगी होतो; कार्त्तिकस्नानादि केल्यास पापक्षय व निर्दिष्ट दोषमुक्ती अशी फलश्रुतीही सांगितली आहे.
Adhyaya 114
नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनम् / Origin Narrative of the Name “Nagara” (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
सूत सांगतो—मातृदोषामुळे समाजात अपमानित झालेला ब्राह्मण तपस्वी त्रिजात आपल्या प्रतिष्ठेच्या पुनर्स्थापनेसाठी जलस्रोताजवळ कठोर तप व शिवपूजा करतो. भगवान शंकर प्रसन्न होऊन प्रकटतात आणि वर देतात की पुढे तो चामत्कारपुरातील ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठत्व प्राप्त करील. पुढे चामत्कारपुरात देवराताचा पुत्र क्रथ गर्विष्ठ व उतावळा होऊन श्रावण कृष्ण-पंचमीला नागतीर्थाजवळ रुद्रमाला नावाच्या नागशिशूला मारतो. नागशिशूचे माता-पिता व सर्व नागसमुदाय एकत्र येतात; शेषनागाच्या नेतृत्वाखाली प्रतिशोध घेऊन ते क्रथाला गिळतात व नगर उद्ध्वस्त करतात. परिसर ओस पडून नागांचे वस्तीस्थान बनते आणि मनुष्यप्रवेशास बंदी येते. भयभीत ब्राह्मण त्रिजाताकडे धाव घेतात. त्रिजात शिवाकडे नागनाशाची विनंती करतो; पण शिव निर्दोष नागशिशूचा अपराध नसल्याचे व श्रावण-पंचमीला नागपूजेचे धार्मिक महत्त्व सांगून अंधदंड नाकारतात. त्याऐवजी ते सिद्ध मंत्र देतात—“न गरं न गरं” (त्र्यक्षर); याच्या उच्चाराने विष शमते, साप दूर पळतात, आणि जे राहतात ते दुर्बल होऊन वश होतात. त्रिजात उरलेल्या ब्राह्मणांसह परत येऊन मंत्रघोष करतो; नाग पळून जातात किंवा दमन होतात, आणि वस्ती पुन्हा उभी राहते. तेव्हापासून त्या स्थळास “नगर” हे नाव प्रसिद्ध झाले. फलश्रुती—ही कथा पठण करणाऱ्यांना सर्पजन्य भय होत नाही.
Adhyaya 115
त्रिजातेश्वरस्थापनं गोत्रसंख्यानकं च (Establishment of Trijāteśvara and the Enumeration of Gotras)
या अध्यायात ऋषी सूतांना त्रिजाताविषयी विचारतात—त्याचे नाव, उत्पत्ती, गोत्र आणि ‘त्रिजात’ म्हणून जन्मचिन्ह असतानाही तो आदर्श कसा ठरला. सूत सांगतात की तो साङ्कृत्य ऋषींच्या वंशपरंपरेत जन्मला; ‘प्रभाव’ हे त्याचे प्रसिद्ध नाव असून ‘दत्त’ हीही त्याची संज्ञा आहे, तसेच त्याचा संबंध निमीच्या वंशाशी जोडला आहे. त्रिजाताने त्या क्षेत्राचे उन्नयन करून शिवाचे शुभ मंदिर ‘त्रिजातेश्वर’ या नावाने स्थापिले; अखंड पूजेमुळे तो देहासह स्वर्गास गेला. यानंतर विधी सांगितला आहे—जे भक्तिभावाने देवदर्शन करतात आणि विषुवकाळी देवाचे स्नान घालतात, त्यांच्या कुळात ‘त्रिजात’ जन्माची पुनरावृत्ती होत नाही आणि त्यांना संरक्षण मिळते. पुढे संवाद नष्ट झालेल्या व पुन्हा स्थापन झालेल्या गोत्रांच्या पुनर्रचनेकडे वळतो. ऋषी गोत्रांची नावे विचारतात; सूत कौशिक, काश्यप, भारद्वाज, कौण्डिन्य, गर्ग, हारित, गौतम इत्यादी अनेक गोत्रसमूहांची संख्या व वर्णन करतात, नागजाच्या भयामुळे झालेला व्यत्यय आणि याच स्थानी पुन्हा एकत्र येणे सांगतात. फलश्रुतीत—हा गोत्रवृत्तांत व ऋषिनामस्मरणाचे पठण/श्रवण वंशच्छेद टाळते, जीवनक्रमातील पापांचे शमन करते आणि प्रियवियोगापासून रक्षण करते।
Adhyaya 116
अम्बरेवती-माहात्म्य (Ambarevatī Māhātmya): स्थापना, शाप-वर, नवमी-पूजा-फल
या अध्यायात ऋषी सूतांना प्रसिद्ध देवी अम्बरेवतीची उत्पत्ती, स्वरूप आणि पूजाफळ विचारतात. सूत नागांना नगर-विनाशाचा आदेश, आणि त्यातून शेषाची प्रिया रेवती हिचा शोक सांगतात. पुत्रवधाच्या प्रतिशोधाने रेवती एका ब्राह्मणाचे घर गिळते; तेव्हा त्या ब्राह्मणाची तपस्विनी बहीण भाट्टिका शाप देते—रेवतीला निंद्य मानवी जन्म, पती आणि वंशजन्य दुःख भोगावे लागेल. रेवतीचा तपस्विनीला इजा करण्याचा प्रयत्न निष्फळ ठरतो; विषारी दातही टोचू शकत नाहीत—तपशक्ती प्रकट होते. इतर नागही अपयशी होऊन भयाने परततात. मानवी गर्भधारणा व नागरूप नष्ट होण्याच्या भीतीने व्याकुळ रेवती त्या क्षेत्रातच राहून अम्बिकेची गंध-पुष्प, नैवेद्य, गीत-वाद्य आणि भक्तीने आराधना करते. देवी वर देतात—रेवतीचा मानवी जन्म दिव्य कार्यासाठी होईल, ती पुन्हा रामरूप शेषाची पत्नी होईल, तिचे दात परत येतील, आणि तिच्या नावाने केलेली पूजा कल्याणकारी ठरेल. रेवती त्या स्थानी आपल्या नावाने चिरस्थायी वास मागते आणि नाग-संबंधित पूजा काळोवेळी, विशेषतः आश्विन शुद्ध नवमी (महानवमी)ला करण्याचा संकल्प करते. शेवटी फलश्रुती—शुद्ध श्रद्धेने विधिपूर्वक अम्बरेवतीपूजन केल्यास एक वर्ष कुटुंबजन्य आपत्ती टळते आणि ग्रह-भूत-पिशाचादी बाधा शांत होते.
Adhyaya 117
भट्टिकोपाख्यानम् (Bhaṭṭikā’s Legend) and the Origin of a Tīrtha at Kedāra
या अध्यायात प्रश्नोत्तर पद्धतीने धर्मतत्त्वाचा विचार येतो. ऋषी सूतांना विचारतात—भट्टिकेच्या देहातून विषारी सर्पांचे दंशदात का गळून पडले, याचे कारण तप आहे की मंत्र? सूत सांगतात की भट्टिका अल्पवयात विधवा होऊन केदारक्षेत्री नित्यभक्ती करू लागली; ती दररोज देवासमोर मधुर गान करीत आणि तपश्चर्येत स्थिर राहिली. तिच्या भक्तिरसपूर्ण गानाने आकर्षित होऊन तक्षक व वासुकी ब्राह्मणवेषात आले; पुढे तक्षकाने भयंकर नागरूप धारण करून तिला पाताळात नेले. भट्टिकेने नीतिधैर्याने कोणतीही जबरदस्ती मान्य केली नाही; अटीसह शाप उच्चारल्याने तक्षकाला समेट करावा लागला. ईर्ष्याग्रस्त नागपत्नींमुळे संघर्ष झाला; रक्षाविद्या जपली गेली आणि एका नागिणीच्या दंशामुळे तिचे दात गळून पडले—यातूनच आरंभीच्या प्रश्नाचे कारण स्पष्ट होते. भट्टिकेने आक्रमक नागिणीस शाप देऊन मानव बनविले आणि भविष्य ठरविले—तक्षकाचा सौराष्ट्रात राजजन्म होईल, तर भट्टिका पुढे ‘क्षेमंकारी’ नावाने मानवजन्म घेऊन त्याच्याशी पुनर्मिलन करील. केदारला परतल्यावर समाजाने तिच्या शुद्धतेवर संशय घेतला. भट्टिका स्वेच्छेने अग्निपरीक्षेत उतरली; अग्नी जलरूप झाला, पुष्पवृष्टी झाली आणि दिव्यदूताने तिला निष्कलंक घोषित केले. अखेरीस तिच्या नावाने तीर्थ स्थापन झाले; विष्णूच्या शयन/बोधन व्रतांच्या वेळी तेथे स्नान करणाऱ्यांना उच्च आध्यात्मिक फलाचे आश्वासन दिले जाते. भट्टिका पुढेही तप-उपासना करीत त्रिविक्रमाची मूर्ती आणि नंतर महेश्वरलिंग व मंदिराची स्थापना करते.
Adhyaya 118
Kṣemaṅkarī–Raivateśvara Utpatti and Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya (क्षेमंकरी-रैवतेश्वर-उत्पत्तितीर्थमाहात्म्यवर्णन)
ऋषींनी सूतांना विचारले—सौराष्ट्र/आनर्ताशी निगडित हा राजवृत्तांत कसा उद्भवला आणि हिमालय-प्रसंगात केदारासारखे पावित्र्य कसे प्रकट झाले. सूतांनी क्षेमंकरीचा जन्म व नामकरण सांगितले—कलह व निर्वासनाच्या काळात राज्यात ‘क्षेम’ म्हणजे कल्याण उत्पन्न झाले, म्हणून तिचे नाव क्षेमंकरी पडले। पुढे राजा रैवत व क्षेमंकरी यांचे दांपत्यजीवन येते—समृद्धी असूनही अपत्य नसल्याने वंश व जीवनाबद्दल चिंता वाढली। त्यांनी मंत्र्यांकडे राज्यभार सोपवून तपश्चर्या केली, कात्यायनी (महिषासुरमर्दिनी) देवीची स्थापना व पूजा केली; देवीने वर देऊन क्षेमजित नावाचा पुत्र दिला—वंशवर्धक व शत्रुनिग्रहकर्ता। पुत्राला राज्यावर बसवून रैवत हाटकेश्वर-क्षेत्री गेले, आसक्ती त्यागून शिवलिंगाची स्थापना करून मंदिरसमूह उभारला। ते लिंग ‘रैवतेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले; केवळ दर्शनाने ‘सर्वपातकनाशन’ असे म्हटले आहे। क्षेमंकरीने तेथील पूर्वस्थापित दुर्गेसाठीही मंदिर बांधले; देवी क्षेमंकरी नावाने ख्यात झाली। चैत्र शुद्ध अष्टमीला देवीदर्शन केल्यास इच्छित सिद्धी मिळते—असा व्रतविधी सांगून अध्याय तीर्थमाहात्म्य व भक्तिधर्माच्या मार्गदर्शनाने संपतो।
Adhyaya 119
Mahīṣa-śāpa, Hāṭakeśvara-kṣetra-tapas, and the Tīrtha-Phala Discourse (महिषशाप-हाटकेश्वरक्षेत्रतपः-तीर्थफलप्रसङ्गः)
अध्यायाच्या आरंभी ऋषी सूतांना विचारतात—देवी कात्यायनीने महिषासुराचा वध का केला, आणि तो असुर महिषरूपात कसा आला? सूत कारणकथा सांगतात: ‘चित्रसम’ नावाचा देखणा व पराक्रमी दैत्य महिषावर आरूढ होण्याच्या आसक्तीने इतर वाहने सोडतो. जह्नवीच्या तीरावर फिरताना त्याच्या महिषाने ध्यानस्थ मुनीला तुडवले; त्यामुळे मुनींची समाधी भंगली. क्रुद्ध मुनी शाप देतात—तो आयुष्यभर महिषच राहील. उपायासाठी तो शुक्राचार्यांकडे जातो. शुक्र त्याला हाटकेश्वर-क्षेत्री महेश्वराची एकनिष्ठ भक्ती व तप करण्यास सांगतात—हे क्षेत्र विपरीत युगांतही सिद्धिदायक मानले आहे. दीर्घ तपश्चर्येनंतर शिव प्रकट होतात; शाप पूर्णपणे निवारण होणार नाही, पण शिव ‘सुखोपाय’ देतात—अनेक भोग व जीव त्याच्या देहाशी संलग्न होतील. अभेद्यत्वाचा वर शिव नाकारतात; शेवटी दैत्य स्त्रीहस्तेच वध्य व्हावे असा वर मागतो. शिव तीर्थस्नान-दर्शनाचे फल सांगतात—श्रद्धेने स्नान-दर्शन केल्यास सर्वार्थसिद्धी, विघ्ननाश, तेजवृद्धी होते; ज्वर-व्याधी शांत होतात. यानंतर दैत्य दानवांना एकत्र करून देवांवर स्वारी करतो. दीर्घ दिव्य युद्धानंतर इंद्रसेना मागे हटते आणि अमरावती काही काळ रिकामी राहते. दानव तेथे प्रवेश करून उत्सव करतात व यज्ञभाग हस्तगत करतात. पुढे महालिंगप्रतिष्ठा व कैलाससदृश देवालय-रचनेचा उल्लेख येऊन क्षेत्राचे तीर्थमाहात्म्य अधिक दृढ होते.
Adhyaya 120
कात्यायनी-प्रादुर्भावः (Manifestation of Kātyāyanī and the Devas’ Armament Bestowal)
सूत सांगतात—शक्र (इंद्र) यांच्या नेतृत्वाखाली देव युद्धात पराभूत झाले आणि असुर महिषाने त्रैलोक्यावर अधिराज्य प्रस्थापित केले. त्याने जे जे श्रेष्ठ—वाहने, धन, रत्ने व प्रिय वस्तू—ते सर्व बळकावून विश्वात अव्यवस्था व अधर्म वाढविला. देव महिषवधाचा उपाय ठरविण्यास एकत्र आले; तेव्हा नारद येऊन त्याच्या जुलूम, प्रजापीडन व परधनहरणाचे सविस्तर वृत्त सांगितले, त्यामुळे देवांचा रोष अधिकच भडकला. त्या क्रोधातून दाहक तेज उत्पन्न झाले आणि दिशाच जणू अंधाराने झाकल्या गेल्या. तेव्हा कार्त्तिकेय (स्कंद) आला व कारण विचारले; नारदाने असुरांची उन्मत्त अहंता व लूटमार सांगितली. देव व स्कंद यांच्या संयुक्त क्रोध-तेजाच्या परिपाकातून शुभलक्षणी तेजस्वी कन्या प्रकट झाली; कारणपरंपरेने तिचे नाव ‘कात्यायनी’ असे प्रसिद्ध झाले. देवांनी तिला वज्र, शक्ती, धनुष्य, त्रिशूळ, पाश, बाण, कवच, खड्ग इत्यादी सर्व आयुधे व संरक्षणसामग्री अर्पण केली. तिने द्वादश भुजा धारण करून शस्त्रे सांभाळली व देवांना आश्वासन दिले की ती कार्य सिद्ध करील. देवांनी सांगितले—महिष कोणत्याही प्राण्याने, विशेषतः पुरुषांनी, जिंकता येत नाही; केवळ एका स्त्रीकडूनच त्याचा वध संभवतो, म्हणूनच तिचा प्रादुर्भाव झाला. मग तिचे तेज वाढावे म्हणून तिला विन्ध्य पर्वतावर घोर तप करण्यास पाठविले; नंतर तिला अग्रभागी ठेवून महिषाचा संहार व देवसत्ता पुनःस्थापित होईल अशी आशा व्यक्त केली.
Adhyaya 121
महिषासुरपराजय–कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Defeat of Mahīṣa and the Māhātmya of Kātyāyanī/Vindhyavāsinī)
या अध्यायात सूत विन्ध्यप्रदेशातील देवीचे दिव्य चरित्र सांगतो. देवी इंद्रियसंयम ठेवून महेश्वराचे ध्यान करीत कठोर तप करते; तप वाढताच तिचे तेज व सौंदर्य अधिकच प्रखर होते. त्या अद्भुत तपस्विनी कन्येचे दर्शन होऊन महिषासुराचे हेर बातमी देतात. कामाने मोहित झालेला महिषासुर सैन्यासह येतो, राज्य देण्याचे आमिष व विवाहाचा प्रस्ताव देऊन समजावू पाहतो; परंतु देवी त्याचा उपद्रव नष्ट करणे हेच आपले दैवी कार्य स्पष्ट करते। मग युद्ध पेटते. देवी बाणांनी असुरसेना उधळून लावते, महिषाला जखमी करते आणि भयानक हास्याने सहाय्यक योद्धागण प्रकट करते; ते दैत्यबलाचा संहार करतात. महिषासुर थेट हल्ला करतो; देवी युद्धात त्याच्यावर आरूढ होऊन सिंहाच्या साहाय्याने त्याला स्थिर करते. देवता त्वरित वधाची विनंती करतात आणि देवी तलवारीने त्याची जाड मान छेदून देवांना संतुष्ट करते। यानंतर करुण प्रसंग येतो—महिष देवीची स्तुती करून शापमुक्तीचा दावा करीत दया मागतो. देवता विश्वधर्माला धोका असल्याचे सांगतात. देवी पुन्हा त्याचा वध न करता त्याला सदैव दमनाधीन ठेवण्याचा संकल्प करते. देवता देवीची ‘विन्ध्यवासिनी/कात्यायनी’ म्हणून भावी कीर्ती व विशेषतः आश्विन शुक्लपक्षातील पूजाविधान सांगतात; त्याने संरक्षण, आरोग्य व यश मिळते. शेवटी विश्वव्यवस्था पुनः स्थिर होते आणि पुढील राजभक्ती व दर्शन-उत्सवाचे फलही सूचित होते।
Adhyaya 122
केदार-प्रादुर्भावः (Kedāra Manifestation and the Kuṇḍa Rite)
अध्याय १२२ हा सूत–ऋषी संवादरूप असून, पूर्वीच्या दैत्य-वध कथांपासून वळून केदार-केंद्रित पाप-नाशिनी आख्यायिका सांगतो. ऋषी विचारतात—हिमालयातील गंगाद्वाराजवळ प्रसिद्ध केदार कसे प्रतिष्ठित झाले? सूत सांगतो की शिवांचा ऋतुधर्म असा आहे: ते दीर्घकाळ हिमालयप्रदेशी वास करतात; पण हिमवृष्टीच्या महिन्यांत ते स्थान दुर्गम होते, म्हणून अन्यत्रही त्यांच्या निवास-पूजेची पूरक व्यवस्था केली आहे. कथेत इंद्र हिरण्याक्ष दैत्य व त्याच्या सहकाऱ्यांमुळे पदच्युत होऊन गंगाद्वारी तप करतो. शिव महिष (म्हैस) रूपाने प्रकट होऊन इंद्राची विनंती मान्य करतात व प्रमुख दैत्यांचा संहार करतात; त्यांच्या शस्त्रांनी शिवांना बाधा होत नाही. इंद्राच्या आग्रहाने शिव लोकसंरक्षणासाठी त्याच रूपात स्थिर राहतात आणि स्फटिकासारखा निर्मळ कुंड प्रस्थापित करतात. शुद्ध भक्त कुंडाचे दर्शन घेऊन ठराविक हात/दिशा-विन्यासाने तीनदा जल प्राशन करतो आणि मातृ-पितृ वंश व आत्म्याशी संबंधित मुद्रांनी देहकर्माला दैवी विधीशी जोडतो. इंद्र नित्यपूजा सुरू करतो, देवाला ‘केदार’ हे नाव देतो (छेदक/विदारक अर्थाने) आणि भव्य मंदिर उभारतो. पुढे हिमालयात चार महिने मार्ग बंद असताना—सूर्य वृश्चिकापासून कुंभापर्यंत—शिव आनर्त देशातील हाटकेश्वर-क्षेत्री वास करतात; तेथे रूपप्रतिष्ठा, मंदिरनिर्मिती व अखंड पूजा करण्याची आज्ञा आहे. फलश्रुतीत चारमास उपासनेने शिवसामीप्य, ऋतुबाह्य भक्तीनेही पापनाश, विद्वानांचे गीत-नृत्यस्तवन सांगितले आहे. नारद-उद्धृत वचनात केदारजलप्राशन व गयेत पिंडदान यांद्वारे ब्रह्मज्ञान व पुनर्जन्ममुक्तीचा संबंध दिला असून, श्रवण-पठन-पाठन करविणेही पापराशी नष्ट करून कुलोद्धार करते असे म्हटले आहे.
Adhyaya 123
शुक्लतीर्थमाहात्म्य — The Glory of Śuklatīrtha (Purificatory Water-Site)
या अध्यायात सूत श्वेत दर्भ-चिन्हांनी ओळखल्या जाणाऱ्या ‘अतुल’ शुक्लतीर्थाचे माहात्म्य सांगतो. चामत्कारपुराजवळ प्रमुख ब्राह्मणांची वस्त्रे धुणारा एक रजक चुकून मौल्यवान ब्राह्मण-वस्त्रे नीलिकुंडी/नीली या रंगतळ्यात टाकतो. बंधन/मृत्यूच्या दंडभयाने तो रात्री पळून जाण्याची तयारी करतो; तेव्हा त्याची मुलगी दाश-कन्या सखीला भेटून अपराध सांगते आणि सखी जवळच्या, प्रवेशास कठीण अशा जलाशयाचा उपाय सांगते. रजक तेथे वस्त्रे धुताच ती क्षणार्धात स्फटिकासारखी शुभ्र होतात; स्नान केल्यावर त्याचे काळे केसही पांढरे होतात. तो वस्त्रे ब्राह्मणांना परत देतो; ब्राह्मण तपासून पाहतात की काळे पदार्थ व केसही शुभ्र होतात, आणि श्रद्धेने स्नान केल्यास वृद्ध-युवकांना बल व मंगल प्राप्त होते. पुढे देवांना मानवांच्या दुरुपयोगाची भीती वाटून ते तीर्थ धुळीने झाकू पाहतात; पण तेथे जे उगवते ते जलप्रभावाने शुभ्रच होते. या तीर्थाची माती अंगाला लावून स्नान केल्यास सर्व तीर्थस्नानाचे फळ मिळते; दर्भ व वनतिळांनी तर्पण केल्यास पितर तृप्त होतात आणि ते महायज्ञ/श्राद्धासमान फलदायी म्हटले आहे. शेवटी विष्णूंनी श्वेतद्वीप येथे स्थापिला, म्हणून कलियुगातही या तीर्थाची शुभ्रता नष्ट होत नाही, असे तत्त्व सांगितले आहे.
Adhyaya 124
मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of Mukharā Tīrtha)
या अध्यायात सूत मुखरा-तीर्थाची उत्पत्ती धर्मोपदेशासह सांगतात। मुखरा हे ‘श्रेष्ठ तीर्थ’ मानले आहे; तेथे तीर्थयात्रेस आलेले सप्तर्षी (मारीची इ.) एका चोरास भेटतात. तो लोहमजंघ—मांडव्य वंशातील ब्राह्मण, माता-पिता व पत्नीभक्त; परंतु दीर्घ दुष्काळामुळे पडलेल्या दुष्काळी दारिद्र्यात जगण्यासाठी चोरीकडे वळतो. ग्रंथ भुकेच्या भीतीला दुष्टतेशी समान मानत नाही, तरी चोरी हे निंद्य कर्म आहे असे स्पष्ट करतो. सप्तर्षींना पाहून लोहमजंघ त्यांना धमकावतो; ऋषी करुणेने त्याला कर्मफलाची जबाबदारी समजावतात आणि “तुझ्या पापाचा वाटा तुझे कुटुंब घेईल का?” असे विचारायला सांगतात. तो वडील, आई व पत्नीला विचारतो; ते सांगतात की कर्मफळ प्रत्येकाने स्वतःच भोगायचे असते. याने त्याला पश्चात्ताप होतो व तो उपदेश मागतो. पुलह ऋषी ‘जाटघोटेति’ हा सोपा मंत्र देतात; तो अखंड जप करून समाधीत लीन होतो आणि त्याचे शरीर वारुळाने (वल्मीका) झाकले जाते. नंतर ऋषी परत आल्यावर त्याची सिद्धी ओळखतात; वारुळ-संबंधामुळे त्याला ‘वाल्मीकी’ हे नाव मिळते आणि ते स्थान मुखरा-तीर्थ म्हणून प्रसिद्ध होते. शेवटी फलश्रुती—श्रावणात श्रद्धेने तेथे स्नान केल्यास चोरीजन्य पापांचा क्षय होतो; तेथील सिद्धपुरुष-स्वरूपाची भक्ती केल्याने काव्यशक्ती वाढते, विशेषतः अष्टमी तिथीस।
Adhyaya 125
सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनम् — The Account of King Satyasaṃdha (and the Karṇotpalā/Gartā Tīrtha Frame)
सूता कर्णोत्पला-तीर्थाचे माहात्म्य सांगतो—हे प्रसिद्ध पवित्र स्थान असून येथे स्नान केल्याने मानवी जीवनातील ‘वियोग’ टळतो असे मानले जाते. पुढे कथा इक्ष्वाकुवंशी राजा सत्यसंध आणि त्याची विलक्षण गुणसंपन्न कन्या कर्णोत्पला हिच्यावर येते. योग्य मानवी वर न मिळाल्याने राजा ब्रह्मदेवांचा सल्ला घेण्यासाठी ब्रह्मलोकास जातो; तेथे ब्रह्मदेवांच्या संध्याकाळापर्यंत प्रतीक्षा करून त्याला तत्त्वार्थयुक्त उत्तर मिळते—अतिदीर्घ काळ लोटल्यामुळे आता कन्यादान/विवाह करणे योग्य नाही, तसेच देव मानव स्त्रीला पत्नी म्हणून स्वीकारत नाहीत। परतल्यावर राजा व कन्येला काळविस्थापनाचा अनुभव येतो—वृद्धत्व येते, लोक ओळखत नाहीत; यामुळे पुराणातील कालमान व लौकिक प्रतिष्ठेची क्षणभंगुरता स्पष्ट होते. ते गर्ता-तीर्थ/प्राप्तिपुर परिसरात येतात; तेथील परंपरेने आणि पुढील राजा बृहद्बल याने वंशपरिचय ओळखला जातो. सत्यसंध ब्राह्मणांना उंच वसाहत/भूमी दान करून स्थायी धर्मकीर्ती वाढवू इच्छितो; नंतर हाटकेश्वर-क्षेत्री पूर्वस्थापित, वृषभनाथ-संबंधित लिंगाची पूजा करून तप करतो. कर्णोत्पलाही तपश्चर्या करून गौरीभक्ती स्थापन करते. अध्यायाच्या शेवटी दानवस्तीच्या उपजीविकेची चिंता व राजाच्या संन्याससदृश मर्यादा सांगून दान, आश्रय आणि तपोधर्म यांची नीती अधोरेखित होते।
Adhyaya 126
मर्यादास्थापनम्, गर्तातीर्थद्विज-नियुक्तिः, तथा कार्तिक-लिङ्गयात्रा (Establishment of Communal Boundaries, Appointment of Gartātīrtha Brahmins, and the Kārttika Liṅga Procession)
सूता सांगतो की चमत्कारपुराशी संबंधित ब्राह्मण एका अशा राजाकडे येतात, ज्याने युद्धबलाचा त्याग केला असून संशय व वादविवादांमुळे पराभवाच्या उंबरठ्यावर आहे. ते सांगतात की गर्व आणि चुकीच्या प्रतिष्ठादाव्यांमुळे समाजव्यवस्था ढासळली आहे; म्हणून त्यांच्या परंपरागत उपजीविकेच्या दानवृत्तीचे रक्षण आणि स्थिर मर्यादांची पुनर्स्थापना आवश्यक आहे. राजा विचार करून गर्तातीर्थातून उत्पन्न, विद्वान व वंशपरंपरेने जोडलेल्या ब्राह्मणांची नियुक्ती करतो—ते शिस्तबद्ध प्रशासक व निर्णायक म्हणून मर्यादा पाळतील, शंका दूर करतील, वाद मिटवतील आणि राजकार्यात निर्णय देतील; समाजवृद्धीसाठी त्यांना ईर्ष्यारहित पोषणही दिले जाईल. त्यामुळे नगरात धर्मवर्धक मर्यादा उभ्या राहतात आणि समृद्धी वाढते. नंतर राजा तपश्चर्येने स्वर्गारोहणाची घोषणा करतो व आपल्या वंशाशी संबंधित एक लिंग प्रकट करून त्याची पूजा, विशेषतः रथयात्रा, ब्राह्मणांनी करावी अशी विनंती करतो. ब्राह्मण मान्य करून सांगतात की हे आधी पूजिलेल्या २७ लिंगांनंतरचे २८वे लिंग आहे; कार्तिक महिन्यात दरवर्षी नैवेद्य, बळी, वाद्य आणि पूजासामग्रीसह विधिपूर्वक उत्सव करावा. फलश्रुतीत म्हटले आहे की जो श्रद्धेने कार्तिकभर स्नान/अभिषेक करून पूजा करतो, किंवा वर्षभर सोमवारी विधिपूर्वक पूजन करतो, तो मोक्ष प्राप्त करतो.
Adhyaya 127
कर्णोत्पलातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Karnotpalā Tīrtha)
ऋषींनी पूर्वी उल्लेख झालेल्या कर्णोत्पलेचा सविस्तर वृत्तांत विचारला. सूत सांगतात—गौरीच्या चरणांशी संबंधित स्थानी तप करणाऱ्या त्या स्त्रीच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन देवी गिरिजा प्रकट झाली व वर मागण्यास सांगितले. कर्णोत्पला म्हणाली—माझे वडील राजवैभवातून पडून शोकात व वैराग्यात जगत आहेत; आणि मी वृद्ध झाले तरी अविवाहित आहे. म्हणून मला अत्यंत सुंदर पती व पुनःयौवन द्या, जेणेकरून वडिलांनाही सुख लाभेल. देवीने विधी सांगितला—माघ महिन्यातील तृतीया, शनिवार, वासुदेव-संबंधी नक्षत्र असताना पवित्र जलात स्नान करून सौंदर्य व यौवनाचे ध्यान करावे; त्या दिवशी स्नान करणाऱ्या कोणत्याही स्त्रीला तसेच सौंदर्य मिळते. नियत वेळी कर्णोत्पला मध्यरात्री जलात उतरली व दिव्य देह-यौवन घेऊन बाहेर आली; सर्वजण थक्क झाले. गौरीच्या प्रेरणेने कामदेव (मनोभव) तिला पत्नी म्हणून मागायला आला आणि ‘प्रीती’ हे नाव का पडेल ते सांगितले—प्रेमाने येऊनच तो आला म्हणून. कर्णोत्पलेने प्रथम वडिलांकडे विधिवत् मागणी करावी अशी विनंती केली. ती आधी वडिलांना भेटून तप व गौरीकृपेने मिळालेले यौवन सांगते व विवाहाची परवानगी मागते. मग कामदेवाने प्रार्थना केली; वडिलांनी अग्नी साक्षी ठेवून ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत कन्यादान केले. ती ‘प्रीती’ म्हणून प्रसिद्ध झाली आणि तीर्थही तिच्या नावाने ख्यात झाले. फलश्रुती—माघभर स्नान केल्यास प्रयागाचे फल मिळते; पुढील जन्मांतही रूपवान् व समर्थ होतो आणि आप्तवियोगाचे दुःख भोगत नाही.
Adhyaya 128
Aṭeśvarotpatti-māhātmya (Origin and Glory of Aṭeśvara) | अटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्य
या अध्यायात परस्पर जोडलेले दोन प्रसंग येतात. प्रथम, सत्यसंध लिंगाच्या दक्षिण भागाजवळ योगासन करून प्राणसंहार करतो. ब्राह्मण अंत्येष्टीची तयारी करीत असता देह अचानक अदृश्य होतो; सर्वांना आश्चर्य वाटते आणि लिंगाची पूजा-विधी व नियम अधिक दृढ होतात. हे क्षेत्र भक्तांचे पाप-मल हरून सतत वर देणारे म्हणून वर्णिले आहे. पुढे वंश क्षीण झाल्याने राजाशिवाय स्थितीत “मत्स्य-न्याय”सदृश अराजक माजेल अशी भीती मंत्री व ब्राह्मण व्यक्त करतात. सत्यसंध पुन्हा राज्यकार्यात येण्यास नकार देतो आणि पूर्वपरंपरेवर आधारलेला विधी सांगतो—परशुरामाने क्षत्रियांचा संहार केल्यानंतर क्षत्रिय-पत्न्यांनी संततीसाठी ब्राह्मणांचा आश्रय घेतला व ‘क्षेत्रज’ राजे उत्पन्न झाले. त्यानंतर वसिष्ठकुंड हे पुत्रप्रद तीर्थ सांगितले आहे; योग्य काळी स्नान केल्यास गर्भधारणा होते असे म्हटले आहे. अखेरीस प्रसिद्ध राजा अट (अटोन) जन्मतो; राजमार्गावर गमनाच्या वेळी दिव्य आकाशवाणीने त्याच्या नावाची व्युत्पत्ती सांगितली जाते. अट अटेश्वर-लिंगाची स्थापना करतो; माघ चतुर्दशीची पूजा आणि पुत्रप्रद कुंडातील स्नान हे संतती व कल्याण देणारे प्रभावी साधन मानले आहे.
Adhyaya 129
याज्ञवल्क्यसमुद्रव-आश्रममाहात्म्य (The Māhātmya of Yājñavalkya’s Sacred Water-Site and Āśrama)
सूता याज्ञवल्क्याशी संबंधित एक प्रसिद्ध आश्रम व पवित्र जल-तीर्थ यांचे माहात्म्य सांगतात; तेथे अल्पविद्यालाही सिद्धी मिळते असे वर्णन आहे. ऋषी विचारतात—याज्ञवल्क्यांचे पूर्वगुरू कोण, आणि कोणत्या प्रसंगात वेद हरपले व पुन्हा कसे प्राप्त झाले. सूत शाकल्य नावाच्या विद्वान ब्राह्मण आचार्य व राजपुरोहिताचा उल्लेख करून राजसभेतील घटना सांगतात, जिथे राजशांतीकर्मासाठी याज्ञवल्क्यांना पाठवले जाते. राजा त्यांना अनुचित अवस्थेत पाहून आशीर्वाद नाकारतो आणि पवित्र जल लाकडी स्तंभावर फेकण्याची आज्ञा देतो. याज्ञवल्क्य वैदिक मंत्रोच्चार करून जल क्षेपण करतात; तत्क्षणी स्तंभावर पाने-फुले-फळे येतात—मंत्रशक्तीचे दर्शन आणि राजाच्या विधिअज्ञानाचे उघडकीकरण. राजा अभिषेक मागतो, पण याज्ञवल्क्य सांगतात की योग्य होम व विधीशिवाय मंत्रफल सिद्ध होत नाही; म्हणून ते अभिषेक करीत नाहीत. शाकल्य पुन्हा राजाकडे जाण्यास आग्रह धरल्यावर याज्ञवल्क्य धर्मन्याय मांडतात—अहंकारी व कर्तव्यभ्रष्ट गुरुचा त्याग करता येतो. क्रुद्ध शाकल्य अथर्वण मंत्र व जल यांच्या साहाय्याने शिकविलेल्या विद्येचा प्रतीकात्मक त्याग करवितो; याज्ञवल्क्य स्वातंत्र्य घोषित करून अधीत ज्ञानाचा विसर्जन करतात. पुढे सिद्धिक्षेत्रांच्या शोधात त्यांना हाटकेश्वर-क्षेत्राचा निर्देश मिळतो, जिथे फल अंतःकरणभावानुसार मिळते; तेथे ते तपश्चर्या व सूर्योपासना करतात. भास्कर प्रसन्न होऊन वर देतो—कुंडात सरस्वतीसदृश मंत्र प्रतिष्ठित होतात; स्नान व जपाने वेदविद्या त्वरित धारण होते आणि तत्त्वार्थ कृपेने स्पष्ट होतो. याज्ञवल्क्य मानवी गुरुबंधनातून मुक्ती मागतात; सूर्य त्यांना लघिमा-सिद्धी देऊन ‘वाजिकर्ण’ दिव्य अश्वरूपातून थेट वेदज्ञान ग्रहण करण्याची आज्ञा देतो. शेवटी फलश्रुती—त्या तीर्थात स्नान, सूर्यदर्शन व निर्दिष्ट ‘नादबिंदु’ जप मोक्षाभिमुख सिद्धी देतो।
Adhyaya 130
Kātyāyanī–Śāṇḍilī Upadeśa and the Hāṭakeśvara-kṣetra Tṛtīyā Vrata (कात्यायनी-शाण्डिली-उपदेशः)
या अध्यायात ऋषी सूतांना याज्ञवल्क्यांच्या कुटुंबवृत्तांताविषयी विचारतात. सूत त्यांच्या दोन पत्नी—मैत्रेयी व कात्यायनी—यांची नावे सांगतो आणि त्यांच्याशी संबंधित दोन तीर्थ/कुंडांचे वर्णन करतो; त्या ठिकाणी स्नान केल्यास शुभ फल मिळते असे प्रतिपादन केले आहे. मैत्रेयीवरील याज्ञवल्क्यांचा अनुराग पाहून कात्यायनीला सपत्नीदुःख होते; ती स्नान, भोजन व हास्य यांपासून दूर राहून शोकाकुल होते. उपाय शोधण्यासाठी ती दांपत्य-सौहार्दाची आदर्श शाण्डिली हिच्याकडे जाऊन गुप्त उपदेश मागते—ज्यायोगे पतीचे स्नेह व मान प्राप्त होईल. शाण्डिली कुरुक्षेत्रातील आपला वृत्तांत सांगून नारदांनी सांगितलेले व्रत उपदेशते—हाटकेश्वर-क्षेत्री गौरीसंबंधी पञ्चपिंड-पूजन एक वर्ष अखंड श्रद्धेने करावे, विशेषतः तृतीया तिथीस. देवी-देव संवादातून शिवमस्तकी गंगाधारणाचे लोकहितकारक कारणही स्पष्ट होते—वृष्टी, शेती, यज्ञ आणि जगताचा समतोल यांचे रक्षण त्यातून घडते.
Adhyaya 131
Īśānotpatti–Pañcapīṇḍikā-Gaurī Māhātmya and Vararuci-sthāpita Gaṇapati Māhātmya (ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य–वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्य)
या अध्यायात संध्योपासनेचे तात्त्विक कारण आणि स्थानिक व्रतपरंपरा एकत्र सांगितली आहे. शिव म्हणतात—संध्याकाळी काही वैरभावी शक्ती सूर्याला अडथळा आणतात; सावित्री मंत्रासह अर्घ्यरूप जल अर्पण केल्यास ते दिव्य अस्त्रासारखे त्यांना दूर करते, म्हणून संध्या-जळदानाचा धर्मार्थ स्पष्ट होतो. पुढे ‘संध्या’चे व्यक्तिरूप मानून शिवाने केलेला आदर पाहून पार्वती व्यथित होऊन व्रताचा संकल्प करतात; शिवाच्या सूक्ष्म मंत्रज्ञानाने व ईशानाभिमुख पूजेमुळे अखेरीस समेट होतो. यानंतर गौरीच्या पञ्चपीण्डमय (पाच पिंड) स्वरूपाची विधिपूर्वक भक्तिमार्ग सांगितला आहे—विशेषतः तृतीया तिथीस, वर्षभर. यामुळे दांपत्यसुख, इच्छित वर, संततीलाभ मिळतो; आणि निष्काम भावाने केल्यास उच्च आध्यात्मिक फल प्राप्त होते. नारद–शाण्डिल्य–सूत यांच्या परंपरेतून कथा पुढे जाते; कात्यायनीने वर्षव्रत करून याज्ञवल्क्याशी विवाह व गुणवान पुत्रप्राप्ती केली. शेवटी वररुची-स्थापित गणपतीचे माहात्म्य येते—त्याची पूजा विद्या, अध्ययन आणि वेदप्रावीण्य वाढवते.
Adhyaya 132
वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Vāstupada-Utpatti Māhātmya: The Glory of the Origin of Vāstupada)
हा अध्याय प्रश्नोत्तररूप धर्मसंवादाने उलगडतो. ऋषी सूतांना विचारतात—कात्यायनाशी संबंधित तीर्थ पूर्वी का सांगितले गेले नाही, आणि त्या महात्म्याने कोणती पवित्र प्रतिष्ठा केली? सूत सांगतात की कात्यायनांनी ‘वास्तुपद’ नावाचे तीर्थ स्थापिले, जे सर्वकामप्रद आहे; तसेच तेथे ठरावीक देवसमूहाचे (त्रेचाळीस व आणखी पाच) पूजन-विधान आहे. पुढे उत्पत्ती-कथा येते—पृथ्वीमधून एक भयंकर प्राणी प्रकटतो; शुक्राचार्यांच्या उपदेशाने प्राप्त दैत्य-मंत्रबलामुळे तो अवध्य होतो. देव त्याला मारू शकत नाहीत व संकटात पडतात. तेव्हा विष्णू नियम-बंधनाने त्याला वश करतात: त्याच्या देहावर जिथे-जिथे देवता स्थित आहेत, तिथे पूजा केली तर तो तृप्त होतो; पूजा दुर्लक्षित केल्यास मनुष्यांना बाधा होते. शांत झाल्यावर ब्रह्मा त्याला ‘वास्तु’ असे नाव देतात आणि विष्णू विश्वकर्म्याला पूजाविधी संहिताबद्ध करण्याची आज्ञा देतात. याज्ञवल्क्यांच्या पुत्राने हाटकेश्वर-क्षेत्रात या विधीनुसार आश्रमस्थळ स्थापण्यासाठी विश्वकर्म्याची विनंती केली. विश्वकर्म्याने निर्देशाप्रमाणे वास्तुपूजा करून स्थान प्रतिष्ठित केले; कात्यायनांनी लोकहितासाठी हे विधी प्रसारित केले. फलश्रुतीत सांगितले आहे की या क्षेत्राच्या संसर्गाने पापक्षय होतो आणि गृहदोष, शिल्पदोष, कुपद, कुवास्तु निवळतात; वैशाख शुक्ल तृतीया, रोहिणी नक्षत्री यथाविधी पूजेमुळे समृद्धी व राज्यलाभ प्राप्त होतो।
Adhyaya 133
अजागृहोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāgṛhā: Origin Narrative and Site-Glory
अध्याय १३३ मध्ये हाटकेश्वर-क्षेत्रातील ‘अजागृहा’ या स्थळाची उत्पत्ती व माहात्म्य सांगितले आहे. सूत ऋषी श्रोत्यांना सांगतात की अजागृहा देवता/देवी क्लेश व रोग कमी करणारी म्हणून प्रसिद्ध आहे. एक ब्राह्मण तीर्थयात्री थकून बकऱ्यांच्या कळपाजवळ झोपतो; जागा झाल्यावर त्याला राजयक्ष्मा, कुष्ठ आणि पामा असे तीन रोग जडतात. तेव्हा तेजस्वी पुरुष प्रकट होऊन स्वतःला राजा अज (अजपाळ) म्हणतो आणि बकरी-रूपाने प्रतीकित क्लेशांना आवरून तो लोकांचे रक्षण करतो असे सांगतो. रोग म्हणतात की त्यांपैकी दोन ब्रह्मशापाने बांधलेले असल्याने सामान्य मंत्र-औषधांनी सहज निवळत नाहीत; तिसरा मात्र मंत्र व औषधांनी शमतो. त्या स्थळी भूमिस्पर्शानेही अशी बाधा होऊ शकते, अशी ते चेतावणी देतात. मग राजा दीर्घकाळ होम व भक्तिविधी करतो—अथर्ववेदप्रधान जप, क्षेत्रपाल व वास्तु-स्तुतींसह—आणि भूमीतून क्षेत्रदेवता प्रकट होते. देवता स्थळ रोगदोषमुक्त असल्याचे सांगून उपायक्रम देते: देवतेचे पूजन, चंद्रकूपिका व सौभाग्यकूपिकेत स्नान, खंडशिळेचे दर्शन/समीपगमन, आणि रविवारी अप्सरासां कुंडात स्नान करून पामाशमन. ब्राह्मण हा क्रम पाळून हळूहळू रोगमुक्त होऊन स्वस्थ परततो; शेवटी नियम व श्रद्धेने पूजन करणाऱ्यांना अजागृहा नित्य फल देते असे प्रतिपादन होते.
Adhyaya 134
खण्डशिलासौभाग्यकूपिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Origin-Glory of Khaṇḍaśilā and the Saubhāgya-Kūpikā
अध्याय १३४ श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्र/कामेश्वरपुर या पवित्र परिसरात सूत–ऋषी संवादरूपाने येतो. ऋषी कामदेवाच्या कुष्ठरोगाचे कारण आणि दोन स्थानिक पावन चिन्हे—शिलाखंडा/खंडशिला देवी व सौभाग्य-कूपिका—यांची उत्पत्ती विचारतात. सूत हरित नावाच्या ब्राह्मण तपस्व्याची कथा सांगतो: त्याची अत्यंत पतिव्रता पत्नी कामबाणांनी क्षणभर मनाने विचलित झाली; हे कळताच हरिताने धर्म-न्यायाने शाप दिला—कामदेवाला कुष्ठ व लोकनिंदेची पीडा झाली आणि पत्नी शिलारूप झाली। यानंतर पापाची त्रिविधता (मानसिक, वाचिक, कायिक) सांगून मन हेच मूळ कारण मानले आहे. कामदेव दुर्बल झाल्याने प्रजनन-क्रम बिघडला, जगाची सातत्यधारा खंडित झाली; देवांनी उपाय मागितला. खंडशिलापूजन, स्नान आणि संबंधित जलस्थळी स्पर्शादि विधी सांगितले गेले; त्यामुळे ते तीर्थ त्वचारोगनाशक व सौभाग्यदायक म्हणून प्रसिद्ध झाले. शेवटी त्रयोदशीला खंडशिला व कामेश्वर यांची व्रतवत् पूजा करण्याचे विधान असून, अपवादापासून संरक्षण, रूप-लावण्य/भाग्य पुनःप्राप्ती आणि गृहकल्याणाचे फळ सांगितले आहे।
Adhyaya 135
दीर्घिकातीर्थमाहात्म्य — The Glory of Dīrghikā Tīrtha and the Pativratā Narrative
Sūta describes a celebrated lake named Dīrghikā, renowned as a destroyer of sins. Bathing there at sunrise on the fourteenth lunar day (caturdaśī) of the bright fortnight of Jyeṣṭha is presented as especially efficacious for release from sins. The chapter then narrates an exemplum: a learned brāhmaṇa, Vīraśarman, has a daughter marked by unusual bodily proportions, leading to social rejection due to a stated social-ritual fear regarding marriage. She adopts severe austerities and regularly attends Indra’s assembly, where a purity-related sprinkling of her seat prompts her inquiry; Indra explains a perceived impurity due to remaining unmarried despite reaching maturity and advises marriage to restore ritual acceptability. She publicly seeks a husband; a brāhmaṇa afflicted with leprosy agrees to marry her on the condition of lifelong obedience. After marriage, he requests bathing in sixty-eight tīrthas; she constructs a portable hut and carries him on her head across pilgrimage sites, and his body gradually regains radiance. Exhausted at night near the Hāṭakeśvara region, she accidentally disturbs the impaled sage Māṇḍavya, who curses that her husband will die at sunrise; she counters with a truth-act (satya) that the sun will not rise if her husband must die. The sun’s rise is halted, producing social and cosmic disruption: criminals and libertines rejoice, while ritualists and devas suffer due to suspended yajña and dharmic routines. Devas petition Sūrya, who cites fear of the pativratā’s power; they negotiate with the woman, offering compensations. She permits sunrise; her husband dies upon sun-contact but is revived by the devas and restored to youthful form, and she too is transformed into an idealized youthful figure. Māṇḍavya is released from suffering, and the episode concludes as a demonstration of tīrtha merit, satya potency, and the theological valuation of pativratā-dharma within a sacred-geographic frame.
Adhyaya 136
दीर्घिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Dīrghikā)
या अध्यायात कर्मफळ व न्यायाचा प्रमाणबद्ध विचार मांडला आहे. मांडव्य ऋषी दीर्घकाळ मृत्यू न येता तीव्र यातना भोगत असल्याने धर्मराजांना आपल्या दुःखाचे नेमके कारण विचारतात. धर्मराज सांगतात—पूर्वजन्मी बालपणी मांडव्याने एका बगळ्याला (बक) तीक्ष्ण शूळावर टोचले होते; त्या लहान कर्माचेच फळ आजची वेदना आहे. मांडव्य दंड असम प्रमाण मानून धर्मराजांना शाप देतात—तुमचा जन्म शूद्रयोनीत होईल व सामाजिक दुःख भोगाल; पण शाप मर्यादित—त्या जन्मी संतती होणार नाही आणि नंतर तुम्ही पुन्हा पद प्राप्त कराल. उपायही सांगितला जातो—याच क्षेत्रात त्रिलोचन शिवाची उपासना केल्यास धर्मराजांना शीघ्र मुक्तिरूप मृत्यू मिळेल. देव पुढे वर मागतात व शूळिका पावन स्पर्शवस्तू होते—प्रातःकाळी तिला स्पर्श केल्यास पापक्षय होतो. एक पतिव्रता स्त्री विनंती करते की खोदलेला तलाव/खंदक ‘दीर्घिका’ या नावाने त्रैलोक्यात प्रसिद्ध व्हावा; देव वर देतात आणि सांगतात की सकाळी तेथे स्नान केल्यास तत्क्षणी पाप नष्ट होते. अखेरीस कालविशेष—सूर्य कन्याराशीत असताना पंचमीला दीर्घिकास्नान केल्यास वंध्यत्व निवृत्त होऊन संततीलाभ होतो. पुढे ती पतिव्रता आपल्या तीर्थाची भक्ती करते; आणि फलश्रुतीत सांगितले आहे की दीर्घिकेचे माहात्म्य ऐकले तरी पापमुक्ती होते।
Adhyaya 137
माण्डव्य-मुनिशूलारोपण-प्रसङ्गः (Mandavya Muni and the Episode of Impalement)
ऋषींनी विचारले—महातपस्वी माण्डव्य मुनींना कोणत्या कारणाने शूळावर (खिळ्यावर) चढविले गेले? सूत सांगतात—तीर्थयात्रेत मग्न माण्डव्य श्रद्धेने या पुण्यप्रदेशात आले आणि विश्वामित्र-परंपरेशी संबंधित एका महापावन तीर्थस्थानी पोहोचले. तेथे त्यांनी पितृतर्पण केले आणि सूर्यव्रत पाळत ‘विभ्राट्’ या पदयुक्त भास्करप्रिय स्तोत्राचा जप केला. याच काळात एक चोर लोपत्र (गाठोडे) चोरून लोकांच्या पाठलागातून पळत होता. मौनव्रती मुनींना पाहून त्याने ते गाठोडे मुनींच्या जवळ टाकले आणि स्वतः गुहेत लपला. पाठलाग करणारे आले; मुनींसमोर गाठोडे पाहून त्यांनी चोर कुठे गेला असे विचारले. माण्डव्यांना चोर कुठे आहे हे माहीत असूनही मौनव्रतामुळे ते काही बोलले नाहीत. लोकांनी विचार न करता त्यांनाच छुपा चोर समजून वनप्रदेशात त्वरित शूळावर चढविले. ही कथा पूर्वकर्मविपाकामुळे वर्तमानातील निर्दोषालाही कठोर फल भोगावे लागू शकते असे दर्शविते; तसेच व्रतनिष्ठा, नैतिक निर्णयातील विवेक आणि कारण-कार्याची गुंतागुंत यांवर चिंतन घडविते.
Adhyaya 138
धर्मराजेश्वरोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Dharmarāja’s Manifestation as Vidura)
ऋषी सूतांना विचारतात—माण्डव्य ऋषींच्या शापाचे शमन करण्यासाठी धर्मराजांनी कोणते तप व ध्यान केले. सूत सांगतात—शापाने व्याकुळ झालेल्या धर्मराजांनी एका पुण्यक्षेत्री तप केले आणि कपर्दी (शिव) यांच्यासाठी मंदिर-प्रासादासारखे स्थान उभारून पुष्प, धूप व चंदन-लेप यांनी भक्तिभावाने पूजन केले. प्रसन्न झालेल्या महादेवांनी वर मागण्यास सांगितले. धर्मराज म्हणाले—स्वधर्म पाळूनही मला शूद्रयोनीत जन्माचा शाप मिळाला; त्यातील दुःख व ज्ञातिनाश याची भीती आहे. शिव म्हणाले—ऋषिवचन टळत नाही; तू शूद्रयोनीत जन्मशील, पण संतती होणार नाही. नातेवाईकांचा क्षय पाहूनही तू शोकाने दबणार नाहीस, कारण ते तुझे निषेध ऐकणार नाहीत; म्हणून शोकाचा भारही कमी राहील. पुढे उपदेश आहे—शंभर वर्षे तू धर्मनिष्ठ राहून नातलगांच्या हितासाठी अनेक शिकवण देशील, ते श्रद्धाहीन व आचारभ्रष्ट असले तरी. शंभर वर्षांनंतर ब्रह्मद्वाराने देहत्याग करून मोक्ष प्राप्त करशील. शेवटी सूत सांगतात—हीच धर्मराजांची विदुररूपातील अवतारकथा; व्यास (पाराशर्य) यांच्या व्यवस्थेने दासीच्या गर्भातून जन्म घेऊन माण्डव्यवचन सत्य झाले. ही कथा श्रवणाने पापनाशक आहे.
Adhyaya 139
धर्मराजेश्वर-माहात्म्य (Dharmarājeśvara Māhātmya) — The Glory of Dharmarājeśvara and the Hāṭakeśvara-kṣetra Liṅga
सूता धर्मराज (यम) यांचे प्रसिद्ध पावन आख्यान सांगतात. काश्यपगोत्री विद्वान ब्राह्मण-उपाध्यायाचा लहान मुलगा मरण पावल्याने तो शोक व क्रोधाने यमलोकात जाऊन कठोर शाप देतो—यम ‘अपुत्र’ होतील, लोकपूजा कमी होईल, आणि शुभकर्मांत यमाचे नाव घेतल्यास विघ्न उत्पन्न होतील. आपले नेमलेले धर्मकार्य करत असूनही ब्रह्मशापाच्या भयाने यम व्याकुळ होऊन ब्रह्मदेवांना शरण जातात; इंद्रही सांगतो की मृत्यू नियत काळीच येतो, म्हणून यमाचे कार्य अबाधित राहील असा उपाय हवा. ब्रह्मा शाप रद्द करू शकत नाहीत, म्हणून व्यवस्था करतात—व्याधी (रोग) प्रकट करून नियत वेळी प्राणहरणाचे कार्य त्यांच्याकडे सोपवतात, जेणेकरून लोकदोष यमावर येऊ नये. यम हाटकेश्वर-क्षेत्री ‘उत्तम लिंग’ स्थापन करतात, जे सर्वपातकनाशक आहे; जो भक्त सकाळी दर्शन करील, त्याला यमदूत टाळतील. पुढे यम ब्राह्मणाच्या पुत्राला ब्राह्मणवेषात परत आणून समेट घडवतात. ब्राह्मण शाप सौम्य करतो—यमाला एक दिव्यज पुत्र व एक मानवीज पुत्र होईल; तो महायज्ञ/राजयज्ञांनी यमाचा ‘उद्धार’ करील. पूजा चालू राहील, पण पूर्वीच्या वैदिक विधानाऐवजी मानुषोत्पन्न मंत्रांनी. फलश्रुतीत सांगितले आहे की निर्दिष्ट मंत्राने यमप्रतिमेची पूजा विशेषतः पंचमीला केल्यास एक वर्ष पुत्रशोकापासून रक्षण होते; पंचमीचा जप अपमृत्यू व पुत्रशोक नष्ट करतो.
Adhyaya 140
धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनम् | Account of Dharmarāja’s Son (Yudhiṣṭhira) and Pilgrimage-Linked Merit
हा अध्याय प्रश्नोत्तररूपाने उलगडतो. ऋषी धर्मराज (यम) याच्याशी संबंधित मानवी अवतारपुत्र कोण, असे विचारतात; तेव्हा सूत सांगतात की तो पांडूच्या वंश/क्षेत्रात जन्मलेला युधिष्ठिर असून क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ व धर्मनिष्ठ आहे. त्याच्या आदर्श राजधर्माचे वर्णन येते—पूर्ण दक्षिणेसह राजसूय यज्ञ आणि पाच अश्वमेध यज्ञ त्याने विधिपूर्वक पूर्ण केले; त्यामुळे तो यज्ञसम्पूर्णता व धर्माधिष्ठित राज्यकारभाराचा आदर्श ठरतो. पुढे एक नीतिवचन दिले आहे—पुत्र अनेक हवेत, तरी पित्याच्या कर्तव्यपूर्तीसाठी एकच पुत्र पुरेसा, जर तो गया-तीर्थास जाऊन पितृकर्म करील, किंवा अश्वमेध करील, किंवा नीलवृषभ (निळा बैल) मुक्त/उत्सर्ग करील. सूत हे आख्यान धर्मवृद्धी करणारे उपदेशरूप आहे असे सांगून समाप्त करतात, राजधर्माचे उदाहरण आणि तीर्थसंबंधी पुण्य यांची तुलना एकत्र मांडतात.
Adhyaya 141
मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्य (Glory of Miṣṭānneśvara, the ‘Giver of Sweet Food’)
सूता सांगतो की हाटकेश्वर-क्षेत्री ‘मिष्टान्नदेश्वर’ नावाचे दैवत आहे; ज्याचे केवळ दर्शन झाले तरी मिष्टान्न (गोड व पोषक अन्न) प्राप्त होते असे मानले जाते. आनर्त देशाचा राजा वसुसैन रत्ने, वाहने, वस्त्रे इत्यादींचे उदार दान करीत असे, विशेषतः संक्रांती, व्यतीपात, ग्रहण अशा पुण्यकाळी; पण अन्न व पाण्याचे दान ‘सामान्य’ समजून तो दुर्लक्षित करीत असे. मृत्यूनंतर दानफळाने स्वर्ग मिळूनही त्याला तेथे तीव्र भूक-प्यास छळते आणि स्वर्गच नरकासारखा वाटतो; तो इंद्राकडे विनवणी करतो. इंद्र धर्माचा हिशेब स्पष्ट करतो—इहलोकी व परलोकी टिकाऊ तृप्तीसाठी योग्य पात्र-काळात नियमित अन्न व जलदान आवश्यक आहे; इतर दानांची संख्या त्याची भरपाई करू शकत नाही. वसुसैनची शांती त्याच्या पुत्र सत्यसेनाने पित्याच्या नावाने अन्न-पाणी दान केल्यावरच होईल; पण सुरुवातीला तो तसे करत नाही. नारद येऊन सर्व जाणतो व पृथ्वीवर जाऊन सत्यसेनाला उपदेश करतो; सत्यसेन ब्राह्मणांना मिष्टान्न भोजन घालतो आणि विशेषतः उन्हाळ्यात पाणपोई/जलवाटपाची व्यवस्था करतो. त्यानंतर बारा वर्षांचा भीषण दुष्काळ पडतो, दानकर्मात अडथळे येतात; स्वप्नात पिता अन्न-पाणी अर्पण करण्याची विनंती करतो. सत्यसेन शिवपूजा करून लिंगप्रतिष्ठा करतो, व्रत-नियमांनी साधना करतो; शिव प्रसन्न होऊन मुबलक पाऊस व अन्नोत्पादनाचा वर देतो आणि सांगतो—त्या लिंगाचे प्रातःदर्शन केल्यास अमृततुल्य मिष्टान्न मिळेल, आणि निष्काम भक्त शूलिन (शिव) धामास पोहोचेल; कलियुगातही हा महिमा फलदायी आहे।
Adhyaya 142
Heramba–Gaṇeśa Prādurbhāva and the Triple Gaṇapati: Svargada, Mokṣada, and Martyadā
या अध्यायात ऋषी सूतांना स्थानिक “त्रिविध गणपती” विषयी विचारतात—ज्याचे फल क्रमाने स्वर्गप्राप्ती, मोक्षसाधनेस सहाय्य, आणि मर्त्यजीवनाचे अपायांपासून रक्षण असे सांगितले आहे. प्रारंभी गणेशाला विघ्नहर्ता व विद्या, यश इत्यादी पुरुषार्थ देणारा म्हणून वर्णन केले आहे. पुढे मानवी आकांक्षांचा प्रकार—उत्तम (मोक्षाभिलाषी), मध्यम (स्वर्ग व सूक्ष्म भोग इच्छिणारे), अधम (विषयासक्त)—मांडून “मर्त्यदा” गणपती का शोधला जातो, हा प्रश्न उपस्थित होतो. सूत देवसंकटाची कथा सांगतात: तपाने सिद्ध झालेले मनुष्य स्वर्गात मोठ्या प्रमाणात येऊ लागल्याने देवांवर ताण येतो आणि इंद्र शिवाकडे शरण जातो. पार्वती गजमुख, चतुर्भुज व विशेष लक्षणांनी युक्त गणेशरूप घडवून स्वर्ग/मोक्षासाठी कर्मकांड करणाऱ्यांना विघ्ने घालण्याची आज्ञा देते—येथे विघ्न हे विश्वनियमनाचे कार्य ठरते. अनेक गण त्याच्या अधीन केले जातात; देवता शस्त्र, अक्षय पात्र, वाहन तसेच ज्ञान, बुद्धी, श्री, तेज, प्रभा इत्यादी वर देऊन त्याची अधिकार-प्रतिष्ठा दृढ करतात. अखेरीस क्षेत्रातील तीन प्रतिष्ठा सांगितल्या आहेत—ईशान-संबंधित मोक्षद गणपती (ब्रह्मविद्या-साधकांसाठी), स्वर्गद्वारप्रद हेरंब (स्वर्गकामनांसाठी), आणि मर्त्यदा गणपती जो स्वर्गातून पतित झालेल्यांना नीच योनीत पडू देत नाही. फलश्रुतीनुसार शुक्ल माघ चतुर्थीची पूजा केल्यास वर्षभर विघ्ननिवारण होते, आणि ही कथा ऐकली तरी अडथळे नष्ट होतात।
Adhyaya 143
जाबालिक्षोभण-नाम अध्यायः (Chapter on the Disturbance of Jābāli) / Jābāli’s Temptation and the Local Merit of Cītreśvara
सूत सांगतात की चित्रपीठाच्या मध्यभागी स्थित श्री चित्रेश्वर देव ‘चित्र-सौख्य’ म्हणजे विशेष कल्याण देणारे आहेत. त्यांच्या दर्शन, पूजन व स्नानाने कामजन्य गंभीर दोषांचे शमन होते; विशेषतः चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला तेथील उपासना अत्यंत फलदायी मानली आहे. तसेच पूर्वशापामुळे राजा चित्राङ्गद, ऋषी जाबाळी आणि त्या प्रसंगाशी संबंधित एक कन्या हे तिथे लोकांच्या नजरेत येईल अशा विलक्षण, प्रसिद्ध रूपात उपस्थित राहतात, असे वर्णन आहे. ऋषी या कथेची पार्श्वभूमी विचारतात. सूत पुढे सांगतात—ब्रह्मचारी तपस्वी जाबाळींनी हाटकेश्वर-क्षेत्री कठोर तप केले, त्यामुळे देवगण अस्वस्थ झाले. इंद्राने त्यांच्या ब्रह्मचर्यभंगासाठी रंभेला वसंतासह पाठवले; त्यांच्या आगमनाने ऋतुपरिवर्तनासारखा मोहक वातावरण निर्माण झाले. रंभा स्नानासाठी जलात उतरली; तिला पाहताच जाबाळींच्या अंतःकरणात क्षोभ उठला आणि मंत्रध्यान तुटले. रंभेने मधुर वचनांनी स्वतःला उपलब्ध दाखवून त्यांना प्रवृत्त केले, आणि जाबाळी एक दिवस कामधर्मात पडले. नंतर त्यांनी संयम परत मिळवून शुद्धी केली व पुन्हा तपात स्थिर झाले; रंभा देवांकडे परतली. अशा रीतीने हा अध्याय तप, प्रलोभन व प्रायश्चित्त यांची सांगड घालून तीर्थमहिमा व नैतिक सावधानता दृढ करतो।
Adhyaya 144
Phalavatī–Citrāṅgada Narrative and the Establishment of Citreśvara-pīṭha (फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यानम् / चित्रेश्वरपीठनिर्णयः)
या अध्यायात सूतांनी फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यान आणि चित्रेश्वर-पीठाची स्थापना यांचा हेतु सांगितला आहे. जाबाली ऋषींशी संबंधित प्रसंगानंतर अप्सरा रंभा एका कन्येला जन्म देते; ती ऋषींना अर्पण केली जाते व तिचे नाव ‘फलवती’ ठेवले जाते. आश्रमात वाढत असताना गंधर्व चित्राङ्गद तिच्यावर आसक्त होऊन गुप्त संग करतो; त्यामुळे जाबाली क्रुद्ध होऊन कन्येवर कठोरता करतात आणि चित्राङ्गदाला शाप देतात—तो दुर्धर रोगाने ग्रस्त होऊन चालणे व उडणे यांची शक्ती गमावतो। पुढे कथा शैव-योगिनीपरिसरात वळते. चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला शिव गणांसह व उग्र योगिन्यांसह चित्रेश्वर-पीठावर येतात; योगिन्या बलि/उपहार मागतात. चित्राङ्गद व फलवती परम शरणागती म्हणून स्वतःचे ‘मांस’ अर्पण करण्यास सिद्ध होतात. शिव त्यांचे दुःख जाणून उपाय सांगतात—तेथे शिवलिंग प्रतिष्ठापून एक वर्ष विधिपूर्वक पूजन करा; त्यामुळे रोग हळूहळू निवळेल आणि चित्राङ्गदाचे दिव्यत्व परत येईल। फलवती त्या पीठाशी निगडित योगिनी म्हणून प्रतिष्ठित होते; नग्नस्वरूप प्रतिमाधारणेत ती पूज्य मानली जाते व इच्छित फल देते. नंतर जाबाली व फलवती यांच्यात स्त्रीच्या नैतिक मूल्याविषयी शास्त्रार्थ होतो; शेवटी समेट होतो. फलवती, जाबाली आणि चित्राङ्गदेश्वर या त्रयीची उपासना नित्य सिद्धिदायी आहे, आणि फलश्रुतीत ही कथा इह-परत्र ‘सर्वकामप्रदा’ म्हणून वर्णिली आहे।
Adhyaya 145
अमराख्यलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Amara Liṅga and the Māgha Caturdaśī Vigil)
ऋषींनी सूतांना विचारले—पूर्वप्रसंगात एक तरुणी आघात होऊनही मृत्यू पावली नाही, याचे कारण काय? सूत म्हणाले—अमरेश्वर तीर्थात, विशेषतः माघ महिन्याच्या कृष्ण-चतुर्दशीला, मृत्यूचा अधिकार क्षेत्रसीमेपर्यंत मागे हटतो; त्यामुळे अकाली मृत्यूचे भय निवळते. दैत्यांशी वैरामुळे देव पराभूत झाल्यावर प्रजापतीची कन्या व कश्यपाची पत्नी अदिती (दितीची भगिनी) दीर्घ तपश्चर्या करते. तपाच्या फलाने भूमीतून शिवलिंग प्रकट होते. तेव्हा आकाशवाणी वर देते—युद्धात लिंगाला स्पर्श करणारे एक वर्ष अजेय राहतील; आणि माघ कृष्ण-चतुर्दशीची रात्र जागरण करणारे मनुष्य वर्षभर निरोगी राहतील व अकाली मृत्यूपासून संरक्षित होतील; मृत्यू स्वतः त्या तीर्थपरिसरातून दूर जातो. अदितीने लिंगाचे माहात्म्य देवांना सांगितले; ते बलवान होऊन दैत्यांवर विजय मिळवतात. दैत्यांनीही व्रताचे अनुकरण करू नये म्हणून देवांनी त्याच तिथीला लिंगरक्षणाची व्यवस्था केली. केवळ दर्शनाने देहधाऱ्यांचा मृत्यू नष्ट होतो म्हणून या लिंगाला ‘अमर’ हे नाव पडले. शेवटी लिंगाजवळ पठणाचे फल, अदितीने निर्माण केलेल्या जवळच्या कुंडात स्नान, आणि स्नान-लिंगदर्शन-जागरण—हीच मुख्य साधना म्हणून पुनः सांगितली आहे.
Adhyaya 146
अमरेश्वरकुण्डमाहात्म्यवर्णन — Description of the Glory of Amareśvara Kuṇḍa
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—आदित्य, वसु, रुद्र आणि अश्विन यांच्या दिव्य नामांची अचूक गणना सांगा आणि या क्षेत्रातील उपासनेचा दिनक्रमही ठरवून द्या. सूत उत्तर देतात—वृषध्वज, शर्व, त्र्यम्बक इत्यादी रुद्रगण; ध्रुव, सोम, अनिल, अनल, प्रभास इत्यादी आठ वसु; वरुण, सूर्य, इंद्र, अर्यमन्, धाता, भग, मित्र इत्यादी बारा आदित्य; तसेच नासत्य व दसर—हे दिव्य वैद्य अश्विनकुमार। पुढे सांगितले आहे की हे तेहतीस देवाधिपती धर्मरक्षणासाठी सदैव या क्षेत्रात उपस्थित असतात. रुद्रांची पूजा अष्टमी व चतुर्दशीला, वसूंांची पूजा दशमीला (विशेषतः अष्टमीला), आदित्यांची पूजा षष्ठी व सप्तमीला, आणि रोगनिवारणासाठी अश्विनांची पूजा द्वादशीला करावी. या नियमबद्ध भक्तीने अपमृत्यूचा नाश, स्वर्ग वा उच्च लोकांची प्राप्ती आणि आरोग्यलाभ अशी फळे प्राप्त होतात।
Adhyaya 147
Vatikēśvara-Māhātmya and the Discourse on Śuka’s Renunciation (वटिकेश्वरमाहात्म्य–शुकवैराग्यसंवादः)
अध्याय १४७ मध्ये सूत वटिकेश्वर नावाच्या शिवस्वरूपाचे वर्णन करतात—तो पुत्रप्रद आणि पापनाशक आहे. ऋषी ‘वटिका’चे माहात्म्य व व्यासांच्या वंशात कपिंजल/शुक हा पुत्र कसा झाला, हे विचारतात. सूत सांगतात की शांत व सर्वज्ञ असतानाही व्यासांनी धर्मकार्यासाठी विवाह केला आणि जाबालीची कन्या वटिका (वटिका) त्यांची पत्नी झाली. तिच्या गर्भात बालक बारा वर्षे राहिला; गर्भस्थ अवस्थेतच त्याने वेद-वेदाṅग, स्मृती, पुराणे व मोक्षशास्त्रे आत्मसात केली, पण मातेला मोठा त्रास झाला. नंतर व्यास व गर्भस्थ बालक यांचा संवाद होतो. बालक पूर्वजन्मस्मृती, मायावैराग्य आणि थेट मोक्षमार्ग स्वीकारण्याची इच्छा व्यक्त करतो; वासुदेवाला ‘प्रतिभू’ (जामीन/साक्षी) करण्याची विनंती करतो. व्यास श्रीकृष्णाला प्रार्थना करतात; वासुदेव प्रतिभूत्व स्वीकारून प्रसवाचा आदेश देतो. पुत्र जवळजवळ युवकरूपाने जन्मतो आणि तत्क्षणी वन-प्रव्रज्येकडे झुकतो. पुढे व्यास व शुक यांच्यात संस्कार व आश्रमक्रम विरुद्ध तात्काळ संन्यास यावर दीर्घ धर्म-तत्त्वचर्चा होते—आसक्तीचा दोष, लोकधर्म व संसारसुखाची अनिश्चितता यावर युक्तिवाद होतो. शेवटी शुक वनात निघून जातो; व्यास व माता शोकाकुल होतात—वंशधर्म आणि मोक्षवैराग्य यांतील ताण स्पष्ट होतो।
Adhyaya 148
Vāpī-Snāna and Liṅga-Pūjā Phala: Pingalā’s Tapas and Mahādeva’s Boons
या अध्यायात सूतांनी एक सुबद्ध तीर्थकथा सांगितली आहे. पुत्राभावाने दुःखी झालेली पिंगला एका ऋषीची (प्रसंगतः व्यासांचा उल्लेख) आज्ञा घेऊन महेश्वराला प्रसन्न करण्यासाठी तप करण्यास निघते. निर्दिष्ट क्षेत्री पोहोचून ती शंकराची प्रतिष्ठापना करते आणि निर्मळ जलाने भरलेली विशाल वापी निर्माण करून तिला पापनाशक स्नानतीर्थ म्हणून स्थापन करते. त्यानंतर त्रिपुरांतक महादेव प्रकट होऊन तिच्या तपाने संतुष्ट होतात व कुलवर्धक, सद्गुणी पुत्राचा वर देतात. पुढे या स्थळाचे माहात्म्य सर्वांसाठी सांगितले आहे—विशेषतः शुक्लपक्षातील ठराविक तिथींना स्त्रिया तेथे स्नान करून प्रतिष्ठित लिंगाची पूजा केल्यास उत्तम पुत्रप्राप्ती होते; दुर्दैवग्रस्तांना स्नान-पूजेमुळे एका वर्षात सौभाग्य मिळते. पुरुषांना स्नान-पूजेमुळे इच्छापूर्ती होते, आणि निष्कामांना मोक्ष प्राप्त होतो. शेवटी महादेव अंतर्धान पावतात, वचनाप्रमाणे कपिंजल नावाचा पुत्र जन्मतो, तसेच केळीवरी देवीच्या पूर्वप्रतिष्ठेचा सर्वतोसिद्धिदायक असा संक्षिप्त उल्लेख येतो।
Adhyaya 149
Keliśvarī Devī-prādurbhāva and Andhaka-upākhyāna (केलीश्वरी देवीप्रादुर्भावः तथा अन्धकोपाख्यानम्)
या अध्यायात ऋषींच्या प्रश्नांना सूत उत्तर देतो—देवी ही एकच आद्यशक्ती असून लोकहितासाठी व उपद्रवी शक्तींचा संहार करण्यासाठी ती अनेक रूपांनी प्रकट होते. महिषासुरवधासाठी कात्यायनी, शुंभ-निशुंभवधासाठी चामुंडा, आणि पुढील संकटचक्रात श्रीमाता—या प्रसिद्ध प्रादुर्भावांचा उल्लेख करून, पुढे केलिश्वरी या रूपाचा प्रसंग येतो. अंधकाने देवांना पदच्युत केल्यावर शिव अथर्वण-शैलीच्या मंत्रांनी पराशक्तीचे आवाहन करतो. स्तुतीत सर्व स्त्रीरूपे ही तिच्याच विभूती आहेत असे सार्वत्रिक विशेषणांनी सांगितले जाते. शिव अंधक-निग्रहासाठी देवीची सहाय्यता मागतो. ‘केलिमय’—लीलामय, बहुरूपी भाव धारण करून अग्नी-सन्निधीत आवाहन झाल्यामुळे ती त्रैलोक्यात ‘केलिश्वरी’ म्हणून प्रसिद्ध झाली—अशी नामव्युत्पत्ती दिली आहे. अष्टमी व चतुर्दशीला केलिश्वरीपूजन केल्यास इच्छित फल मिळते; तसेच युद्धकाळी राजदूताने तिचा स्तव पठण केल्यास अल्प सैन्य असूनही विजय मिळतो—अशी फलश्रुती आहे. पुढे अंधकाची वंशकथा व स्वभावपरिवर्तन—हिरण्यकशिपूच्या वंशाशी संबंध, ब्रह्माची तपश्चर्या करून वर मागणे, पूर्ण अमरत्व नाकारले जाणे, आणि नंतर सूडभावनेने देवांशी युद्ध. दिव्यास्त्रांची देवाणघेवाण, शिवाचे आगमन, मातृ-योगिनी शक्तींचा उदय, ‘पुरुषव्रत’ म्हणून स्त्रियांवर प्रहार न करण्याचा अंधकाचा हट्ट, आणि शेवटी तमोऽस्त्राचा प्रयोग—यांतून युद्धाला धर्म-नीतीचा रंगही प्राप्त होतो।
Adhyaya 150
Kelīśvarī Devī: Amṛtavatī Vidyā, Devotional Authority, and Phalaśruti
या अध्यायात सूत क्रमाने तत्त्वकथा सांगतो. दैत्यपुरोहित शुक्र हाटकेश्वर-संबंधित सिद्धिदायक क्षेत्रात जाऊन अथर्वणीय रौद्र मंत्रांनी होम करतो व त्रिकोणी कुंड तयार करतो. यज्ञाने प्रसन्न होऊन केलीश्वरि देवी प्रकट होते आणि आत्मविनाशक अर्पणांना मनाई करून कल्याणकारी वर देण्याकडे संवाद वळवते. शुक्र युद्धात मारल्या गेलेल्या दैत्यांचे पुनर्जीवन मागतो; देवी नव्याने भक्षित झालेले व ‘योगिनीमुखात प्रविष्ट’ असे कथिलेले दैत्यही धरून सर्वांना उठविण्याचे मान्य करते. ती ‘अमृतवती विद्या’ नावाची ज्ञानशक्ती देते, ज्यामुळे मृत पुन्हा जिवंत होतात. शुक्र हे अंधकाला सांगून विशेषतः अष्टमी व चतुर्दशीला अखंड भक्ती-पूजेचा उपदेश करतो आणि तत्त्व मांडतो की जग व्यापणारी परमशक्ती बलाने नव्हे, भक्तीनेच प्राप्त होते. अंधक पूर्वीच्या क्रोधाबद्दल पश्चात्ताप करून विनंती करतो की जे भक्त या रूपाचे ध्यान करतील व प्रतिमा स्थापतील त्यांना मनोइच्छित सिद्धी मिळो. देवी प्रतिमा-स्थापकाला मोक्ष, अष्टमी/चतुर्दशीला पूजणाऱ्यांना स्वर्ग, आणि केवळ दर्शन-ध्यान करणाऱ्यांना राजभोगाचा वर देते. देवी अंतर्धान पावल्यानंतर शुक्र दैत्यांना जिवंत करतो व अंधक पुन्हा राज्य मिळवतो; पुढे व्यासवंशजाने त्या स्थळी देवीची स्थापना केली असे परंपरेत सांगितले जाते. फलश्रुतीत—पाठ/श्रवणाने मोठे संकट दूर होते; अष्टमीला ऐकणारा पतित राजा देखील निष्कंटक राज्य मिळवतो; आणि युद्धकाळी श्रवण विजय देतो।
Adhyaya 151
Andhaka–Śaṅkara Saṃvāda: Śūlāgra-stuti, Gaṇatā-prāpti, and Hāṭakeśvara-Bhairava Upāsanā
या अध्यायात दोन भागांत तत्त्वोपदेश येतो. प्रथम भागात सामर्थ्यवृद्धीने उन्मत्त झालेला अंधक कैलासावर दूत पाठवून शिवास दर्पयुक्त, दबावाची मागणी करतो. शिव वीरभद्र, महाकाल, नंदी इत्यादी प्रमुख गणांना पाठवितात; परंतु ते आरंभी पराभूत होतात, म्हणून शंकर स्वतः रणांगणात उतरतात. शस्त्रयुद्ध निष्फळ ठरल्यावर निकट संग्राम होतो; अंधक क्षणभर शिवावर वरचढ होतो, पण शिव दिव्य अस्त्रबलाने त्याला आवरून त्रिशूळावर भेदून शूलाग्रावर स्थिर करतात. शूलाग्रावर असलेला अंधक दीर्घ स्तुती करून शत्रुत्व सोडून पश्चात्तापी भक्त बनतो. शिव त्याला मृत्यू देत नाहीत; दैत्यभाव शुद्ध करून त्याला गणत्व प्रदान करतात. अंधक वर मागतो—जो कोणी मर्त्य भैरवरूप शिवाची, त्रिशूळावर भेदलेल्या अंधकाच्या प्रतिमेसह, अशीच प्रतिष्ठा करून पूजन करील त्याला मोक्ष मिळो; शिव त्यास मान्यता देतात. द्वितीय भागात सुरथ राजाचा दृष्टांत आहे. राज्यहरण झालेला सुरथ वसिष्ठांकडे जातो; ते त्याला सिद्धिदायक हाटकेश्वर क्षेत्रात उपासनेस सांगतात. तेथे सुरथ भैरवरूप महादेवाची त्रिशूळ-चिन्हित अंधक-प्रतिमेसह प्रतिष्ठा करून, नारसिंह-मंत्राने लाल अर्पणांसह, शुचिता व नियम पाळून पूजा करतो. जपसंख्या पूर्ण होताच भैरव त्याला राज्यपरत देतात आणि हाच विधी करणाऱ्या इतर उपासकांनाही सिद्धीचे आश्वासन देतात; अशा रीतीने कथा, प्रतिमा-प्रतिष्ठा, मंत्रसाधना व शुद्धाचार एकत्र गुंफले जातात।
Adhyaya 152
चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनम् | Cakrapāṇi Māhātmya (Glorification of Cakrapāṇi)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—केवळ दर्शन किंवा स्पर्शानेच पूर्ण व इच्छित फल देणारी तीर्थे कोणती? सूत तीर्थे व लिंगे असंख्य आहेत असे सांगून त्या क्षेत्रातील विशेष आचार-विधी वर्णन करतो—शंखतीर्थात स्नान, विशेषतः एकादशीला, सर्वपुण्यदायक; एकादश-रुद्राचे दर्शन सर्व महेश्वर-दर्शनासमान; ठराविक तिथीस वटादित्य-दर्शन सूर्यरूप-दर्शनतुल्य; तसेच गौरी-दुर्गा इत्यादी देवी व गणेशाचे दर्शन त्यांच्या-त्यांच्या देवगणांचे समग्र दर्शनफल देणारे आहे। यानंतर ऋषी चक्रपाणिचे माहात्म्य व दर्शनकाळ विचारतात. सूत सांगतो की या क्षेत्रात अर्जुनाने चक्रपाणि प्रतिष्ठित केला; स्नान करून भक्तिभावाने दर्शन घेतल्यास ब्रह्महत्या इत्यादी महापापही नष्ट होतात. कृष्ण–अर्जुन यांना नर–नारायणरूप मानून धर्मस्थापनेसाठी ही प्रतिष्ठा झाली असेही स्पष्ट केले आहे। एक नीतिनियमही येतो—जो शुभ इच्छितो त्याने पत्नीसमवेत एकांतात असलेल्या व्यक्तीकडे, विशेषतः नातलगाकडे, पाहू नये; हा संयम व सामाजिक मर्यादेचा उपदेश आहे। पुढे ब्राह्मणाच्या चोरी गेलेल्या गायी परत मिळवून देण्याचे अर्जुनाचे रक्षणकर्म, तीर्थयात्रा, वैष्णव मंदिरनिर्माण व प्रतिष्ठा, आणि चैत्रात विष्णुवासरी हरिशयन-बोधन उत्सवांची स्थापना वर्णिली आहे। शेवटी फलश्रुतीत एकादशी-चक्रात नित्यपूजा करणाऱ्यांना विष्णुलोकप्राप्तीचे आश्वासन दिले आहे।
Adhyaya 153
Apsaraḥ-kuṇḍa / Rūpatīrtha Utpatti-Māhātmya (Origin and Glory of the Apsaras Pond and Rūpatīrtha)
सूत रूपतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—येथे विधिपूर्वक स्नान केल्यास अरूपताही रूपवान होते. पुढे उत्पत्तीची कथा येते: ब्रह्मदेव तिलोत्तमा नावाची अत्यंत सुंदर अप्सरा निर्माण करतात. ती शिवपूजेसाठी कैलासावर येते. तिच्या प्रदक्षिणेनुसार शिवाचे लक्ष तिच्याकडे जाते आणि तिच्या फेऱ्यांच्या दिशेनुसार अधिक मुखे प्रकट होतात; पार्वतीच्या मनात क्षोभ निर्माण होतो, आणि नारद सामाजिक अर्थछटांनी तीव्र भाष्य करून तो अधिकच वाढवतात. पार्वती शिवांचे नेत्र आवरते; त्यामुळे जगात विनाशकारी असमतोलाचा धोका निर्माण होतो. सृष्टीरक्षणासाठी शिव तिसरे नेत्र प्रकट करतात आणि “त्र्यंबक” म्हणून प्रसिद्ध होतात. नंतर पार्वती तिलोत्तमेला विकृत रूपाचा शाप देते; तिलोत्तमा शरण गेल्यावर पार्वती स्वतः स्थापलेल्या तीर्थात स्नानाचे विधान सांगते—विशेषतः माघ शुक्ल तृतीया, तसेच पुढे चैत्र शुक्ल तृतीयेला मध्यान्ही स्नान केल्यास तिचे रूप परत येते. तिलोत्तमा निर्मळ जलाचे विशाल अप्सरा-कुंड निर्माण करते. फलश्रुतीत स्त्रियांना सौभाग्य, आकर्षकता व श्रेष्ठ संतती, आणि पुरुषांना अनेक जन्मांत रूप व श्रीसमृद्धी मिळते असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 154
Citreśvarīpīṭha–Hāṭakeśvarakṣetra Māhātmya (चित्रेश्वरीपीठक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्)
या अध्यायात सूत हाटकेश्वर-क्षेत्रातील विधिनिष्ठ पवित्र भूगोल व तीर्थमाहात्म्य सांगतो. गौरीकुंडाजवळील विशिष्ट कुंडांत स्नान आणि पार्वतीचे दर्शन—हे शुद्धीकरण व जन्म-मरणाच्या क्लेशांपासून मुक्तीचे साधन मानले आहे. स्त्रियांसाठी विशेष फलश्रुती दिली आहे—नियत तिथींना स्नान केल्याने सौभाग्य, दांपत्यसुख, संततीप्राप्ती, तसेच वंध्यत्वासारख्या दोषांची निवृत्ती होते. ऋषी तीर्थसिद्धीचा व्यापक अर्थ विचारतात तेव्हा सूत एक गूढ साधनामार्ग वर्णितो—लिंगसमूहामध्ये उपासना, विशेषतः चतुर्दशीचे व्रत, आणि साधकाची दृढता तपासण्यासाठी गणेशाचे भयानक रूप प्रकट होणे. याच्या जोडीला ब्राह्मणोचित सात्त्विक पर्यायही सांगितला आहे—स्नान, शास्त्रानुसार आचरण, पहाटे तिळदान इत्यादी, आणि संयमित उपवास/वैराग्य जे मोक्षाभिमुख आहे. शेवटी फलश्रुती—ही कथा ऐकणे-पठण करणे, व्यास/गुरूचा सन्मान करणे आणि श्रद्धेने ग्रहण केल्याने व्यापक पावित्र्य व उन्नती प्राप्त होते.
Adhyaya 155
हाटकेश्वरक्षेत्रे वसवादिदेवपूजाविधानम् तथा पुष्पादित्य-माहात्म्ये मणिभद्रवृत्तान्त-प्रस्तावः (Hāṭakeśvara Kṣetra: Rites for Vasus–Ādityas–Rudras–Aśvins and the Puṣpāditya Māhātmya with the Maṇibhadra Narrative Prelude)
या अध्यायात हाटकेश्वर क्षेत्राची देव-रचना व पूजाशास्त्रीय मांडणी येते. येथे वसणारे देवसमूह—आठ वसु, अकरा रुद्र, बारा आदित्य आणि अश्विनीकुमार—यांची गणना करून पंचांगातील विशिष्ट काळानुसार उपासनेची पद्धत सांगितली आहे. स्नान-शुद्धी, स्वच्छ वस्त्रे, कर्मक्रम (प्रथम द्विजांना तर्पण, नंतर पूजा) तसेच मंत्रयुक्त नैवेद्य, धूप व आरार्तिका इत्यादी अर्पणाचे विधान दिले आहे. विशेष व्रतांमध्ये मधुमास शुक्ल अष्टमीला वसुपूजा, सप्तमीला—विशेषतः रविवारी—पुष्प, गंध व लेपनांनी आदित्यपूजा, चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला शतरुद्रीय पठणासह रुद्रपूजा, आणि आश्विन पौर्णिमेला अश्विनीसूक्ताने अश्विनद्वयाची आराधना सांगितली आहे. यानंतर पुष्पादित्य-माहात्म्याचा आरंभ होतो—याज्ञवल्क्यांनी प्रतिष्ठापित केलेला हा देव दर्शन-पूजनाने इष्टसिद्धी देतो, पापहरण करतो आणि परम मुक्तीचीही शक्यता दर्शवितो. पुढे समृद्ध नगरीतील मणिभद्राच्या कथाप्रस्तावात त्याचे अपार धन, कंजूषपणा, देहक्षय व विवाहाची इच्छा येते; आणि शेवटी धनामुळे सामाजिक संबंध व कृतीप्रवृत्ती कशी घडते याविषयी नीतिवचन दिले आहे.
Adhyaya 156
मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनम् (Humiliation of the Brāhmaṇa Puṣpa by Maṇibhadra)
सूत मुनी मणिभद्राची कथा सांगतात, ज्याने कामवासनेपोटी एका क्षत्रिय कन्येचा विवाह अशुभ काळात (जेव्हा भगवान विष्णू निद्राधीन होते) लावून घेतला. धनाच्या लोभापायी पित्याने आपल्या मुलीचा विवाह केला. मणिभद्राने आपल्या पत्नीचा छळ केला आणि घरावर कडक पहारा ठेवला. तो ब्राह्मणांना भोजनासाठी बोलवत असे, पण अट घालत असे की कोणीही त्याच्या पत्नीकडे पाहू नये. पुष्प नावाच्या एका वेदपाठी ब्राह्मणाने भोजनाच्या वेळी कुतूहलापोटी त्याच्या पत्नीकडे पाहिले. संतापलेल्या मणिभद्राने त्याला मारहाण करून चौकात फेकून दिले. दयाळू नागरिकांनी त्याला वाचवले आणि पुष्पाने न्यायाच्या अभावाबद्दल शोक व्यक्त केला।
Adhyaya 157
सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनम् (The Account of Puṣpa Brāhmaṇa Receiving Boons from Sūrya)
या अध्यायात सूत सांगतात—पुष्प नावाचा ब्राह्मण दुःखी व क्रुद्ध होऊन, आपल्या वाटलेल्या दोषाचा उपाय मिळेपर्यंत अन्न न घेण्याचा निश्चय करतो आणि त्वरित फल देणारा देव/मंत्र शोधतो. लोक त्याला चामत्कारपुरातील सूर्यदेवाचे तीर्थ सांगतात, जे याज्ञवल्क्यांनी प्रतिष्ठित केले असे मानले जाते—रविवारी सप्तमी तिथीला हातात फळ धरून १०८ प्रदक्षिणा केल्यास इच्छित सिद्धी मिळते; तसेच काश्मीरची शारदा देवी उपवासाने सिद्धी देणारी आहे असेही ते सांगतात. पुष्प चामत्कारपुरास जाऊन स्नान करतो, १०८ प्रदक्षिणा करतो आणि दीर्घ स्तुती-पूजन करतो. पुढे कुशांडिका इत्यादी विधीने होम आरंभतो—मंत्रोच्चार, न्यास, स्थापना, आहुती अशा क्रमाने; पण तामसी हट्टाने तो सिद्धीसाठी स्वतःचे मांसही अर्पण करण्यास उद्यत होतो. तेव्हा सूर्यदेव प्रकट होऊन त्याला थांबवतात व श्वेत-कृष्ण अशा दोन गोळ्या देतात—ज्यांनी काही काळ रूपांतर करून पुन्हा स्वतःच्या रूपात परतता येते—आणि वैदीशातील मणिभद्र नावाच्या धनिकाविषयीचे ज्ञानही देतात. पुष्प विचारतो की १०८ प्रदक्षिणांचे ‘तत्काळ फल’ का मिळाले नाही; सूर्य सांगतात—तामसी भावाने केलेले कर्म निष्फळ होते, बाह्य विधीची शुद्धता दूषित हेतूची भरपाई करू शकत नाही. सूर्य त्याच्या जखमा बऱ्या करून अंतर्धान पावतात; उपदेश असा की कर्मफलाचा निर्णायक ‘भाव’ आहे.
Adhyaya 158
मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनम् (Maṇibhadra-Upākhyāna: Account of Maṇibhadra’s Death)
सूत नागरखण्डातील मणिभद्र-उपाख्यान सांगतात. पुष्प नावाचा मनुष्य एक अद्भुत गुटिका मिळवून मणिभद्रासारखे रूप धारण करतो आणि त्या छद्मवेषाने नगरात गोंधळ व उपद्रव माजवतो. येणाऱ्या बनावट मणिभद्राला थांबवण्यासाठी द्वारपाल षण्डाला आज्ञा दिली जाते; पण दारात खरा मणिभद्रच मार खातो आणि लोकांत मोठा आक्रोश उठतो. त्यानंतर पुष्प पुन्हा मणिभद्ररूपाने प्रकट होऊन ओळखीचा संभ्रम अधिकच वाढवतो. हा वाद राजसभेत जातो. राजा प्रश्नोत्तरांनी सत्य तपासतो आणि अखेरीस मानवी साक्ष म्हणून मणिभद्राची पत्नी बोलावतो. ती पतीची खरी लक्षणे ओळखून धर्मयुक्त पती वेगळा करते व छद्मधारी उघड करते. राजा फसवणाऱ्यास दंडाची आज्ञा देतो; दंडप्रसंगी तो दोषी कामनेचे धोके, कपटाचे सामाजिक दुष्परिणाम आणि कंजूषपणाची कठोर निंदा यांवर दीर्घ उपदेश करतो. तो सांगतो—धनाची तीन गती: दान, भोग किंवा नाश; केवळ साठवणूक केली तर निष्फळ तिसरी गतीच पदरी पडते. अध्यायाचा शेवट हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात हा प्रसंग पवित्र भूगोलाशी जोडलेला नीतिदृष्टांत म्हणून मांडून होतो.
Adhyaya 159
पुष्पविभवप्राप्तिवर्णनम् (Account of Puṣpa’s Attainment and Distribution of Prosperity)
सूत सांगतात—क्षेत्रातील देवालयपरिसरात मणिभद्राच्या निवासस्थानी पुष्प आनंदाने स्वजनांसह येतो; शंख-भेरी व ढोल-नगाऱ्यांच्या मंगलनादाने वातावरण भरून जाते. भास्करदेवाच्या कृपेने ही समृद्धी प्राप्त झाली, असे कथेत सूचित होते. पुष्प नातलगांना एकत्र बोलावून लक्ष्मीचे चंचलपण मनात धरतो आणि पूर्वीच्या दीर्घ दुःखद अवस्थेचे स्मरण करतो. धन क्षणभंगुर आहे हे जाणून तो सत्यव्रताचा संकल्प करून व्यापक दान करण्याचा निर्धार करतो. नातलगांना त्यांच्या मानमरातबानुसार वस्त्रे व अलंकार वाटतो, वेदज्ञ ब्राह्मणांना श्रद्धेने धन-वस्त्र देतो, नट-गायक इत्यादी कलाकारांना अन्न-वस्त्र देतो आणि विशेषतः गरीब व अंध यांची सेवा करून त्यांना तृप्त करतो. अखेरीस तो पत्नीसमवेत भोजन करून जमलेल्या लोकांना निरोप देतो व मिळालेल्या संपत्तीने पुढे शिस्तबद्ध, हेतुपूर्ण जीवन जगतो. हा अध्याय समृद्धीचे धर्म्य व्यवस्थापन—दान, सेवा आणि समुदाय-कल्याण—यातूनच पवित्र ठरते, हे दाखवतो.
Adhyaya 160
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पस्य पापक्षालनार्थं हाटकेश्वरक्षेत्रगमन-पुरश्चरणार्थ-ब्राह्मणामन्त्रणवर्णनम् (Puṣpa’s Journey to Hāṭakeśvara for Sin-Removal and the Invitation of Brāhmaṇas for Puraścaraṇa)
या अध्यायात सूत तीर्थमाहात्म्याच्या चौकटीत एक नीतिपर, सावध करणारी कथा सांगतात. चमत्कारपुर येथे सूर्योपासनेच्या प्रसंगातून ब्राह्मण पुष्पाने मोहक रूप धारण केले होते. तेव्हा माहि नावाची स्त्री त्याच्या रूपांतराचे कारण विचारते—माया, मंत्रसिद्धी की देवकृपा? पुष्प सत्य कबूल करतो; मणिभद्राशी केलेली फसवणूक, त्याची पत्नी अन्यायाने घेणे, आणि त्या असत्यावर उभे राहिलेले गृहस्थजीवन व संततीपरंपरा यांचा वृत्तांत सांगतो. भोगानंतर वृद्धावस्थेत त्याला तीव्र पश्चात्ताप होतो. आपले महापाप ओळखून तो पापक्षालनासाठी हाटकेश्वर-क्षेत्रात जाण्याचा व प्रायश्चित्तरूप पुरश्चरण करण्याचा संकल्प करतो. तो पुत्रांना धनवाटप करून, जिथे पूर्वी सिद्धी मिळाली तिथे सूर्याशी संबंधित भव्य बांधकाम करतो आणि शुद्धीसाठी चातुश्चरण (चार प्रकारची पाठ-यज्ञ व्यवस्था) करण्याकरिता ब्राह्मणांना विधिपूर्वक आमंत्रित करतो. अशा रीतीने वैयक्तिक नीतिमूल्ये, कबुली आणि क्षेत्रातील कर्मविधी एकत्र गुंफले जातात।
Adhyaya 161
Puṣpāditya-māhātmya (Glorification of Pushpāditya and allied rites)
या अध्यायात सूत ब्राह्मणसभेत झालेल्या विचारमंथनाचे वर्णन करतो. पुष्प आपल्या पत्नीसह नम्रतेने द्विजांपाशी येऊन भास्कर (सूर्य) देवासाठी मंदिर उभारल्याची घोषणा करतो आणि त्रैलोक्यात कीर्ती व्हावी म्हणून देवाचे नाव “पुष्पादित्य” ठेवण्याचा प्रस्ताव मांडतो. ब्राह्मण पूर्वप्रतिष्ठा व कीर्तीपरंपरा जपण्याची चिंता व्यक्त करतात आणि शुद्धीसाठी प्रायश्चित्त सांगतात—विशेषतः “लक्ष” संख्येचा महाहोम. पुष्प विनंती करतो की त्या नावानेच देवाची सतत कीर्तन-स्तुती व्हावी आणि स्थळाशी निगडित देवी-नाव देऊन त्याच्या पत्नीचा सन्मानही व्हावा. अखेरीस निर्णय होतो—देव “पुष्पादित्य” म्हणून मान्य होतो आणि देवी “माहिका/माही” या नावाने प्रतिष्ठित होते. फलश्रुतीत कलियुगातील लाभ सांगितले आहेत—पुष्पादित्यभक्तीने रविवारीचे पाप नष्ट होते; रविवारी सप्तमीयोगी १०८ पर्यंत फळे अर्पण करून प्रदक्षिणा केल्यास इच्छित फलप्राप्ती; “माहिका” दुर्गेचे नियमित दर्शन केल्यास क्लेश टळतात; आणि चैत्र शुद्ध चतुर्दशीच्या पूजेमुळे वर्षभर अनिष्टापासून संरक्षण मिळते.
Adhyaya 162
पुरश्चरणसप्तमीव्रतविधानवर्णनम् (Puraścaraṇa-Saptamī Vrata: Procedure and Rationale)
अध्याय १६२ हा नीतिधर्म व अनुष्ठान यांचा कथारूप प्रसंग सांगून पुढे सविस्तर व्रतविधीकडे नेतो. सूत सांगतात—मणिभद्रवधाशी संबंधित वादग्रस्त कृतींमुळे पुष्पावर समाजनिंदा झाली; ब्राह्मणांनी त्याला कठोरपणे धिक्कारले आणि चर्चेत त्याच्यावर महापातकी, अगदी ब्रह्मघ्न असा आरोपही झाला. त्याची व्यथा पाहून नागर ब्राह्मण शास्त्र, स्मृती, पुराण व वेदान्त यांचा विचार करून शुद्धीचा प्रमाण मार्ग शोधतात; तेव्हा चण्डशर्मा नावाचा ब्राह्मण स्कन्दपुराणातील ‘पुरश्चरण-सप्तमी’ हे प्रायश्चित्त सांगतो. पुष्प ते व्रत करतो आणि वर्षाअखेरीस शुद्ध झाल्याचे वर्णन येते. यानंतर प्राचीन उपदेशसंवाद येतो—राजा रोहिताश्व ऋषी मार्कण्डेयांना विचारतो की मन, वाणी व शरीराने केलेली पापे कशी नष्ट होतात. ऋषी सांगतात: मानसिक दोषांचा क्षय पश्चात्तापाने, वाचिक दोषांचा शमन संयम/असम्प्रयोगाने, आणि कायिक दोषांचे प्रायश्चित्त ब्राह्मणांसमोर स्वीकार करून किंवा राजदंड-नियमाने होते. शेवटी सूर्यकेंद्रित ‘पुरश्चरण-सप्तमी’ व्रताचा विधी दिला आहे—माघ शुक्लपक्षात, सूर्य मकरस्थ असताना, रविवारी उपवास, शुद्धाचार, प्रतिमापूजन, लाल फुले व अर्पणे, लाल चंदनयुक्त अर्घ्य, ब्राह्मणभोजन-दक्षिणा, तसेच पंचगव्यादी शुद्धिकारक सेवन। महिन्यानुसार द्रव्य-अर्पणांची योजना वर्षभर सांगून, अखेरीस षष्ठांशासह दान देऊन पूर्ण शुद्धीचे फळ प्रतिपादिले आहे.
Adhyaya 163
ब्राह्मनागरोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Account of the Brahma-Nāgara origin narrative and communal expiation discourse)
अध्याय १६३ मध्ये ब्रह्मस्थानी घडलेला समुदाय-न्याय व कर्मनैतिकतेचा प्रसंग येतो. काही नागर ब्राह्मणांना धनाने भरलेले पात्र सापडल्यावर ते सभा भरवून लोभातून झालेल्या अनुचित ग्रहणाबाबत आणि प्रायश्चित्त देण्यातील प्रक्रियादोषाबाबत निर्णय करतात. सामूहिक विचारविनिमय न करता एका व्यक्तीनेच प्रायश्चित्त दिल्यामुळे चण्डशर्माला समाजाबाह्य (बाह्य) मानून अवमानित केले जाते. पुष्प धन अर्पून भरपाई करू पाहतो; पण सभा स्पष्ट करते की निर्णय धनलोभामुळे नाही, तर स्मृती-पौराणिक प्रमाण आणि योग्य संस्थात्मक पद्धतीमुळे आहे. प्रायश्चित्त हे अधिक आचार्य/ऋत्विजांसह, सल्लामसलत करून, विधिवत् द्यावे—असा त्यांचा आग्रह असतो. दुःखात पुष्प कठोर आत्मपीडेला अर्पणरूप देऊ लागतो; तेव्हा भास्वान सूर्य प्रकट होऊन त्याला थांबवतो व वर देतो—चण्डशर्मा शुद्ध होऊन ‘ब्राह्म-नागर’ म्हणून प्रसिद्ध होईल, त्याचे वंशज व सहचर मान मिळवतील, आणि पुष्पाचे शरीर पूर्ववत् होईल. या अध्यायातून लोभनियंत्रण, समुदायाधिकार आणि प्रायश्चित्ताची वैध प्रक्रिया यांचे धर्मोपदेश दिव्य अनुमोदनासह प्रकट होतात।
Adhyaya 164
Nāgareśvara–Nāgarāditya–Śākambharī Utpatti-varṇanam (Origin and Establishment Narratives)
सूत सांगतात की पुष्प नावाच्या भक्ताने आत्मत्यागमय संकल्पाने सूर्याची आराधना करून दुःखी ब्राह्मण चण्डशर्माला धीर दिला व मार्गदर्शन केले. त्याने भविष्यवाणी केली की चण्डशर्माचा देहपात होणार नाही आणि नागरांमध्ये त्याचा वंश विशेष कीर्ती पावेल. मग दोघे पवित्र सरस्वतीच्या दक्षिण तीरावर जाऊन आश्रमासारखा निवास करून राहू लागले. चण्डशर्माने पूर्वीच्या व्रताची आठवण करून सत्तावीस लिंगांशी संबंधित कठोर साधना सुरू केली—सरस्वतीस्नान, शौच-नियम, षडाक्षरी मंत्रजप, लिंगनामोच्चार आणि साष्टांग प्रणाम. तो कर्दम (माती) पासून लिंग घडवून पूजत राहिला आणि नीती पाळली की अयोग्य ठिकाणी असलेली लिंगेही हलवू नयेत; अशा रीतीने त्याने दररोज करून सत्तावीस लिंगे पूर्ण केली. अतिभक्तीने प्रसन्न झालेल्या शिवाने भूमीतून एक लिंग प्रकट करून सांगितले की याची पूजा केल्यास सत्तावीस लिंगांचे पूर्ण फल मिळते; जो कोणी भक्तिभावाने पूजेल त्यालाही तेच फल मिळेल. चण्डशर्माने प्रासाद बांधून त्या लिंगाची ‘नागरेश्वर’ या नावाने स्थापना केली व नगरातील लिंगस्मरणाशी त्याचे नाते जोडले; पुढे तो शिवलोकास गेला. पुष्पाने सरस्वतीतीरी ‘नागरादित्य’ नावाची सूर्यप्रतिमा स्थापली आणि वर मिळवला की तेथे पूजेमुळे चामत्कारपुरातील द्वादश सूर्यरूपांचे संपूर्ण फल प्राप्त होते. कथेत चण्डशर्माची पत्नी शाकम्भरी हिने शुभ तीरावर दुर्गेची स्थापना केली; देवीने सांगितले की भक्तिपूर्वक पूजेला त्वरित फल मिळेल, विशेषतः आश्विन शुक्ल महानवमीला, आणि देवी शाकम्भरी नावाने प्रसिद्ध झाली. अध्यायाचा निष्कर्ष—समृद्धीनंतरची पूजा पुढील वृद्धीत येणारे विघ्न दूर करते.
Adhyaya 165
अश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Aśvatīrtha)
या अध्यायात सूत सांगतात की सरस्वतीच्या पुण्य तटाला काही काळ बाहेरील समूह व नगरवासी यांच्यात विशेष सामाजिक महत्त्व प्राप्त झाले होते. परंतु नंतर विश्वामित्रांच्या शापाने सरस्वती रक्तवाहिनी होते; तिच्या काठी राक्षस, भूत, प्रेत, पिशाच इत्यादी सीमांत सत्तांचा वावर वाढतो. त्यामुळे मानवसमुदाय भयभीत होऊन तो प्रदेश सोडून अधिक सुरक्षित पवित्र भूभागाकडे, विशेषतः मार्कंडेयांच्या आश्रमाजवळील नर्मदा-तटाकडे, स्थलांतर करतो. ऋषी शापाचे कारण विचारतात; सूत हे विश्वामित्र–वसिष्ठ वैर आणि क्षत्रियातून ब्राह्मणत्व प्राप्त करण्याच्या आकांक्षेच्या व्यापक कथानकात बसवतात। पुढे उत्पत्ती-कथेत भृगुवंशी ऋषी ऋचीक कौशिकी नदीजवळील भोजकट येथे येतात. गाधीची कन्या (गौरीपूजेशी संबंधित) पाहून ते ब्राह्म-विवाहाने तिची मागणी करतात. गाधी कन्याशुल्क म्हणून प्रत्येकी एक काळा कान असलेले सातशे वेगवान घोडे मागतात. ऋचीक कान्यकुब्जास जाऊन गंगेच्या तटी ‘अश्वो वोढा’ मंत्राचा छंद-ऋषि-देवता-विनियोगासह जप करतात; तेव्हा नदीतून अपेक्षित घोडे प्रकट होतात. यामुळे अश्वतीर्थाची कीर्ती पसरते; तेथे स्नान केल्यास अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते असे सांगितले असून, यज्ञप्रतिष्ठा तीर्थसेवेने सर्वांना सुलभ होते।
Adhyaya 166
परशुरामोत्पत्तिवर्णनम् / Account of the Origins of Paraśurāma’s Line
या अध्यायात ऋचीक आणि ‘त्रैलोक्यसुंदरी’ म्हणून वर्णिलेल्या स्त्रीच्या विवाहाभोवती फिरणारा वंश-निर्मितीचा प्रसंग सांगितला आहे. विवाहानंतर ऋचीक वर देऊन ‘चरु-द्वय’ असा विधी करतो, ज्यायोगे ब्राह्म्य तेज आणि क्षात्र तेज यांचा भेद टिकून राहावा. तो प्रत्येक चरुच्या सेवनासोबत प्रतीकात्मक कृतीही ठरवतो—एकासाठी अश्वत्थाचे आलिंगन, दुसऱ्यासाठी न्यग्रोधाचे—म्हणजे विधी आणि संततीतील गुणधर्म यांचा बोध होईल। परंतु मातृप्रेरणेने चरुचे भाग आणि वृक्ष-आलिंगनाची कृती यांची अदलाबदल होते व विधिभंगाचा परिणाम गर्भलक्षणांत दिसू लागतो. पत्नीचे दोहद व आवडी राजकीय आणि युद्धकर्माकडे वळल्यावर ऋचीकाला विधी उलटा झाल्याचे कळते. मग तडजोड ठरते—तत्काळ जन्मणारा पुत्र ब्राह्मणस्वरूप राखील, पण तीव्र क्षात्र तेज नातवात प्रवाहित होईल. अखेरीस जमदग्नीचा जन्म आणि पुढे त्याच वंशात राम (परशुराम) प्रकट होतो; त्याचे शौर्य हे यज्ञतेजाच्या परिणामरूपाने व पूर्वजांच्या संमतीने घडलेले दाखवून, विधिशुद्धी, नैतिक कारणभाव आणि वंशभाग्य यांचे एकत्रित दर्शन घडवले आहे।
Adhyaya 167
विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनम् (Viśvāmitra’s Renunciation of Kingship)
सूता विश्वामित्राच्या जन्मप्रसंग व प्रारंभीच्या घडणीचे वर्णन करतात. तो राजवंशात जन्मला; त्याची माता तपस्विनी व तीर्थयात्रापरायण होती. पिता गाधीने त्याला राज्यावर बसविले; विश्वामित्र वेदाध्ययन करीत, ब्राह्मणांचा सन्मान राखीत धर्माने राज्यकारभार करीत राहिला. पुढे तो वनशिकारात आसक्त झाला आणि एका दिवशी दुपारी भूक-तहानाने थकून महात्मा वसिष्ठांच्या पुण्य आश्रमात आला. वसिष्ठांनी अर्घ्य-मधुपर्कादि विधीने त्याचे स्वागत करून विश्रांती व भोजनास सांगितले. राजाला आपल्या उपाशी सैन्याची चिंता वाटली; तेव्हा वसिष्ठांनी कामधेनु नंदिनीच्या साहाय्याने क्षणार्धात सैनिक व पशूंसाठी विपुल अन्न-पान निर्माण केले. हे पाहून विश्वामित्र नंदिनी मागतो, नंतर राजाधिकाराचा दावा करून बळाने घेण्याचा प्रयत्न करतो. वसिष्ठ धर्म-स्मृतीप्रमाणे कामधेनु सारख्या गायीचे विक्री-हरण निषिद्ध असल्याचे सांगून नकार देतात. राजपुरुष नंदिनीला पकडून मारू लागल्यावर ती शबर, पुलिंद, म्लेच्छ इत्यादी सशस्त्र समूह प्रकट करून राजसेनेचा नाश करते. वसिष्ठ करुणेने पुढील हिंसा थांबवून राजाचे रक्षण करतात व मायाबंधनातून मुक्त करतात. अपमानित विश्वामित्राला कळते की क्षत्रियबल ब्रह्मबलापुढे अपुरे आहे; तो राज्यत्याग करून पुत्र विश्वसहाला गादीवर बसवतो आणि ब्राह्मणतेज प्राप्तीसाठी महान तप करण्याचा संकल्प करतो.
Adhyaya 168
धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Dhārā in Hāṭakeśvara-kṣetra)
या अध्यायात हाटकेश्वर-क्षेत्रातील ‘धारा’ देवतेची उत्पत्ती व माहात्म्य सांगितले आहे. सूत म्हणतात—विश्वामित्रांनी हिमालयात अत्यंत कठोर तप केले: आकाशात शयन, जलात निवास, पंचाग्नी-साधना, क्रमशः उपवास करून शेवटी वायुभक्षणापर्यंत. त्यांच्या तपाने भयभीत इंद्र वर देऊ लागला; पण विश्वामित्रांनी राज्य-ऐश्वर्य इत्यादी सर्व नाकारून केवळ ब्राह्मण्य (ब्राह्मणत्व) मागितले—आध्यात्मिक सिद्धीचे श्रेष्ठत्व अधोरेखित केले. नंतर ब्रह्माही वर देण्यासाठी येतात; विश्वामित्र तेच एक वर पुन्हा मागतात. ऋचीक सांगतात की विश्वामित्रांच्या ब्रह्मर्षित्वासाठी ब्राह्मण-मंत्र व संस्कारित चरु-आहुती पूर्वीच नियोजित होती; म्हणून ब्रह्मा त्यांना ब्रह्मर्षी घोषित करण्यास अधिकृत आहेत. वसिष्ठ क्षत्रियजन्माच्या व्यक्तीस ब्राह्मणत्व मिळणे अयोग्य म्हणत वाद करतात व अनर्त देशात शंखतीर्थ, ब्रह्मशिला व सरस्वतीजवळ निघून जातात. क्रुद्ध विश्वामित्र सामवेद-विधीने अभिचार करून भयंकर कृत्या निर्माण करतात. वसिष्ठ दिव्यदृष्टीने तिला ओळखून अथर्व-मंत्रांनी स्तंभित करतात; ती केवळ त्यांच्या देहाला स्पर्श करून कोसळते. मग वसिष्ठ तिला शांत करून चैत्र शुक्ल अष्टमीला पूजेचा विधी ठरवतात व भक्तांना वर्षभर रोगमुक्तीचा वर देतात. हीच शक्ती ‘धारा’ म्हणून प्रसिद्ध होऊन नागर-पूजेच्या विशेष परंपरेसह क्षेत्र-माहात्म्यात प्रतिष्ठित होते.
Adhyaya 169
धारानामोत्पत्तिवृत्तान्तः तथा धारादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Dhārā-nāma and the Māhātmya of Dhārā-devī)
ऋषी विचारतात—तुष्टिदा शक्तीचा नागर समाजाशी विशेष संबंध का आहे आणि ती पृथ्वीवर ‘धारा’ या नावाने कशी प्रसिद्ध झाली? सूत सांगतात—चामत्कारपुरात नागरी ब्राह्मणी धारा हिची तपस्विनी अरुंधतीशी मैत्री झाली. अरुंधती वसिष्ठांसह शंखतीर्थावर स्नानास आली असता धारेला कठोर तप करताना पाहून तिची ओळख व हेतू विचारते. धारा आपला नागर वंश, अल्पवयातील वैधव्य आणि शंखेश्वराचे माहात्म्य ऐकून त्या तीर्थावरच राहून भक्तीने साधना करण्याचा निश्चय सांगते. अरुंधती तिला सरस्वतीकाठी असलेल्या, नित्य शास्त्रचर्चा चालणाऱ्या आश्रमात राहण्याचे आमंत्रण देते. पुढे विश्वामित्र-वसिष्ठ संघर्षाशी संबंधित एक दिव्य शक्ती प्रकट झाल्याचे वर्णन येते; वसिष्ठांनी तिला स्थिर करून रक्षक देवी म्हणून पूज्य केले. धारेने रत्नांनी अलंकृत प्रासादासारखे देवालय बांधून स्तोत्र पठण केले—देवीला जगाचा आधार आणि लक्ष्मी, शची, गौरी, स्वाहा, स्वधा, तुष्टि, पुष्टि इत्यादी अनेक रूपांनी स्तुती केली. दीर्घकाळ नित्यपूजेनंतर चैत्र शुक्ल अष्टमीला स्नान-पूजन व नैवेद्य अर्पण केल्यावर देवी प्रकट होऊन वरदान देते आणि त्या देवालयात ‘धारा’ हे नाव स्वीकारते. आचारविधी सांगितला आहे—जे नागर तीन प्रदक्षिणा करतात, तीन फळे अर्पण करतात व स्तोत्र म्हणतात, त्यांना एक वर्ष रोगांपासून संरक्षण मिळते. स्त्रियांसाठीही फल सांगितले—वंध्येला संतान, दुर्दैव-निवारण, आरोग्य व कल्याणप्राप्ती. शेवटी फलश्रुती—हा उत्पत्तिवृत्तान्त वाचला किंवा ऐकला तर पापक्षय होतो; विशेषतः नागरांनी भक्तीने याचे अध्ययन करावे।
Adhyaya 170
धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Dhārā-tīrtha Origin and Its Sacred Merit)
सूता विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्या प्रसंगात आणखी एक अद्भुत कथा सांगतात. विश्वामित्राने वसिष्ठांवर सोडलेली शत्रु-शक्ती वसिष्ठ अथर्वण मंत्रबळाने आवरून शांत करतात. त्यानंतर वसिष्ठांच्या देहातून घाम उत्पन्न होतो; त्या स्वेदातूनच शीतल, स्वच्छ, पावन जल प्रकट होऊन त्यांच्या चरणांतून वाहत भूमी भेदून निर्मळ धारा बनते—गंगाजलासारखी निष्कलंक तीर्थधारा। या धारातीर्थात स्नान केल्याने वंध्या स्त्रियांनाही त्वरित संततीप्राप्ती होते असे सांगितले आहे, आणि जो कोणी स्नान करील त्याला सर्व तीर्थांचे फल मिळते. स्नानानंतर देवीचे विधिपूर्वक दर्शन घेतल्यास धन-धान्य, संतती आणि राजसुखाशी संबंधित सौभाग्य प्राप्त होते। चैत्र शुक्ल अष्टमीच्या मध्यरात्री नैवेद्य व बळी-पिंडिका अर्पण करण्याचे विधान आहे; ती पिंडिका मिळाल्यास किंवा सेवन केल्यास वृद्धावस्थेतही विशेष फल मिळते असे फलश्रुतीत वर्णिले आहे. शेवटी देवी अनेक नागर कुळांची कुलदेवता असल्याचे सांगून, यात्रेची पूर्णता नागरांच्या सहभागाविना होत नाही असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 171
वसिष्ठविश्वामित्रयुद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनम् (Restraint of Divine Weapons in the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Conflict)
सूता वसिष्ठ–विश्वामित्र संघर्ष अधिकच उग्र होत चालल्याचे सांगतात. आपले सामर्थ्य निष्फळ ठरल्याने संतप्त विश्वामित्र दीक्षित दिव्यास्त्रे—ब्रह्मास्त्रासह—सोडतो. त्यातून उल्केसारखे प्रहार, अस्त्रांची वाढ, समुद्रांचे थरथरणे, पर्वतशिखरांचे तुटणे आणि रक्तवृष्टीसारखी चिन्हे दिसतात; ती प्रलयलक्षणे मानली जातात. देव भयभीत होऊन ब्रह्मांकडे धाव घेतात; ब्रह्मा हे दिव्यास्त्रयुद्धाचे दुष्परिणाम असल्याचे सांगून देवांसह रणभूमीवर येतात. ब्रह्मा जगविनाश टाळण्यासाठी युद्ध थांबवण्याची विनंती करतात. वसिष्ठ स्पष्ट करतात की ते सूडासाठी नव्हे, मंत्रबलाने रक्षणार्थ आलेली अस्त्रे निष्प्रभ करत आहेत. ब्रह्मा विश्वामित्राला अस्त्रप्रयोग थांबवण्याचा आदेश देतात आणि वाणीने तोडगा काढू पाहतात; वसिष्ठांना ‘ब्राह्मण’ म्हणून संबोधून तणाव कमी करण्याचा प्रयत्न करतात. विश्वामित्राचा रोष मान-सन्मान व मान्यतेशी जोडलेला असतो; पण वसिष्ठ त्याला क्षत्रियजन्मा मानून ‘ब्राह्मण’ पद देत नाहीत आणि ब्रह्मतेज क्षात्रबलापेक्षा श्रेष्ठ असल्याचे प्रतिपादित करतात. अखेरीस ब्रह्मा शापभय दाखवून दिव्यास्त्रांचा त्याग करवतात. ब्रह्मा निघून गेल्यावर ऋषी सरस्वतीच्या तीरावरच राहतात. अध्यायाचा बोध—संयम, योग्य वाणी आणि विनाशकारी शक्तीचे धर्ममर्यादेत नियंत्रण।
Adhyaya 172
सारस्वतजलस्य रुधिरत्व-प्रसङ्गः (The Episode of the Sarasvata Water Turning to Blood)
सूत सांगतात—वसिष्ठाला बाधा करण्यासाठी ‘छिद्र’ शोधत असताना विश्वामित्राने सरस्वती या महानदीचे आवाहन केले. ती स्त्रीरूपाने प्रकट होऊन उपदेश विचारते. विश्वामित्र तिला आज्ञा देतो—वसिष्ठ स्नानास उतरतील तेव्हा तू वेगाने उसळून त्यांना माझ्या जवळ आण, म्हणजे मी त्यांचा वध करीन. सरस्वती नकार देते—महात्मा वसिष्ठांविरुद्ध द्रोह करणार नाही; ब्राह्मणवध अधर्म आहे. ती धर्मनियम सांगते—ब्राह्मणहत्येचा मनातला संकल्पही कठोर प्रायश्चित्त मागतो, आणि तशी हत्या करण्यास वाणीने प्रवृत्त करणेही शुद्धिकर्माशिवाय शुद्ध होत नाही. क्रोधाने विश्वामित्र शाप देतो—माझी आज्ञा न पाळल्यामुळे तुझे जल रक्तप्रवाह होईल. तो सात वेळा जलाचे अभिमंत्रण करून ते नदीत टाकतो; तत्क्षणी शंखासारखे शुभ्र, परम पुण्यदायी सरस्वतीजलही रक्त बनते. भूत-प्रेत-निशाचर गोळा होऊन ते पितात व उन्मत्त होतात; तपस्वी व स्थानिक लोक दूर निघून जातात. वसिष्ठ अर्बुद पर्वताकडे प्रस्थान करतात. विश्वामित्र चामत्कारपुरास जाऊन हाटकॆश्वर-क्षेत्रात घोर तप करतो आणि सृष्टीशक्तीत ब्रह्म्यासमान होण्याइतकी क्षमता प्राप्त करतो. अध्यायाचा निष्कर्ष—विश्वामित्राच्या शापामुळे सरस्वतीचे जल रक्त झाले आणि चण्डशर्मा आदी ब्राह्मणांनी स्थलांतर केले.
Adhyaya 173
सरस्वती-शापमोचनं तथा साभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तः (Release of Sarasvatī from the Curse and the Origin Account of Sābhramatī)
अध्याय १७३ मध्ये ऋषींच्या प्रश्नाला उत्तर देताना सूत सांगतात की विश्वामित्राच्या मंत्रसिद्धीशी निगडित शापप्रभावामुळे सरस्वतीचे जल रक्तासारखे झाले आणि तिचा प्रवाह जणू रक्तौघच दिसू लागला. दुःखी सरस्वती वसिष्ठांकडे येऊन आपली अवस्था सांगते—प्रवाह रक्तरूप झाल्याने तपस्वी तिला टाळतात आणि विघ्नकारी प्राणी तेथे वावरतात. तिला पुन्हा निर्मळ सलिलरूप मिळावे अशी ती विनंती करते. वसिष्ठ समर्थ असल्याचे सांगून प्लक्षवृक्षचिन्हित स्थानी समाधीस्थ होतात; वरुणसंबंधी मंत्राने भूमी भेदून विपुल जलधारा प्रकट करतात. दोन निर्गम होतात—एकातून सरस्वती पुनः शुद्ध होऊन तीव्र वेगाने रक्तदोष वाहून नेते; दुसरी धारा स्वतंत्र नदी बनून ‘साभ्रमती’ या नावाने प्रवाहित होते. शेवटी फलश्रुती—या सारस्वत वृत्तांताचे पठण किंवा श्रवण केल्यास सरस्वतीकृपेने बुद्धीची स्पष्टता व वाढ होते.
Adhyaya 174
Pippalāda-utpatti-varṇana and Kaṃsāreśvara-liṅga Māhātmya (पिप्पलादोत्पत्तिवर्णनं; कंसारेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्)
या अध्यायात हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील तीर्थकथा प्रश्नोत्तर पद्धतीने येते. सूत सांगतात की पिप्पलादाने प्रतिष्ठापित केलेले ‘कंसारेश्वर’ शिवलिंग दर्शन, नमस्कार व पूजेमुळे क्रमशः पापक्षय, अशुद्धी-नाश आणि महान पुण्य देणारे आहे. ऋषी पिप्पलाद कोण आणि लिंगप्रतिष्ठेचे कारण काय, असे विचारतात. सूत जन्मकथा सांगतात—याज्ञवल्क्याची बहीण कंसारी अनवधानाने वस्त्राशी संबंधित शुक्रमिश्रित पाण्याच्या स्पर्शाने गर्भवती होते. लज्जेमुळे ती गुप्त प्रसूती करून अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाखाली बालक ठेवून रक्षणाची प्रार्थना करते. दिव्यवाणी सांगते की हा बालक उतथ्याच्या शापामुळे बृहस्पतीचा पृथ्वीवरील अवतार असून पिंपळरसाने पोसला गेल्याने त्याचे नाव ‘पिप्पलाद’ होईल. कंसारी लज्जेने प्राणत्याग करते; बालक पिंपळाजवळ वाढतो. नारद मुनी येऊन त्याची उत्पत्ती उघड करतात व अथर्ववेदाशी निगडित साधना/वृत्तीचा मार्ग सांगतात. पुढे पिप्पलादाच्या क्रोधाने शनैश्चर पडतो; नारदाच्या मध्यस्थीने स्तोत्र होते व धर्म्य अटी ठरतात—विशेषतः आठ वर्षांपर्यंत बालकांचे संरक्षण, तेललावणे, विशिष्ट दाने व पूजाविधी. शेवटी नारद पिप्पलादाला चमत्कारपुरास नेऊन याज्ञवल्क्यांकडे सुपूर्द करतात; वंश, स्थान आणि लिंगमाहात्म्य यांचा संगम होतो।
Adhyaya 175
याज्ञवल्क्येश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Yājñavalkyeśvara Liṅga)
या अध्यायात सूतांच्या निवेदनातून याज्ञवल्क्य व ब्रह्मा यांचा संवाद येतो. अंतःकरणातील खिन्नता व चित्तशुद्धीची तळमळ व्यक्त करून याज्ञवल्क्य आत्मिक स्पष्टतेस योग्य असे प्रायश्चित्त विचारतात. ब्रह्मा त्यांना ठोस उपाय सांगतात—अतिपुण्यदायक हाटकेश्वर-क्षेत्री शूलिन शिवाचे लिंग स्थापन करावे; हे क्षेत्र संचित पापांचा नाश करून शुद्धी देणारे आहे। येथे प्रायश्चित्ताचा भावार्थ स्पष्ट होतो—अज्ञानाने वा जाणूनबुजून झालेले पाप असो, शिवमंदिरनिर्माण व लिंगकेंद्रित उपासना नैतिक तम दूर करते; जसे सूर्योदय रात्र नाहीशी करतो. कलियुगात अनेक तीर्थे निष्फळ होण्याची चिंता सांगितली आहे, पण हाटकेश्वर-क्षेत्राला त्याचा अपवाद मानून विशेष फलदायी ठरवले आहे। ब्रह्मा निघून गेल्यावर याज्ञवल्क्य लिंगप्रतिष्ठा करतात आणि अष्टमी व चतुर्दशीला भक्तिभावाने लिंगाभिषेक (स्नापन) करण्याचे व्रत घोषित करतात; याने दोष धुतले जातात व पवित्रता पुनः प्राप्त होते असे म्हटले आहे। हे लिंग पुढे हाटकेश्वर-क्षेत्री “याज्ञवल्क्येश्वर” म्हणून प्रसिद्ध होते।
Adhyaya 176
कंसारीश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्य-वर्णनम् (Origin and Glory of Kaṃsārīśvara)
सूता एका तीर्थ-उत्पत्तीचा प्रसंग सांगतात, ज्यात याज्ञवल्क्याशी संबंध येऊन मातृ-शुद्धीसाठी लिंगाची स्थापना होते. पिप्पलाद प्रमुख कर्ता म्हणून श्रुती-अध्ययन व यज्ञकर्मात निपुण ब्राह्मणांना बोलावून सांगतो की त्याची माता कंसारी देहत्याग करून गेली; तिच्या स्मरणार्थ त्याने लिंगाची अभिषेक-प्रतिष्ठा केली असून त्यांच्या सल्ल्याने सार्वजनिक मान्यता हवी आहे. तो गोवर्धनाला नागर समाजाला नियमित पूजेकडे वळविण्याची आज्ञा देतो—नित्यपूजेने कुलसमृद्धी वाढते, दुर्लक्षाने क्षय होतो, असा सामाजिक-धार्मिक दावा मांडतो. ब्राह्मणसभा देवाचे नाव “कंसारीश्वर” असे निश्चित करते. पुढे पाठ-श्रवण व देवसन्निधीत भक्ती-आचरणाचे फल सांगितले आहे—अष्टमी व चतुर्दशीस स्नान, नीलरुद्र व अन्य रुद्रमंत्रांचा जप, तसेच देवालयात अथर्ववेदपाठ। यामुळे महापातकांचे शमन, राजकीय व नैसर्गिक संकटांत संरक्षण, शत्रूंवर विजय, वेळेवर पाऊस, रोग-दुःखांची निवृत्ती आणि धर्मयुक्त राज्याचा उदय—हे फल पिप्पलादाच्या प्रतिज्ञेवर व क्षेत्रमहिम्यावर आधारलेले म्हणून वर्णिले आहे।
Adhyaya 177
पञ्चपिण्डिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Pañcapinḍikā)
या अध्यायात सूत ऋषींशी संवादरूपाने तीर्थ‑व्रतविधी सांगतो. गौरीला येथे “पञ्चपिण्डिका” असे म्हटले आहे; ज्येष्ठ महिन्यात शुक्लपक्षी, सूर्य वृषभ राशीत असताना, स्त्रिया देवीच्या वर जलयंत्र (जलधारेचे उपकरण) स्थापून पूजा करतात. ही क्रिया अनेक कठोर व्रतांचा संक्षिप्त पर्याय असून गृहस्थ‑सौभाग्य देणारी मानली आहे. पुढे ऋषी “पाच पिंड” यामागील तात्त्विक कारण विचारतात. सूत स्पष्ट करतो की देवी सर्वव्यापी पराशक्ती असून सृष्टी‑रक्षणासाठी पंचमहाभूत—पृथ्वी, आप, तेज, वायु, आकाश—रूपाने पाच प्रकारे प्रकट होते; या रूपातील उपासनेने पुण्यवृद्धी होते. नंतर लक्ष्मी काशीच्या राजाची व प्रिय राणी पद्मावतीची कथा सांगते—पद्मावती जलस्थळी मातीची पञ्चपिण्डिका नित्य पूजून सौभाग्य वाढवते, त्यामुळे इतर राण्या रहस्य विचारतात. पद्मावती पंचतत्त्वांशी निगडित “पञ्च‑मंत्र” सांगते आणि वाळवंटातील संकटात वाळूने पूजा करून देवीकृपा मिळवते व पुढे समृद्धी प्राप्त करते. शेवटी पंच‑मंत्र (तत्त्वनमस्कार) स्पष्ट दिले आहेत, हाटकेश्वर‑क्षेत्री लक्ष्मीची प्रतिष्ठा सांगितली आहे, आणि फलश्रुतीत तेथे पूजा करणाऱ्या स्त्रिया पतीप्रिय व पापमुक्त होतात असे म्हटले आहे.
Adhyaya 178
Pañcapinḍikā-Gauryutpatti Māhātmya (The Glory of the Emergence of Pañcapinḍikā Gaurī) | पञ्चपिण्डिकागौर्युत्पत्तिमाहात्म्यम्
या अध्यायात अनेक वक्त्यांच्या माध्यमातून तत्त्वचर्चा घडते. लक्ष्मी आपली व्यथा सांगते—गौरीपूजेमुळे राजलक्ष्मी मिळाली, तरीही अपत्याभावामुळे दुःख भोगावे लागते. चातुर्मास्यात आनर्तराजाच्या राजवाड्यात दुर्वासा मुनी येतात; उत्तम आतिथ्य व शुश्रूषेमुळे प्रसन्न होऊन ते उपदेश करतात की देवता लाकूड, दगड किंवा मातीमध्ये आपोआप वास करत नाही; मंत्रयुक्त भाव-भक्तीनेच दिव्य सान्निध्य प्रकट होते. दुर्वासा रात्रिच्या प्रहरांनुसार चाररूप गौरीची रचना करून धूप, दीप, नैवेद्य, अर्घ्य इत्यादींनी पूजन व विशेष आवाहनयुक्त नियमव्रत सांगतात; सकाळी ब्राह्मण दांपत्याला दान आणि शेवटी वाहन-प्रेषण व निक्षेप असा समापनविधीही निर्देशित करतात. पुढे देवीचा सुधारक आदेश येतो—चारही रूपांचे जलात विसर्जन करू नये; हाटकेश्वर-क्षेत्री प्रतिष्ठापना करावी, ज्यामुळे स्त्रीकल्याणासाठी अक्षय फल मिळते. लक्ष्मी वर मागते—पुन्हा पुन्हा मानवी गर्भधारणेपासून मुक्ती व विष्णूसह नित्यसंयोग; फलश्रुतीत श्रद्धाळू पाठकांना स्थिर लक्ष्मी व दुर्भाग्यनिवारणाचे आश्वासन आहे.
Adhyaya 179
Puṣkara-trayotpatti and Yajña-samārambha in Hāṭakeśvara-kṣetra (पुष्करत्रयोत्पत्ति–यज्ञसमारम्भः)
या अध्यायात सूत हाटकेश्वर-क्षेत्रातील ‘पुष्कर-त्रय’चे माहात्म्य सांगतात. या तीर्थाचे दर्शन, स्पर्श किंवा नामोच्चार केवळ झाला तरी पाप सूर्याने अंधार नष्ट व्हावा तसे नाहीसे होते, असे वर्णन आहे. ऋषी विचारतात—ब्रह्मतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध असलेले पुष्कर येथे कसे आले? सूत नारद-ब्रह्मा संवाद सांगतात. नारद कलियुगातील धर्मराज्याचा ऱ्हास, यज्ञकर्मातील शिथिलता आणि समाजव्यवस्थेची ढासळण ब्रह्माला कळवतात. कलिचा प्रसार पुष्करालाही बाधेल म्हणून ब्रह्मा कलिरहित स्थानी तीर्थ स्थिर करण्याचा निश्चय करतात. ते एक पद्म पृथ्वीवर टाकतात; ते हाटकेश्वर प्रदेशात वेदज्ञ, संयमी ब्राह्मण व तपस्वींमध्ये पडते. पद्म तीनदा सरकून तीन गर्त निर्माण करतो; ते निर्मळ जलाने भरून ज्येष्ठ, मध्य व कनीयक अशी तीन पुष्कर-कुंडे होतात. ब्रह्मा क्षेत्राची स्तुती करतात, स्नानफळ व कार्त्तिक-श्राद्धाचे फल (गयाशीर्षसम) घोषित करतात आणि यज्ञाची तयारी सुरू करतात. वायूस आज्ञा देऊन इंद्रादी देवगण बोलावतात; इंद्र आवश्यक सामग्री व योग्य ब्राह्मण आणतो, आणि ब्रह्मा विधिपूर्वक पूर्ण दक्षिणेसह यज्ञ संपन्न करतात।
Adhyaya 180
Brahmayajñopākhyāna: Ṛtvig-vyavasthā, Yajñamaṇḍapa-nirmāṇa, and Deva-sahāya (Chapter 180)
या अध्यायात ऋषी सूतांना ब्रह्माने पवित्र क्षेत्रात केलेल्या अद्भुत यज्ञाविषयी विचारतात—कोणत्या देवतेचे पूजन होते, कोण कोणते ऋत्विज कोणत्या पदावर असतात, कोणती दक्षिणा दिली जाते, आणि अध्वर्यु इत्यादींची नेमणूक कशी ठरते. सूत यज्ञाची विधिपूर्वक मांडणी व क्रम सांगतात. इंद्र व शंभू आपल्या दिव्य गणांसह सहाय्यास येतात. ब्रह्मा त्यांचे शास्त्रोक्त आतिथ्य करून यज्ञकार्याची जबाबदारी वाटून देतात. विश्वकर्म्यास यज्ञमंडप व त्याचे अवयव—पत्नीशाळा, वेदी, अग्निकुंड, पात्र-चषक, यूप, पाकखात, विस्तृत इष्टकाविन्यास—आणि हिरण्मय पुरुषाची सुवर्ण प्रतिमा तयार करण्याची आज्ञा देतात. बृहस्पतीला सोळा योग्य ऋत्विज आणण्याचे काम दिले जाते; ब्रह्मा स्वतः त्यांची परीक्षा करून नियुक्ती करतात. शेवटी सोळा ऋत्विजांची व त्यांच्या पदांची (होता, अध्वर्यु, उद्गाता, अग्नीध्र, ब्रह्मा इ.) यादी येते आणि दीक्षा व यज्ञारंभासाठी ब्रह्मा त्यांचे सहकार्य नम्रतेने मागतात.
Adhyaya 181
गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gayatrī-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Gayatrī Tīrtha)
अध्याय १८१ मध्ये हाटकेश्वर-क्षेत्रातील यज्ञकर्माच्या वैधतेवर धर्म-न्यायाचा वाद येतो. नागर ब्राह्मणांना वगळून पद्मज ब्रह्मा परक्या ऋत्विजांसह यज्ञ करीत असल्याने ते संतप्त होतात व मध्यमगाला दूत म्हणून पाठवतात. नागर आपला परंपरागत अधिकार सांगतात—आम्हाला वंचित करून केलेले यज्ञ/श्राद्ध निष्फळ; हा अधिकार पूर्वीच्या क्षेत्रदानात सीमांसह निश्चित आहे. ब्रह्मा सौम्य वचनांनी प्रक्रियादोष मान्य करून नियम करतात—या क्षेत्रात नागरांना वगळून केलेले कर्म फलहीन, आणि नागरांनी क्षेत्राबाहेर केलेले कर्मही निष्फळ; अशा रीतीने परस्पर अधिकार-व्यवस्था ठरते. पुढे यज्ञ पूर्ण करण्याची घाई दाखवली आहे. सावित्री उशीर करते; तिला आणण्यासाठी नारद, मग पुलस्त्य प्रयत्न करतात. वेळ कमी पडल्यावर इंद्र एक गोपकन्या आणतो; तिला विधिपूर्वक संस्कारित करून ब्रह्माच्या विवाहास योग्य ठरवले जाते. रुद्रादी देव व ब्राह्मण तिची ‘गायत्री’ म्हणून प्रतिष्ठा करून विवाह घडवतात, जेणेकरून यज्ञ पूर्ण होईल. शेवटी तीर्थफलश्रुती—हे स्थान मंगल व समृद्धिदायक; येथे पाणिग्रहण, पिंडदान, कन्यादान इत्यादी केल्यास विशेष पुण्य मिळते.
Adhyaya 182
रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Rūpatīrtha and the Account of the First Day of the Sacrifice)
या अध्यायात यज्ञमंडपातील एक दिव्य-वैदिक प्रसंग वर्णिला आहे. ब्रह्मा गायत्रीसह यज्ञशाळेत येऊन मानुषभाव धारण करतो; दंड, अजिन, मेखला व मौनव्रत इत्यादी शास्त्रोक्त चिन्हांनी यज्ञाची सिद्धता होते. प्रवर्ग्यकाळी जाल्म नावाचा नग्न, कपाळधारी तपस्वी अन्न मागतो; नकार मिळताच त्याचे कपाळ दूर फेकले जाते, पण ते आश्चर्याने अनेक होऊन संपूर्ण यज्ञांगण भरते व यज्ञात मोठा विघ्न निर्माण करते. ब्रह्मा ध्यानाने यात शैव तत्त्व ओळखून महेश्वरास शरण जातो. शिव म्हणतो—कपाळ हे माझे प्रिय पात्र आहे; रुद्रासाठी आहुती न दिल्यानेच हा उपद्रव झाला. तो आदेश देतो की कपाळाच्या माध्यमातून रुद्रार्पण आहुती द्याव्यात, मग यज्ञ पूर्ण होईल. ब्रह्मा पुढील यज्ञांत शतरुद्रीय जप व मातीच्या कपाळांत रुद्रार्पण मान्य करतो; शिव तेथे कपाळेश्वर रूपाने क्षेत्ररक्षक म्हणून प्रकट होतो. फलश्रुतीत ब्रह्माच्या तीन कुंडांत स्नान व लिंगपूजनाने श्रेष्ठ आध्यात्मिक फल मिळते; कार्तिक शुक्ल चतुर्दशीची जागरण-रात्र जन्मदोषांपासून मुक्ती देते. दक्षिणमार्गाने आलेले ऋत्विज-मुनी मध्यान्हतापानंतर जवळच्या तीर्थात स्नान करतात; त्यांच्या विकृत देहयष्टीला सुंदर रूप प्राप्त होते, म्हणून त्या स्थळास ‘रूपतीर्थ’ असे नाव देतात. तेथे स्नानाने जन्मोजन्मी सौंदर्य, पितृकर्मवृद्धी व दानाने राजसमृद्धी मिळते असे ते सांगतात; अखेरीस ते परत येऊन रात्रभर यज्ञविधीवर शास्त्रीय चर्चा करतात—योग्य देवतासमर्पणानेच यज्ञशिस्त टिकते हा भाव दृढ होतो.
Adhyaya 183
Nāgatīrthotpatti-māhātmya (Origin and Significance of Nāgatīrtha)
या अध्यायात बहुदिवसीय यज्ञात घडलेला विघ्नप्रसंग सांगितला आहे. एक तरुण तपस्वी ब्रह्मचारी (बटू) खेळकरपणे निरविष जलसर्प यज्ञसभेत टाकतो; त्यामुळे ऋत्विजांमध्ये भीती व गोंधळ माजतो. तो सर्प होतृ किंवा मुख्य कर्मकर्त्याभोवती गुंडाळतो; रागातून शाप उच्चारला जातो आणि बटूला सर्पत्व येते—यज्ञमर्यादा भंग व अनपेक्षित कर्मफल यांचा पुराणार्थ स्पष्ट होतो. पीडित बटू भृगूंच्या शरण जातो; भृगू करुणेने सांगतात की सर्प निरविष होता आणि दंड अतिशय झाला. तेव्हा ब्रह्मा प्रकट होऊन ही घटना दैवी योजनेचा भाग असल्याचे सांगतात—बटूचे सर्परूप पृथ्वीवरील नवव्या नागवंशाची बीजोत्पत्ती ठरेल, आणि मंत्र-औषधविद्येच्या साधकांना ते नाग अहित करणार नाहीत. हाटकेश्वर क्षेत्रातील सुंदर जलस्रोत ‘नागतीर्थ’ म्हणून प्रतिष्ठित केला जातो. श्रावण कृष्णपक्षातील पंचमीला (भाद्रपदाचाही उल्लेख) तेथे स्नान-पूजेचे विधान असून सर्पभय निवारण, विषपीडितांना शांती, दुर्दैवक्षय व संततीप्राप्ती अशी फळे सांगितली आहेत. वासुकी, तक्षक, पुंडरीक, शेष, कालिया इत्यादी प्रमुख नागांचा मेळावा वर्णिला आहे; ब्रह्मा त्यांना यज्ञरक्षणाची जबाबदारी देऊन नागतीर्थी त्यांच्या आवर्ती सन्मानाची स्थापना करतात. या माहात्म्याचे श्रवण, पठण, लेखन व जतन केल्यासही संरक्षण लाभते; जिथे ग्रंथ ठेवला असेल तिथे अभय प्राप्त होते असे फलश्रुतीत म्हटले आहे।
Adhyaya 184
पिंगलोपाख्यानवर्णनम् | Piṅgalā-Upākhyāna (Narrative of Piṅgalā) on the Third Day of the Brahmayajña
या अध्यायात ब्रह्मयज्ञाच्या तिसऱ्या दिवशी यज्ञमंडपातील विधीमय वातावरण वर्णिले आहे. ऋत्विज आपापल्या कर्मात मग्न आहेत; शिजलेले अन्न, घृत-दुग्धाची विपुलता आणि दानासाठी भरपूर धन यामुळे यज्ञसमृद्धी दिसते. अशा समृद्धीतही परमार्थज्ञानाची जिज्ञासा जागी होते. तेव्हा त्रिकालदर्शीप्रमाणे एक ज्ञानी अतिथी येतो; त्याचा सत्कार होतो आणि त्याच्या अद्भुत अंतर्दृष्टीचे कारण ऋत्विज विचारतात. अतिथी आपले चरित्र सांगून सहा “गुरू” दाखवतो—पिंगला वेश्या, कुरर पक्षी, सर्प, सारंग हरिण, बाण बनवणारा इषुकार आणि एक कन्या. त्याचा संदेश असा की एकाच मानवी गुरूकडून नव्हे, तर प्राण्यांच्या स्वभावाचे सूक्ष्म निरीक्षण व मनन केल्यानेही ज्ञान मिळते. पिंगलाचा उपदेश केंद्रस्थानी आहे—आशेने बांधलेली तृष्णा दुःख देते, अपेक्षा सोडल्याने शांती मिळते; ती व्यर्थ प्रतीक्षा व दिखावा टाकून देऊन समाधानाने झोपते. कथकही वैराग्य स्वीकारून अंतःशांतीचा देहावर परिणाम सांगतो—विश्रांती, पचन व बल वाढते. शेवटी नीति—मिळकत वाढली की इच्छा वाढते; म्हणून दिवसा असे आचरण करा की रात्री निश्चिंत, निर्विघ्न झोप लागेल।
Adhyaya 185
अतिथ्य-पूजा, वैराग्योपदेशः, यज्ञपुरुष-स्मरणविधिः (Hospitality Worship, Instruction in Renunciation, and the Protocol of Remembering Yajñapuruṣa)
या अध्यायात अतिथी-रूप यती ब्राह्मणसमूहासमोर उपदेशात्मक आत्मकथा सांगतो. धनासक्तीमुळे लोकक्लेश, अपमान आणि मानसिक थकवा वाढतो असे तो स्पष्ट करतो. कुरर पक्ष्याच्या दृष्टांतातून तो शिकतो की ज्या वस्तूसाठी संघर्ष होतो ती सोडल्यास कलह थांबतो; म्हणून तो आपले धन नातलगांना वाटून देऊन शांती मिळवतो. पुढे सर्पाच्या उदाहरणातून घरबांधणी व मालकीचा अहंकार हे बंधन व दुःखाचे कारण असल्याचे सांगतो; खऱ्या यतीची लक्षणे—मर्यादित निवास, मधुकरी भिक्षा, समत्व—आणि संन्यासभ्रंशाची कारणेही तो मांडतो. भ्रमराकडून अनेक शास्त्रांतील ‘सार’ ग्रहण करण्याची पद्धत तो घेतो, तर इषुकाराकडून एकचित्तता ही ब्रह्मज्ञानाची द्वार आहे हे जाणतो. अंतःस्थ सूर्य-स्वरूप/विश्व-रूप तत्त्वावर मन एकाग्र करून तो अंतर्मुख साधना स्वीकारतो. कन्येच्या बांगड्यांच्या दृष्टांतात—अनेकांनी गोंगाट, दोनांनीही ठिणग्या, एकच शांत—म्हणून एकाकी भ्रमण व गहन ज्ञानाची प्रेरणा मिळते. यानंतर सूतप्रसंगात देव-ऋषी येतात, वर देतात आणि यज्ञभागाविना देवता-प्राप्तीवर वाद होतो. महादेव नियम ठरवतात की पुढील श्राद्धकर्मांत (दैव/पितृ) शेवटी यज्ञपुरुष—हरि-स्वरूप—याचे आवाहन व पूजन केलेच पाहिजे; अन्यथा कर्म निष्फळ ठरेल. अतिथी हाटकेश्वर-क्षेत्रातील आपले तीर्थ सांगतो आणि अङ्गारकयुक्त चतुर्थीला तेथे स्नान केल्यास सर्वतीर्थफल मिळते असे म्हणतो. शेवटी यज्ञारंभासाठी विधिपूर्वक तयारीचे वर्णन येते.
Adhyaya 186
अतिथिमाहात्म्यवर्णनम् (Atithi-māhātmya: Theological Discourse on the Glory of Hospitality)
या अध्यायात ऋषी गृहस्थाच्या अतिथिकृत्याशी संबंधित परम माहात्म्य विस्ताराने विचारतात. सूत सांगतात की अतिथिसत्कार हा गृहस्थधर्माचा सर्वोच्च भाग आहे; अतिथीचा अपमान केल्यास धर्मनाश व पापवृद्धी होते, तर सत्कार केल्यास पुण्यरक्षण व चित्तस्थैर्य प्राप्त होते। अतिथी तीन प्रकारचे सांगितले आहेत—श्राद्धीय (श्राद्धकाळी येणारा), वैश्वदेवीय (वैश्वदेवकाळी येणारा) आणि सूर्योध (भोजनानंतर किंवा रात्री येणारा)। प्रत्येकासाठी स्वागत, आसन, अर्घ्य‑पाद्य व भक्तीपूर्वक अन्नदान यांचे विधान आहे; कुल‑गोत्राची चौकशी न करता यज्ञोपवीत इत्यादी लक्षणे पाहून श्रद्धेने सेवा करावी। अतिथी तृप्त झाला की देवता व विश्वतत्त्वे तृप्त होतात, असे प्रतिपादन केले आहे। शेवटी अतिथी हा गृहस्थाच्या नैतिक जीवनात समग्र दैवी उपस्थितीचा प्रतिनिधी आहे, असे पुनः अधोरेखित केले आहे।
Adhyaya 187
राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनम् (Account of Śrāddha Offerings Accruing to a Rākṣasa)
सूता चौथ्या दिवशीच्या यज्ञात घडलेला प्रसंग सांगतात. प्रास्तातृने होमासाठी पशूचा गुडाचा भाग वेगळा ठेवला होता; भुकेने व्याकुळ झालेल्या एका तरुण ब्राह्मणाने तो खाल्ला. त्यामुळे हविर्द्रव्य दूषित होऊन यज्ञात विघ्न निर्माण झाले. प्रास्तातृच्या शापाने तो तरुण विकृत रूपाचा राक्षस झाला; ऋत्विजांनी रक्षणमंत्र व देवप्रार्थना करून यज्ञाचे संरक्षण केले. तो राक्षस पुलस्त्यपुत्र विश्वावसु म्हणून ओळखला जातो. तो लोकपितामह ब्रह्माकडे शरण जाऊन कबूल करतो की अज्ञानाने नव्हे, तर इच्छेच्या प्रेरणेने हे कृत्य घडले. ब्रह्मा यज्ञसिद्धीसाठी शाप मागे घेण्याची विनंती करतात; पण प्रास्तातृ आपले वचन अटल असल्याने शाप परत घेत नाही. मग तडजोड ठरते—चामत्कारपुराच्या पश्चिमेस विश्वावसुला स्थान देऊन, इतर दुष्ट सत्तांवर अधिकार देत नागराच्या हितासाठी नियामक-रक्षक म्हणून नेमले जाते. पुढे श्राद्धविधीतील सावधगिरी सांगितली आहे: दक्षिणा नसलेले, तिळ-दर्भ नसलेले, अपात्रास दिलेले, अशौच/अशुद्ध अवस्थेत, अपवित्र पात्रात, अकाली किंवा विधिभंगाने केलेले श्राद्ध राक्षसाचा “भाग” ठरते—ही श्राद्धशुद्धतेची इशारा-सूची आहे.
Adhyaya 188
औदुम्बरी-माहात्म्यं तथा मातृगण-गमनं सावित्रीदत्त-शापवर्णनम् (Audumbarī’s Mahatmya; the arrival of the Mothers; Savitrī’s curse)
या अध्यायात वैदिक यज्ञाचे सजीव चित्रण येते—सदस्, ऋत्विजांची निवड, होमाचा क्रम, अध्वर्यूचे आदेश आणि उद्गात्याच्या सामगानाशी निगडित क्रिया यांची विधिपूर्वक मांडणी आहे. त्याच वेळी गंधर्व पर्वताची कन्या, जातिस्मरा औदुम्बरी, सामगानाने आकृष्ट होऊन शङ्कु-चिन्हित यज्ञविधी पाहत सभेत येते. ती उद्गात्याची चूक दाखवून दक्षिणाग्नीमध्ये तत्काळ होम करण्यास सांगते आणि यज्ञातील सूक्ष्म विधिनियमांचे पालन हेच रक्षणकारी व अनिवार्य आहे असे ठामपणे प्रतिपादित करते. संवादातून तिचा पूर्वशाप उघड होतो—तान/मूर्च्छना इत्यादी संगीत-तांत्रिक भेदांवर उपहास केल्यामुळे नारदाने तिला मनुष्यजन्माचा शाप दिला; मुक्तीची अट अशी की पितामह-यज्ञातील निर्णायक क्षणी तिने वचन बोलावे आणि सर्वदेवांच्या सभेत तिची ओळख मान्य व्हावी। औदुम्बरी पुढील यज्ञांसाठी स्थायी नियम मागते—सदसाच्या मध्यभागी तिची प्रतिमा स्थापावी आणि शङ्कु-ग्रहण/प्रवर्तनापूर्वी तिची पूजा करावी. देवगण व उद्गाता हे बंधनकारक विधान म्हणून मान्य करतात आणि फलश्रुती सांगतात—फळे, वस्त्रे, अलंकार, गंध-अनुलेपन इत्यादी अर्पण केल्यास पुण्य अनेकपटींनी वाढते. नंतर नगरातील स्त्रिया कुतूहल व भक्तीने येऊन पूजा करतात; तिचे मानवी माता-पिता येतात, पण स्वर्गीय गतीचे रक्षण व्हावे म्हणून ती त्यांना साष्टांग प्रणाम करण्यापासून थांबवते। पुढे विशाल देवसभा आणि छ्याऐंशी मातृगण येऊन स्थान व मान मागतात. पद्मज ब्रह्मा ‘नागर-जन्मा’ विद्वान प्रतिनिधीस प्रत्येक समूहाला प्रदेशानुसार आसन-सीमा वाटून देण्यास सांगतो, त्यामुळे दिव्य आगमन सुव्यवस्थित पवित्र भूगोलात रूपांतरित होते. तेव्हा सावित्रीला मान-सन्मानात उपेक्षा वाटून ती शाप देते—मातृगणाची गती मर्यादित होईल, ऋतूंच्या उष्ण-शीत टोकांचे कष्ट भोगावे लागतील, आणि नगरांकडून पूजा व निवास (प्रासाद) मिळणार नाही. अशा रीतीने हा अध्याय यज्ञविधीची शुद्धता, औदुम्बरी-प्रतिष्ठेचा नियम, देवसमूहांचे स्थान-व्यवस्थापन आणि मान-सन्मानाच्या विस्कळितपणातून उद्भवणाऱ्या शापपरिणामाची चेतावणी देतो।
Adhyaya 189
औदुम्बर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Audumbarī and Account of Prior Birth; Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
या अध्यायात शापग्रस्त गंधर्व-स्त्रिया—ज्या रात्री नृत्य-गीतावर उपजीविका करतात व समाजात उपेक्षित आहेत—देवी औदुम्बरीकडे येऊन विलाप करीत कल्याणाचा मार्ग विचारतात. देवी सावित्रीच्या शापाची अटलता मान्य करून तोच रक्षणरूप वर असल्याचे सांगते—त्या स्त्रियांना ‘अडुसष्ट गोत्रां’मध्ये ठरावीक स्थान व कार्य मिळेल आणि क्षेत्रनिष्ठ पूजेमुळे त्यांना मान्यता प्राप्त होईल। यानंतर नगर-मंदिराची एक प्रथा सांगितली आहे—ज्या घरात मण्डपाशी संबंधित विशेष समृद्धी वाढते, त्यांनी ठरावीक अर्पण/व्रत करावे. नगरद्वारी स्त्रियांचा एक विशेष विधी, हास्य-हावभावांसह व बलिसदृश अर्पणांसह, करण्याचे विधान आहे; पालन केल्यास यज्ञभागासारखी तृप्ती मिळते, आणि दुर्लक्ष केल्यास अपत्यहानी, रोग इत्यादी अनिष्ट होते असे म्हटले आहे। पुढे देवशर्मा व त्याची पत्नी यांच्या कथेतून नारदाच्या पूर्वशापामुळे औदुम्बरीचे मानुषावतरण व देवीच्या उपस्थितीचा, तसेच विधी-अधिकाराचा उगम स्पष्ट होतो। शेवटी उत्सव व अवभृथ-स्नान यांचा उल्लेख करून क्षेत्र सर्वतीर्थमय असल्याचे प्रतिपादन केले आहे आणि विशेषतः पौर्णिमेला, खासकरून स्त्रियांनी केलेल्या व्रतांचे अद्भुत फल सांगितले आहे।
Adhyaya 190
ब्रह्मयज्ञावभृथ-यक्ष्मतीर्थोत्पत्ति-माहात्म्य (Brahmā’s Yajña-Avabhṛtha and the Origin-Glory of the Yakṣmā Tīrtha)
या अध्यायात सूतांच्या वचनातून बहुपदरी धर्म-तत्त्वकथन येते। हाटकेश्वर-क्षेत्री एक ब्राह्मण पाच रात्रींचे पञ्चरात्र-व्रत पूर्ण करून, कलियुगात कर्मदूषणाची भीती असल्याने भूमीच्या उद्धारासाठी कोणते अर्पण करावे हे जाणण्यासाठी नागर ब्राह्मणांना विचारतो. तेव्हा ब्रह्मा तीर्थांची विश्वस्थिती सांगतात—नैमिष पृथ्वीवर, पुष्कर अंतरिक्षात, आणि कुरुक्षेत्र त्रिलोकी व्यापून आहे; तसेच कार्तिक शुक्ल एकादशीपासून पौर्णिमेपर्यंत पुष्कराचे पृथ्वीवर सुलभ सान्निध्य असते. श्रद्धेने केलेले स्नान व श्राद्ध अक्षय फल देतात असे प्रतिपादन होते। यानंतर यज्ञसमाप्तीचा प्रसंग येतो। पुलस्त्य ऋषी येऊन विधीची शुद्धता निश्चित करतात व वरुण-संबंधी समापनकर्म, विशेषतः अवभृथ-स्नान, सांगतात—त्या क्षणी तीर्थांचा संगम होतो व सहभागी पवित्र होतात। गर्दीमुळे ब्रह्मा इंद्राला बांबूला बांधलेली मृगचर्म जलात टाकून स्नानकाळाचा संकेत देण्यास सांगतात; इंद्र वार्षिक राजकीय पुनरनुष्ठानाची विनंती करतो, ज्यामुळे स्नान करणाऱ्यांचे रक्षण, विजय आणि वर्षभरच्या पापांचा क्षय होईल। शेवटी यक्ष्मा हा रोगदेव ब्रह्माकडे विनवतो—यज्ञफळासाठी ब्राह्मणतोष आवश्यक असल्याने त्यालाही विधीत मान्यता द्यावी। ब्रह्मा अग्निहोत्री गृहस्थांसाठी वैश्वदेवाच्या शेवटी बलि देण्याचा नियम स्थापतात आणि नागर-परिसरात यक्ष्माचा उद्भव होणार नाही अशी कारणकथा सांगतात। अशा रीतीने हा अध्याय तीर्थोत्पत्ती-माहात्म्य आणि आचारनियम—दोन्हींचा धर्मचार्टर ठरतो।
Adhyaya 191
सावित्र्या यज्ञागमनकालिकोत्पाताद्यपशकुनोद्भववर्णनम् | Savitrī’s Journey to the Sacrifice and the Arising of Omens
ऋषींनी सूतांना विचारले—सावित्री व गायत्रीचा पूर्वी उल्लेख कशासाठी झाला, यज्ञात पत्नी-रूपाने गायत्रीचा संबंध कसा आला, आणि सावित्री यज्ञमंडपाकडे जाऊन पत्निशाळेत कशी प्रविष्ट झाली. सूत सांगतात—पतीची स्थिती जाणून सावित्रीने धैर्याने संकल्प दृढ केला आणि गौरी, लक्ष्मी, शची, मेधा, अरुंधती, स्वधा, स्वाहा, कीर्ती, बुद्धी, पुष्टी, क्षमा, धृती इत्यादी दिव्य पत्न्या तसेच घृताची, मेनका, रंभा, उर्वशी, तिलोत्तमा इत्यादी अप्सरा यांना सोबत घेऊन प्रस्थान केले। गंधर्व-किन्नरांच्या गीतवाद्यांसह आनंदाने चालताना सावित्रीला वारंवार अपशकुन दिसू लागले—उजव्या डोळ्याचे फडफडणे, पशूंची अशुभ हालचाल, पक्ष्यांचे उलटे बोल, आणि शरीरातील सतत स्फुरण; त्यामुळे तिच्या मनात व्याकुळता वाढली। परंतु सोबतच्या देव्या परस्पर गायन-नृत्याच्या स्पर्धेत रंगून गेल्याने सावित्रीच्या अंतःकरणातील अस्वस्थता त्यांना कळली नाही। अशा रीतीने हा अध्याय यज्ञाकडे जाणाऱ्या उत्सवी मिरवणुकीत शकुन-उत्पातांची पुराणोक्त चिन्हे दाखवून, धर्मविवेक व भावतनाव अधोरेखित करतो।
Adhyaya 192
सावित्रीमाहात्म्यवर्णनम् (Sāvitrī Māhātmya: The Glory of Sāvitrī at Hāṭakeśvara-kṣetra)
अध्याय १९२ मध्ये हाटकेश्वर-क्षेत्री सावित्रीदेवीचे माहात्म्य तीर्थकथारूपाने सांगितले आहे. मंगलवाद्यांच्या निनादात नारद तेथे येतात व जननीला भावविवश होऊन साष्टांग नमस्कार करतात. पुढे यज्ञात पर्यायी वधू म्हणून गोपकन्येचा प्रवेश होतो; तिचे नाव गायत्री ठेवले जाते आणि लोकवचनांनी तिला ‘ब्राह्मणी’ म्हणून जाहीर प्रतिष्ठा दिली जाते. याच वेळी सावित्री यज्ञमंडपात येताच देव व ऋत्विज भय व लज्जेने स्तब्ध होतात. सावित्री यज्ञाचारातील अयोग्यता व धर्म-सामाजिक अव्यवस्था यांवर दीर्घ नैतिक ताडना करते आणि ब्रह्मा (विधी), गायत्री तसेच अनेक देव-पुरोहितांना शाप देते—ज्यांमुळे पुढे पूजाहानी, दुर्दैव, बंधन आणि यज्ञफलाचा ऱ्हास होईल असे कारणरूपाने स्पष्ट होते. नंतर सावित्री निघून जाताना पर्वत उतारावर आपले पवित्र पदचिन्ह ठेवते; ते पापहर तीर्थचिन्ह ठरते. पौर्णिमेला पूजन, स्त्रियांनी दीपदान (निश्चित शुभफल), भक्तिनृत्य-गीताने शुद्धी, फल-अन्नदान, अल्प द्रव्याने श्राद्ध (गयाश्राद्धसम पुण्य) आणि सावित्रीसमोर जपाने संचित पापक्षय—असे विधी सांगितले आहेत. शेवटी चमत्कारपुरास जाऊन देवीपूजा करण्याची प्रेरणा व वाचन-श्रवणाने शुद्धी व कल्याणाची फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 193
गायत्रीवरप्रदानम् (Gayatrī’s Bestowal of Boons and the Reframing of Curses)
अध्याय १९३ हा प्रश्नोत्तररूप धार्मिक संवाद आहे. ऋषी सूतांना विचारतात—सावित्री रागाने निघून जाऊन शाप देऊन गेल्यावर पुढे काय झाले, आणि शापबद्ध असूनही देव यज्ञमंडपात कसे स्थिर राहिले? सूत सांगतात की गायत्री उठून उत्तर देतात—सावित्रीचे वचन अटल आहे; ते ना देव बदलू शकतात, ना असुर. सावित्रीला परम पतिव्रता व ज्येष्ठ देवी म्हणून स्तुती करून तिच्या वाणीचे बंधन का मान्य आहे हे स्पष्ट केले जाते. गायत्री शाप सत्य मानूनही त्यांना पूरक अशी वर-व्यवस्था मांडतात. ब्रह्माची पूजा व यज्ञातील केंद्रस्थान ठाम केले जाते—ब्रह्मस्थानी ब्रह्माविना कर्म पूर्ण होत नाही; ब्रह्मदर्शन विशेषतः पर्वकाळी अनेकगुण पुण्य देणारे आहे. पुढे भविष्यकथेत विष्णूचे आगामी अवतार, द्विरूप व सारथीसेवा, इंद्राचा कारावास व ब्रह्माद्वारे मुक्ती, अग्नीचे शोधन व पुन्हा पूज्यत्व, तसेच शिवाच्या विवाहक्रमातील बदल आणि अखेरीस हिमाचलपुत्री गौरी ही श्रेष्ठ पत्नी—असे वर्णन येते. अशा रीतीने पुराणन्याय दिसतो: शाप धर्मतः वैध राहतात, पण वरदान, पुनर्नियोजन आणि तीर्थ-पूजेशी निगडित पुण्यविधी यांद्वारे ते नैतिक व कर्मकांडीय पातळीवर समन्वित होतात।
Adhyaya 194
हाटकेश्वरक्षेत्रे कुमारिकातीर्थद्वय–गर्तस्थ–सिद्धिपादुकामाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara-kṣetra: The Glory of the Two Kumārīkā Tīrthas and the Hidden Siddhi-Pādukā for Attaining Brahma-jñāna)
या अध्यायात सूत संवादरूपाने तत्त्वोपदेश सांगतात. प्रारंभी देव-ऋषींच्या अनुमोदनाने असे प्रतिपादन होते की जो मर्त्य प्रथम ब्रह्मदेवाची पूजा करून नंतर देवीची आराधना करतात ते परम पदाला पोहोचतात; तसेच स्त्रिया गायत्रीला नमस्कार इत्यादी श्रद्धापूर्वक आचरण केल्यास सौभाग्य, शुभ विवाह व गृहस्थसुख अशी लौकिक फळेही मिळतात. पुढे ऋषी ब्रह्मा, विष्णू व शंकर यांच्या आयुष्याच्या परिमाणाविषयी प्रश्न करून कालगणनेचे स्पष्टीकरण मागतात. सूत त्रुटी, लव इत्यादी सूक्ष्म कालमानांपासून दिवस-महिना-ऋतु-वर्ष असा क्रम, तसेच मनुष्यवर्षांमध्ये युगांची कालमर्यादा स्पष्ट करतात. देवतांचे ‘दिवस’ व ‘वर्ष’ यांचे मान, ब्रह्मा-विष्णू-शिव यांची आयुर्मर्यादा, आणि निःश्वास-उच्छ्वास गणनेद्वारे सदाशिवाचे ‘अक्षय’ स्वरूपही ते सांगतात. ऋषी विचारतात—जेव्हा महान देवताही ठराविक काळानंतर निवर्ततात, तेव्हा अल्पायुषी मनुष्य मोक्ष कसा सांगू शकतो? सूत अनादि व संख्येच्या पलीकडील काळतत्त्व मांडून सांगतात की श्रद्धा व साधनेतून उत्पन्न ब्रह्मज्ञानाने असंख्य जीव, देवतांसह, मुक्त झाले आहेत. स्वर्ग देणारे यज्ञ पुनरावृत्तीजनक आहेत, तर ब्रह्मज्ञान पुनर्जन्म छेदते; आणि जन्मोजन्मी ज्ञानसंचय वाढत जातो, असे ते स्पष्ट करतात. अखेरीस ते पित्यापासून मिळालेला व्यावहारिक उपदेश देतात—हाटकेश्वरक्षेत्री दोन कुमारिकांनी (एक ब्राह्मणी, एक शूद्री) स्थापन केलेली दोन शुभ तीर्थे आहेत. अष्टमी व चतुर्दशीला तेथे स्नान करून गर्तात स्थित प्रसिद्ध गुप्त सिद्धि-पादुकेची पूजा केल्यास, एक वर्ष व्रत पाळल्यावर ब्रह्मज्ञानाचा उदय होतो. ऋषी हा विधी स्वीकारून अनुष्ठानाचा संकल्प करतात.
Adhyaya 195
छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनम् (Narrative of the Chāndogya Brāhmaṇa’s Daughter)
अध्याय १९५ मध्ये ऋषी पूर्वी उल्लेखलेल्या शूद्री व ब्राह्मणी या दोन व्यक्तींबद्दल, तसेच हाटकेश्वर-क्षेत्रातील ‘अतुलनीय तीर्थ-युगल’ याच्या उत्पत्ती, बांधणी आणि ‘पादुका’ प्रतिमेशी निगडित प्रकट-परंपरेबद्दल विचारतात. सूत उत्तर देताना नागर समाजातील चांदोग्य नावाच्या ब्राह्मणाचा परिचय करून देतात—तो सामवेदपारंगत व गृहस्थधर्मनिष्ठ आहे. वृद्धावस्थेत त्याच्या घरी शुभलक्षणी कन्या जन्मते; तिचे नाव ब्राह्मणी ठेवले जाते आणि तिच्या जन्माने घरात तेज व आनंद पसरतो. त्याचबरोबर रत्नवती नावाची दुसरी कन्याही वर्णिली जाते, प्रकाशमय उपमांनी तिचे रूप उलगडले जाते. या दोघी सख्य इतक्या घट्ट होतात की एकत्र भोजन, एकत्र विश्रांती—वियोग असह्य; त्यांचे मैत्रच कथानकाचा केंद्रबिंदू ठरते. विवाहाचा विषय निघताच ब्राह्मणी वियोगभीतीने संकटात पडते; सखीशिवाय विवाह मान्य नाही असे ती ठाम सांगते आणि जबरदस्ती झाल्यास आत्महानीची धमकी देते—म्हणून विवाह हा तिच्या स्वेच्छा व नात्याच्या धर्माचा नैतिक प्रश्न बनतो. आई उपाय सुचवते की रत्नवतीचाही विवाह त्याच घराण्याच्या जाळ्यात लावून मैत्र जपावे; पण चांदोग्य समाजरीतीचा आधार घेऊन असा व्यवहार निंद्य व दोषकारक म्हणत नाकारतो. अशा रीतीने समाजनियम, पालकांचे अधिकार, कन्येचा संकल्प आणि सख्यरक्षण यांचा संघर्ष पुढील तीर्थवृत्तान्ताची पार्श्वभूमी घडवतो.
Adhyaya 196
Bṛhadbala’s Journey to Anarteśa’s City (Dāśārṇādhipati–Anarteśa Alliance Narrative)
सूत सांगतात—अनर्तदेशाचा राजा आपल्या कन्या रत्नवतीला यौवनप्राप्त व अनुपम सौंदर्यसंपन्न पाहून कन्यादानधर्माचा विचार करू लागला. कार्यसाधनाच्या लोभापोटी अयोग्य वराला कन्या देणे हा मोठा दोष असून त्यातून अनिष्ट फल मिळते, अशी नीतिसूचना येथे व्यक्त होते. योग्य वर न सापडल्याने राजाने प्रसिद्ध चित्रकारांना पृथ्वीभर पाठविले—तरुण, कुलीन व गुणवान राजांची चित्रे काढून आणावीत, जेणेकरून रत्नवती मर्यादेनुसार योग्य वर निवडेल आणि पित्याचा दोष न्यून राहील। त्या चित्रांमध्ये दाशार्णाधिपती बृहद्बल सर्वगुणसंपन्न व योग्य ठरला. मग अनर्तनृपाने दूतामार्फत बृहद्बलाला विवाहाचे औपचारिक निमंत्रण पाठविले आणि यशस्वी, परमसुंदरी रत्नवतीचा हात देण्याचा प्रस्ताव केला. प्रस्ताव ऐकून बृहद्बल प्रसन्न झाला व चतुरंगिणी सेनेसह त्वरित अनर्तेशाच्या नगरीकडे प्रस्थान करू लागला; अशा रीतीने दाशार्णाधिपती–अनर्तेश यांची मैत्रीयात्रा आरंभते।
Adhyaya 197
परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तान्तवर्णनम् (Parāvasu’s Expiation: Narrative of Prāyaścitta Procedure)
सूता सांगतो—विद्वान ब्राह्मण विश्वावसूचा पुत्र परावसू माघ महिन्यात थकवा व प्रमादामुळे एका वेश्येच्या घरी थांबला आणि पाणी समजून चुकून मद्य प्राशन झाले. कृत्य लक्षात येताच तो पश्चात्तापाने व्याकुळ झाला; शुद्धीसाठी शंखतीर्थात स्नान करून सामाजिक दीनभावाने गुरूजवळ जाऊन प्रायश्चित्त मागितले. मित्रांनी प्रथम उपहासाने अयोग्य उपाय सुचवला; पण परावसूने गंभीर उपचारावर आग्रह धरला. स्मृतिशास्त्र जाणणाऱ्या ब्राह्मणांशी विचारविनिमय झाला; त्यांनी जाणूनबुजून व अनवधानाने झालेल्या मद्यपानाचा भेद करून शास्त्रोक्त प्रायश्चित्त ठरवले—जितके मद्य पिले, त्या प्रमाणात अग्नितप्त तूप पिणे. आई-वडील प्राणहानी व लोकापवादाच्या भीतीने त्याला थांबवू पाहतात. मग समाज मान्य भर्तृयज्ञ (सभाप्रसंगात हरिभद्राशी संबद्ध) यांच्याकडे निर्णयासाठी जातो. ते देश-धर्म व संदर्भानुसार सांगतात की विनोदाने उच्चारलेले शब्दही विद्वत्-मान्य अर्थलागू झाल्यास स्थानिक धर्मात प्रभावी ठरू शकतात. राजाच्या सहकार्याने न्यायसभेत राजकन्या रत्नावती मातृभाव धारण करून प्रतीकात्मक शुद्धी-परीक्षा घडवते—स्पर्श व ओठ-संपर्कात रक्त नव्हे, दूध प्रकट होते; त्यामुळे परावसूची शुद्धी सर्वांसमोर सिद्ध होते. शेवटी नगरनियम होतो—अशा घरांत मद्य व मांस निषिद्ध; उल्लंघनास दंड, आणि वैयक्तिक प्रायश्चित्त सार्वजनिक नैतिक शासनाशी जोडले जाते.
Adhyaya 198
Ratnāvatī–Brāhmaṇī Tapas and the Revelation of the Twin Tīrthas (Śūdrīnāma & Brāhmaṇīnāma) with a Māheśvara Liṅga
अध्यायाची सुरुवात राजविवाहाच्या बोलणीने होते; परंतु शुद्धता व विवाह-योग्यता यांवरील धर्म-न्याय विवादामुळे ती मोडते. दाशार्णाधिपती रत्नावतीची स्थिती ऐकून तिला ‘पुनर्भू’ म्हणतो, कुलपतनाचा दोष सांगतो आणि माघार घेतो. रत्नावती इतर वर नाकारते; एकदान-धर्म मांडून ती म्हणते की मनाचा संकल्प व वाणीचे समर्पण यांमुळे, पाणिग्रहण न झाले तरी, विवाहबंधन सिद्ध होते. पुनर्विवाहाऐवजी ती घोर तप करण्याचा निश्चय करते; आई समजावते व विवाहाची व्यवस्था सुचवते, पण रत्नावती तडजोड न करता प्राणत्यागाचीही प्रतिज्ञा करते. तिची ब्राह्मणी सखी रजस्वला अवस्थेमुळे येणाऱ्या सामाजिक-याज्ञिक बंधनांची कथा सांगून रत्नावतीसोबत तपाला जाण्याचे ठरवते. भर्तृयज्ञ आचार्य चांद्रायण, कृच्छ्र, सांतपन, षष्ठकाल-भोजन, त्रिरात्र, एकभक्त इत्यादी क्रमशः तपांचे मार्गदर्शन करतात; अंतःसमत्वावर भर देतात आणि क्रोधाने तपफळ नष्ट होते असे सांगतात. रत्नावती ऋतू बदलत दीर्घकाळ कठोर आहारनियमांसह तप करते व अद्भुत तपोबल प्राप्त करते. अखेरीस शशिशेखर शिव गौरीसह प्रकट होऊन वर देतात. ब्राह्मणीच्या मध्यस्थीने व रत्नावतीच्या याचनेने कमलयुक्त सरोवर ‘शूद्रीनाम’ तीर्थ बनते, त्यासोबत ‘ब्राह्मणीनाम’ दुसरे तीर्थ प्रकट होते आणि भूमीतून स्वयंभू माहेश्वर लिंग उद्भवते. शिव या तीर्थद्वय व लिंगाची महिमा सांगतात—श्रद्धेने स्नान, निर्मळ जल/कमल ग्रहण व पूजनाने पापक्षय व दीर्घायुष्य मिळते; विशेषतः चैत्र शुक्ल चतुर्दशी, सोमवार. यम नरक रिकामे झाल्याची खंत व्यक्त करतो; इंद्राला धुळीने तीर्थ झाकण्याची आज्ञा होते, तरी कलियुगात त्या मातीने पवित्र तिलक व त्याच तिथीस श्राद्ध केल्यास गयाश्राद्धासमान फल मिळते असे प्रतिपादन आहे. श्रवण-पठनाने पापमुक्ती व लिंगार्चनाने विशेष सिद्धीची फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 199
Adhyāya 199: Trika-Tīrtha Saṅgraha and Kali-yuga Upāya (त्रिकतीर्थसंग्रहः कलियुगोपायश्च)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—कलियुगात अल्पायुषी प्राणी पृथ्वीवरील असंख्य तीर्थांचे स्नानफळ कसे मिळवतील? सूत धर्मसंक्षेप करून चोवीस पुण्यस्थाने आठ त्रिकांत मांडतात—क्षेत्र (कुरुक्षेत्र, हाटकॆश्वर-क्षेत्र, प्रभास), अरण्य (पुष्कर, नैमिष, धर्मारण्य), पुरी (वाराणसी, द्वारका, अवन्ती), वन (वृन्दावन, खाण्डव, द्वैतवन), ग्राम (कल्पग्राम, शालिग्राम, नन्दिग्राम), तीर्थ (अग्नितीर्थ, शुक्लतीर्थ, पितृतīर्थ), पर्वत (श्रीपर्वत, अर्बुद, रैवत) आणि नद्या (गंगा, नर्मदा, सरस्वती)। एका त्रिकात स्नान केल्यास त्या त्रिकाचे फळ, आणि सर्व त्रिकांत स्नान केल्यास असंख्य तीर्थांचे संपूर्ण पुण्य मिळते, असे प्रतिपादन केले आहे। पुढे ऋषी हाटकॆश्वर प्रदेशातील तीर्थ-देवालये इतकी बहुसंख्य आहेत की शंभर वर्षांतही सर्व दर्शन-स्नान शक्य नाही, म्हणून विशेषतः अल्पधन लोकांसाठी सार्वत्रिक पुण्य व देवदर्शनाचा सोपा उपाय मागतात। सूत प्राचीन संवाद सांगतात—एक राजा विश्वामित्रांना विचारतो की एका तीर्थात स्नान करूनही सर्व तीर्थांचे फळ कसे मिळेल. विश्वामित्र चार प्रधान तीर्थे व व्रते सांगतात: (१) गया-संबंधित पवित्र कूप, जिथे विशिष्ट तिथी/सूर्यग्रहणादि काळी श्राद्ध केल्यास पितरांचा उद्धार होतो; (२) शंखतीर्थ—माघकाळी शंखेश्वर दर्शन; (३) विश्वामित्र-प्रतिष्ठित हरलिंग ‘विश्वामित्रेश्वर’—शुक्ल अष्टमीशी निगडित; (४) शक्रतीर्थ (बालमण्डन)—अनेक दिवस स्नान व शक्रेश्वर दर्शन, विशेषतः आश्विन शुक्ल अष्टमीला। यानंतर श्राद्धविधीचे तांत्रिक नियम येतात—स्थानोद्भव योग्य ब्राह्मणांची आवश्यकता, अयोग्य व्यक्ती किंवा अशौचामुळे कर्म निष्फळ होण्याची चेतावणी, तसेच काही स्थानिक कुलांची (अष्टकुल इ.) वरीयता. शेवटी शाप-अपकर्म व ब्राह्मणवेषधारी बहिष्कृत व्यक्तीची कथा देऊन सामाजिक-याज्ञिक मर्यादांचे कारण स्पष्ट करत ग्रंथातील फलप्राप्तीची अंतर्गत तर्कशुद्धता दृढ केली जाते।
Adhyaya 200
Adhyāya 200 — Nāgara-Maryādā, Saṃsarga-Doṣa, and Prāyaścitta-Vidhi (Purity Restoration Protocols)
या अध्यायात गुप्त सामाजिक ओळख व विधिनियंत्रित समाजात सहभोजन/संसर्गामुळे उत्पन्न होणाऱ्या अशौचाचा न्याय-धर्मशास्त्रीय विचार मांडला आहे. पहाटे दीक्षित, आहिताग्नी गृहस्थ शुभद्राची कन्या आक्रोश करते—तिला एका अंत्यजाला दिले गेले असून ती अग्निप्रवेश करणार असल्याचे सांगते; त्यामुळे घरात खळबळ उडते. ब्राह्मण सांगतात की चंद्रप्रभ नावाचा एक जण द्विजरूप धारण करून दीर्घकाळ देव-पितृकर्मांत सहभागी होता, पण आता तो चांडाल असल्याचे उघड झाले; म्हणून त्या संसर्गाने स्थान, रहिवासी, तसेच त्या घरात खाल्ले-पिलेले किंवा तिथून आणलेले अन्न स्वीकारलेले सर्व दूषित ठरतात। अधिकारस्थ दीक्षित स्मृतिशास्त्र पाहून क्रमवार प्रायश्चित्त ठरवतो—शुभद्रासाठी दीर्घ चांद्रायण, घरातील साठा त्याग, अग्नींची पुनःस्थापना, गृहशुद्धीसाठी मोठे होम, आणि जितक्या वेळा भोजन/जितके पाणी घेतले त्यानुसार विशेष तप। स्पर्श-संसर्गाने बाधित रहिवाशांसाठी स्वतंत्र प्राजापत्यादी, स्त्रिया-शूद्र-लहान मुले-वृद्ध यांसाठी लघु विधी, आणि मातीची भांडी टाकून देण्याचा आदेश आहे। ब्रह्मस्थानी स्थानधनातून कोटीहोम करून व्यापक शुद्धीचेही विधान केले आहे। यानंतर श्राद्धादि कर्मांसाठी ‘नागर-मर्यादा’ सीमाविधी संहिताबद्ध होतात—नागर पद्धत टाळून केलेले कर्म निष्फळ ठरते, तसेच दरवर्षी आपल्या स्थानाची शुद्धी करावी असा उपदेश आहे। शेवटी विश्वामित्र राजाला सांगतो की हीच स्थापित व्यवस्था आहे—यामुळे नागर श्राद्धयोग्य मानले जातात आणि भर्तृयज्ञाधारित नियमांनी समाजाचे नियमन होते।
Adhyaya 201
नागरप्रश्ननिर्णयवर्णनम् (Nagara Status Inquiry and Adjudication)
या अध्यायात ब्राह्मण विश्वामित्रांना ‘नागर’ ब्राह्मणाच्या शुद्धी व कर्माधिकाराविषयी औपचारिक प्रश्न विचारतात—ज्याचा पितृवंश अज्ञात आहे आणि जो देशांतरात जन्मलेला किंवा तिथून आलेला असू शकतो. भर्तृयज्ञ सांगतात की शुद्धीचा निर्णय प्रधान, संयमी व शीलवान ब्राह्मणांनी करावा; तसेच गर्ता-तीर्थोत्पन्न ब्राह्मणाला प्रमुख साक्षी/मध्यस्थ म्हणून नेमावे. काम, क्रोध, द्वेष किंवा भयामुळे शुद्धी नाकारणे महापापकारक मानले आहे; त्यामुळे मनमानी बहिष्कारावर नैतिक बंधन येते. शुद्धी त्रिविध आहे—प्रथम कुलशुद्धी, नंतर मातृपक्षशुद्धी, आणि शेवटी शील/आचरणशुद्धी; त्यानंतर तो ‘नागर’ म्हणून मान्य होऊन सामान्य पदाचा (सामान्य कर्माधिकाराचा) अधिकारी ठरतो. वर्षाअखेरीस व शरदृतूत सभा, सोळा योग्य ब्राह्मणांची प्रतिष्ठापना, वेदपाठाच्या भूमिकांशी संबंधित अनेक पीठिकांसह आसनरचना, तसेच शांतीपाठ, सूक्त/ब्राह्मणपाठ आणि रुद्रप्रधान जप यांचा क्रम वर्णिला आहे. अखेरीस पुण्याहघोष, वाद्यनाद, शुभ्र वस्त्रे व चंदन, मध्यस्थाची विनयपूर्वक विनंती, सामान्य वादाऐवजी वैदिक वाणी-क्रियेद्वारे निर्णय; आणि निर्णयक्षणी ‘तालत्रय’ अर्पण करण्याचा आदेश दिला आहे।
Adhyaya 202
भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनम् (Bhartṛyajña on Adjudicating Speech and Preserving Kṣetra-Sanctity)
अध्याय २०२ मध्ये विश्वामित्राच्या प्रसंगानंतर ब्राह्मणसभा मध्यस्थ/निर्णायकाला निर्णयाचे निकष विचारते. मानवी उत्पत्तीच्या विधानांपेक्षा निर्णय वैदिक वाणीप्रमाणेच का असावा, आणि मध्यस्थ ‘त्रिविध ताल’ का देतो—असे प्रश्न उपस्थित होतात. भर्तृयज्ञ ब्रह्मशाळेत स्थित पवित्र क्षेत्राच्या शासन-नीतीचे स्पष्टीकरण देतात: नागरांमध्ये असत्य वचन उद्भवू नये; स्थिर निर्णय होईपर्यंत वारंवार प्रश्नोत्तरांनी पडताळणी करणे आवश्यक आहे. ते कारणसाखळी सांगतात—अप्रमाण वचनामुळे माहात्म्याची हानी होते, त्यातून क्रोध, मग वैरभाव आणि शेवटी धर्मदोष निर्माण होतो; म्हणून समुदायाची व्यवस्था ढासळू नये म्हणून मध्यस्थाला पुन्हा पुन्हा विचारले जाते. ‘त्रिविध ताल’ हे शिस्तीचे साधन असून ते क्रमाने (१) अयोग्य प्रश्नोत्तरांशी संबंधित हानी, (२) क्रोध, (३) लोभ यांचे दमन करून सभेची एकता व शांतता स्थिर करते. यानंतर अथर्ववेद ‘चतुर्थ’ मानला तरी कार्यसिद्धीसाठी ‘प्रथम’ का मानावा हे सांगितले जाते. कारण त्यात रक्षणोपाय व क्रियाविधींचे व्यापक ज्ञान, सर्वलोकहितासाठी उपाय आणि अभिचारिक इत्यादी सामग्रीही आहे; म्हणून कार्यपूर्तीसाठी प्रथम त्याचा सल्ला घ्यावा. अशा रीतीने क्षेत्रात प्रश्नधर्म, प्रमाणवाणीची मर्यादा आणि सभाधर्म यांचे एकत्रित विवेचन होते.
Adhyaya 203
नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनम् — Procedure for the Purification/Validation of a Nāgara Dvija
अध्याय २०३ मध्ये नागर द्विजाची समाजासमोर शुद्धी (प्रमाणीकरण) कशी करावी याची प्रक्रिया सांगितली आहे. आनर्त विचारतो—शुद्धीसाठी आलेला नागर, नागरांच्या समोर उभा राहून मान्य शुद्धी कशी मिळवतो? ग्रंथानुसार एक निष्पक्ष मध्यस्थ नेमावा; तो माता-पिता, गोत्र, प्रवर इत्यादी विचारून पितृपक्षात पिता–पितामह–प्रपितामहपर्यंत आणि मातृपक्षातही तसाच वंशक्रम अनेक पिढ्यांपर्यंत सूक्ष्म तपासावा. शुद्धीकर्मात तत्पर ब्राह्मणांनी सावधपणे शाखा-आगम व मूळवंश निश्चित करावा; वटवृक्षाच्या व्यापक मुळांसारखा हा आधार मानला आहे. वंश निश्चित झाल्यावर सभेत सिंदूर-टिळा व मंत्रोच्चाराने (चतुष्पाद मंत्राचा उल्लेख सहित) शुद्धीदान होते. मध्यस्थ औपचारिक घोषणा करतो, समाज संकेत म्हणून तीनदा करताळी/ताडन करतो आणि शुद्ध व्यक्तीस समान सामाजिक-धार्मिक अधिकार मिळतात. पुढे तो अग्नीची शरण घेऊन अग्नीला तृप्त करतो, पंचमुख मंत्राने पूर्णाहुती देतो आणि सामर्थ्यानुसार अन्नासह दक्षिणा देतो. शेवटी इशारा आहे—वंशाधारित शुद्धी सिद्ध न झाल्यास प्रतिबंध करावा; अशुद्ध पुरोहिताने केलेले श्राद्धादी कर्म निष्फळ ठरते—स्थान व कुलपरंपरेची शुद्धी हा या कठोर विधीचा उद्देश आहे.
Adhyaya 204
प्रेतश्राद्धकथनम् (Preta-Śrāddha: Discourse on Ancestral Rites for the Preta-State)
या अध्यायात तीर्थमाहात्म्याच्या चौकटीत दोन परस्पर जोडलेले प्रसंग येतात. प्रथम, वंशपरंपरा हरवली (नष्टवंश) तरी स्वतःला ‘नागर’ मानणारा आनर्त शुद्धीविषयी विचारतो. विश्वामित्र पूर्व उदाहरण सांगतात—भर्तृयज्ञाच्या मतानुसार प्रथम त्या व्यक्तीचे शील व नागरधर्म/आचार यांची पडताळणी करावी; आचरण सुसंगत असल्यास विधिपूर्वक शुद्धी करून श्राद्धादी कर्मांचा अधिकार पुन्हा प्राप्त होतो। नंतर कथा हिरण्याक्षयुद्धातील मृतांच्या कारणाने शक्र–विष्णु संवादाकडे वळते. विष्णु स्पष्ट करतात—पवित्र स्थानी (संवादात ‘धारा-तीर्थ’) शत्रूसमोर वीरमरण पावलेले पुनर्जन्मास परतत नाहीत; परंतु पळताना मारले गेलेले प्रेतस्थितीला जातात. इंद्राने मुक्तीचा उपाय विचारल्यावर सांगितले जाते—भाद्रपद (नभास्य) मासातील कृष्णपक्ष चतुर्दशीला, सूर्य कन्याराशीत असताना, विशेषतः गयेत पितृआज्ञेनुसार श्राद्ध करावे. याने पितरांना वार्षिक तृप्ती मिळते; दुर्लक्ष केल्यास प्रेतांचे दुःख टिकून राहते।
Adhyaya 205
गयाश्राद्धफलमाहात्म्य (Glory of the Fruit of Gayā-Śrāddha) — within Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya
या अध्यायात हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्याच्या चौकटीत विष्णु इंद्राला श्राद्धविषयक धर्मोपदेश करतात. रणांगणात शत्रूसमोर मारले गेलेले किंवा पाठीमागून आघात होऊन पडलेले—अशा पतित योद्ध्यांनाही गयाश्राद्धासारख्या विधीने केलेल्या पिंड-तर्पणामुळे लाभ होतो, असे ते सांगतात. तेव्हा इंद्र विचारतो—गया दूर आहे आणि तेथे पितामह ब्रह्मा दरवर्षी विधी करतात; मग पृथ्वीवर प्रत्यक्षात श्राद्धसिद्धी कशी साधावी? विश्वामित्र विष्णूचे उत्तर सांगतात—हाटकेश्वर प्रदेशात कूपिकेच्या मध्यभागी एक अत्यंत पुण्य तीर्थ आहे. अमावास्या व चतुर्दशीला तेथे ‘गया’चे संक्रमण होते असे मानले जाते आणि त्या स्थानी सर्व तीर्थांची संयुक्त शक्ती प्रकट होते. विशेष अट अशी—सूर्य कन्या राशीत असताना, अष्टवंश-प्रसिद्ध ब्राह्मणांच्या हस्ते तेथे श्राद्ध केल्यास प्रेतावस्थेतील पितरांसह स्वर्गस्थ पितरांचाही उद्धार होतो. हे ब्राह्मण हिमालयाजवळ राहणारे तपस्वी असल्याचेही सांगितले आहे. विष्णु इंद्राला त्यांना सन्मानपूर्वक आणण्यास, सामोपायाने प्रसन्न करण्यास आणि नियमाप्रमाणे श्राद्ध पूर्ण करण्यास सांगतात. शेवटी इंद्र संतुष्ट होऊन हिमालयाकडे त्या ब्राह्मणांच्या शोधार्थ निघतो आणि विष्णु क्षीरसागराकडे प्रस्थान करतात—अशा रीतीने तीर्थाधारित गयासमान फल व विधी-व्यवस्था यांचा महिमा प्रतिपादित होतो।
Adhyaya 206
बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bālamaṇḍana Tīrtha)
या अध्यायात तीर्थमाहात्म्याच्या चौकटीत विश्वामित्र–आनर्त संवाद येतो. विष्णूच्या आज्ञेने इंद्र हिमवंतावर कठोर तप करणाऱ्या ऋषींना भेटून चामत्कारपुरातील गयाकूपी येथे श्राद्धकर्मासाठी त्यांची उपस्थिती मागतो. ऋषी संकोच करतात—कलहप्रिय लोकांचा संग, क्रोधामुळे तपाचा नाश, आणि राजदान स्वीकारल्याने वैराग्यधर्माला बाधा येण्याची भीती व्यक्त करतात. इंद्र सांगतो की हाटकेश्वर-संबंधी त्या स्थळाच्या प्रभावामुळे वाद उद्भवू शकतो, पण तो क्रोध व विघ्न यांपासून संरक्षण देईल आणि गया-श्राद्धाचे अपूर्व फलही स्पष्ट करतो. पुढे संकट निर्माण होते: विश्वेदेव ब्रह्माच्या श्राद्धाला गेले असल्याने अनुपस्थित असतात. इंद्र जाहीर करतो की विश्वेदेवांशिवायही मनुष्यांनी एकोद्दिष्ट-श्राद्ध करावे; आकाशवाणीने उद्दिष्ट पितरांना उद्धारफल मिळेल असे सांगितले जाते. नंतर ब्रह्मा नियम पुन्हा ठरवतो—फक्त काही विशिष्ट दिवसांत व विशेष मृत्युप्रसंगी (विशेषतः प्रेतपक्ष चतुर्दशी) विश्वेदेव-वर्जित श्राद्ध ग्राह्य ठरते. विश्वेदेवांच्या अश्रूंमधून कूष्मांडांची उत्पत्ती, तसेच श्राद्धातील अन्नपात्रांवर भस्मरेखा काढून विघ्ननिवारण करण्याचा विधीही वर्णिला आहे. शेवटी इंद्र माघ शुक्लपक्ष, पुष्य नक्षत्र, रविवार, त्रयोदशीला बालमण्डनाजवळ शिवलिंग स्थापतो; तेथे स्नान व पितृतर्पणाचे फल, पुरोहित-पालन व दानधर्म, आणि कृतघ्नतेचे नैतिक धोके सांगितले आहेत।
Adhyaya 207
इन्द्रमहोत्सववर्णनम् (Indra Mahotsava—Institution and Ritual Logic)
या अध्यायात विश्वामित्र प्रथम तीर्थाच्या शुद्धीकरण-शक्तीचे, स्नानफळाचे व विशिष्ट काळाच्या महत्त्वाचे वर्णन करतात. पुढे आनर्त विचारतो—इंद्राची पृथ्वीवरील उपासना केवळ पाच रात्रीच का, आणि ती कोणत्या ऋतूत करावी? तेव्हा विश्वामित्र गौतम–अहल्या प्रसंग सांगतात—इंद्राचा अपराध, गौतमाचा शाप (वीर्यनाश, मुखावर सहस्र चिन्हे, आणि पृथ्वीवर पूजा केल्यास शिरोभेदाचा भय), अहल्येचे शिलारूप होणे व इंद्राचा निवृत्त होणे। इंद्रराज्याच्या अभावाने जग व्याकुळ झाल्यावर बृहस्पती व देवगण गौतमाची प्रार्थना करतात. ब्रह्मा विष्णू व शिवांसह मध्यस्थी करून संयम, मर्यादा व क्षमाधर्म यांचे महत्त्व सांगतात, पण उच्चारलेल्या वचनाची सत्यता टिकवतात. शाप अंशतः शमतो—इंद्राला मेषसम्बंधी अवयव मिळतात आणि मुखावरील चिन्हे नेत्ररूप होऊन तो ‘सहस्राक्ष’ म्हणून प्रसिद्ध होतो। इंद्र मनुष्यलोकात पुन्हा पूजेची परवानगी मागतो; गौतम पाचरात्र इंद्रमहोत्सवाची स्थापना करतात व सांगतात की जिथे हा व्रत-उत्सव होईल तिथे आरोग्य, दुष्काळनिवारण व राज्यविघ्नाचा अभाव राहील. नियम असा—इंद्राची मूर्तीपूजा न करावी; वृक्षोत्पन्न यष्टि वैदिक मंत्रांनी प्रतिष्ठित करावी, आणि व्रताचे फल नैतिक शुद्धी व काही पापमुक्तीशी जोडलेले आहे. फलश्रुतीत पाठ/श्रवणाने वर्षभर रोगमुक्ती, तसेच अर्घ्यमंत्राने विशिष्ट दोषक्षय सांगितला आहे।
Adhyaya 208
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वरशतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: The Glories of Gautameśvara, Ahilyeśvara, and Śatānandeśvara)
या अध्यायात विश्वामित्राने एका राजाला सांगितलेले स्तरबद्ध माहात्म्य येते. इंद्राच्या प्रसंगानंतर गौतमांचा कोप, आणि शतानंदाने आई अहल्या हिच्या अवस्थेबद्दल केलेली करुण विनंती व शौच-अशौचाचा प्रश्न मांडला जातो. गौतम अशौचाची कठोरता सांगून म्हणतात की साध्या प्रायश्चित्ताने अहल्येचे शुद्धीकरण शक्य नाही; तेव्हा शतानंद अत्यंत आत्मत्यागाचा व्रतसंकल्प करतो. पुढे गौतम भविष्यकाळातील उपाय सांगतात—सूर्यवंशात राम अवतार घेऊन रावणाचा वध करील आणि त्याच्या स्पर्शमात्राने अहल्या उद्धरली जाईल. रामावतारप्रसंगात विश्वामित्र बालरामाला यज्ञरक्षणासाठी नेतात; मार्गात शापाने शिळा झालेल्या अहल्येला स्पर्श करण्यास सांगितल्यावर ती पुन्हा मानवरूप धारण करते, गौतमांकडे जाऊन पूर्ण प्रायश्चित्त मागते. गौतम अनेक चांद्रायण, कृच्छ्र, प्राजापत्य व्रते आणि तीर्थसेवा यांचे विधान करतात. अहल्या तीर्थयात्रा करत हाटकेश्वर-क्षेत्री येते, जिथे देवाचे दर्शन सहज होत नाही. ती घोर तप करून जवळ लिंगाची स्थापना करते; नंतर शतानंदही येऊन तिच्यासह तप करतो. अखेरीस गौतम येऊन अधिक कठोर तपाने हाटकेश्वर प्रकट करण्याचा संकल्प करतात; दीर्घ तपश्चर्येने लिंग प्रकट होते आणि शिव साक्षात् दर्शन देऊन क्षेत्राची महिमा व कुटुंबाची भक्ती मान्य करतात. गौतम वर मागतात की येथे दर्शन-पूजेमुळे महान पुण्य मिळो आणि एका विशिष्ट तिथीस भक्तांना शुभ लोकप्राप्ती होवो. शेवटी या स्थळांच्या कृपेने पापी लोकही पुण्याकडे वळू लागतात, म्हणून देव चिंतित होऊन इंद्राला यज्ञ, व्रत, दान इत्यादी व्यापक धर्माचरण पुन्हा प्रवर्तवण्याची विनंती करतात, जेणेकरून धर्मव्यवस्था संतुलित राहील. फलश्रुतीत श्रद्धेने ऐकणाऱ्यांचे काही पाप नष्ट होण्याचे वचन आहे.
Adhyaya 209
शंखादित्य-शंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Origin Account of Śaṅkhatīrtha and Śaṅkheśvara/Āditya Worship)
या अध्यायात संवादपरंपरेतून शंखतीर्थाची उत्पत्ती व महिमा सांगितला आहे. आनर्त नावाचा राजा विश्वामित्रांना शंखतीर्थाचा संपूर्ण वृत्तांत विचारतो. विश्वामित्र पूर्वकथा सांगतात—एक प्राचीन राजा कुष्ठरोग, राज्याचा ऱ्हास व धननाश यांमुळे व्याकुळ होऊन नारदांकडे जातो. नारद त्याची कर्मभीती दूर करतात; पूर्वजन्मी पाप नाही, उलट तो सोमवंशातील धर्मनिष्ठ राजा होता असे सांगून दोषारोप न करता उपायाकडे वळवतात. नारद ठरावीक तीर्थविधी सांगतात—हाटककेश्वर-क्षेत्री शंखतीर्थात माधव (वैशाख) महिन्याच्या शुक्ल अष्टमीला, रविवारी, सूर्योदयास स्नान करून शंखेश्वराचे दर्शन-पूजन करावे. याने कुष्ठनिवारण व इच्छापूर्ती होते. पुढे तीर्थाची कारणकथा येते—लिखित व शंख हे विद्वान बंधू निर्जन आश्रमातील फळ घेण्यावर वाद करतात; लिखित धर्मशास्त्रानुसार ते चोरी म्हणतो, तर शंख तपोभंग टाळण्यासाठी प्रायश्चित्त स्वीकारतो. कठोर दंड म्हणून त्याचे हात छाटले जातात; मग तो हाटककेश्वरस्थानी दीर्घ तप करतो—ऋतूनुसार कठोर व्रत, रुद्रपाठ आणि सूर्योपासना. अखेरीस महादेव सूर्यतेजयुक्त रूपाने प्रकट होऊन वर देतात—शंखाचे हात पुन्हा मिळणे, लिंगात देवसन्निधीची स्थापना, सरोवरास ‘शंखतीर्थ’ हे नाव व कीर्ती, आणि भावी यात्रेकरूंना फलश्रुती. उपसंहारात सांगितले आहे की ही कथा ऐकणाऱ्या वा वाचणाऱ्याच्या वंशात कुष्ठरोग उत्पन्न होत नाही.
Adhyaya 210
ताम्बूलोत्पत्तिः तथा ताम्बूलमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Māhātmya of Tāmbūla)
या अध्यायात शङ्खतीर्थाशी संबंधित पुनरुद्धाराचा प्रसंग येतो. एक राजा रोगग्रस्त होता; माधव मासातील अष्टमी, रविवार, सूर्योदयकाळी स्नान करून सूर्यपूजन विधिपूर्वक केल्याने तो रोगमुक्त होतो—कालनिश्चित कर्माचे माहात्म्य येथे दाखविले आहे. यानंतर तांबूल (पान) सेवनाची नीती सांगितली आहे—अयोग्य किंवा अशुद्ध उपयोगाने दोष उत्पन्न होतात व ऐश्वर्यहानी होते; त्या दोषनिवारणासाठी प्रायश्चित्त-विधीही दिले आहेत. समुद्रमंथनाच्या कथेतून नागवल्लीची उत्पत्ती, अमृतसंबंधी दिव्य द्रव्यांपासून तिचा प्रादुर्भाव, पुढे मानवजगतात प्रसार आणि त्यातून कामवृद्धी व कर्मानुष्ठानातील शिथिलता असे सामाजिक परिणाम वर्णिले आहेत. अखेरीस शुद्धीसाठी ठराविक सुधारक विधी सांगितला आहे—शुभकाळी विद्वान ब्राह्मणास निमंत्रित करून सत्कार करणे, सुवर्णपत्र व तांबूलादी सामग्री सिद्ध करणे, मंत्रोच्चारासह दोषस्वीकार करून दान देणे आणि शुद्धीचे आश्वासन घेणे। अशा रीतीने संयमित भोग, नैतिक मर्यादा व दानप्रधान प्रायश्चित्त यांचा आदर्श अध्याय मांडतो।
Adhyaya 211
Śaṅkhatīrtha-māhātmya (Glory of Śaṅkhatīrtha)
हा अध्याय उपदेशात्मक संवादरूपाने उलगडतो. विश्वामित्र राजाच्या दुःखाचे—दारिद्र्य, कुष्ठरोग आणि युद्धातील पराभव—कारण विचारतात. नारद सांगतात की राजाचा अधःपात हा धर्मभंगामुळे झाला: ब्राह्मणांना वारंवार निराश करणे, दिलेले आश्वासन पाळून सहाय्य न देणे, याचकांचा अपमान करणे, तसेच ब्राह्मणांचे हक्क व दान-दानपत्रांशी संबंधित पितृ-पितामहांचे शासने दडपणे किंवा काढून टाकणे. या अधर्मामुळे शत्रूंचे बळ वाढते. उपायही स्पष्ट व तीर्थाधिष्ठित आहे. राजा भक्तीने शंखतीर्थाला जातो, स्नान करतो, ब्राह्मणांना बोलावून शंखादित्यसमोर त्यांच्या पायांचे प्रक्षालन करतो आणि अनेक दानपत्रे/अनुदाने (ठरावीक संख्येसह) देऊन जे रोखले होते ते परत करतो. शेवटी ब्राह्मणांच्या प्रसादाने तेथे आलेले शत्रू मृत्युमुखी पडतात—पुराणोक्त संदेश असा की आदर, प्रतिपूर्ती व धर्मपालन यांमुळे देह व राज्यभाग्य स्थिर होते।
Adhyaya 212
रत्नादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Ratnāditya Māhātmya — The Glory of Ratnāditya)
अध्यायाच्या आरंभी ऋषी सूतांना हाटकेश्वर-क्षेत्राच्या चौकटीत विश्वामित्र-संबंधित तीर्थाचे माहात्म्य सांगण्याची विनंती करतात. सूत विश्वामित्रांची अद्भुत महती सांगून त्यांनी निर्माण केलेल्या कुंडाचे वर्णन करतात; तेथे जाह्नवी (गंगा) स्वरूप शुद्ध जल प्रकट होऊन पापहारी सामर्थ्य दर्शविते. त्या स्थानी भास्कर (सूर्य) देवतेची प्रतिष्ठा सांगितली असून माघ शुक्ल पक्षात रविवारासह सप्तमी आल्यास स्नान करून सूर्यपूजा केल्याने कुष्ठरोग व आचारदोष नष्ट होतात असे प्रतिपादन आहे. पश्चिमोत्तर दिशेस धन्वंतरीने स्थापलेली रोगनाशक वापी वर्णिली आहे. धन्वंतरीच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन भास्कर वर देतात—योग्य काळी स्नान करणाऱ्यास रोगातून तत्काळ दिलासा मिळेल. पुढे उदाहरणात अयोध्येचा राजा रत्नाक्ष असाध्य कुष्ठाने पीडित असताना एका कार्पटिक साधूच्या मार्गदर्शनाने तीर्थात येतो; विधिवत स्नानाने तो क्षणात निरोगी होऊन ‘रत्नादित्य’ नावाने सूर्यदेवाची स्थापना करतो. आणखी एका वृद्ध गवळ्याचा प्रसंग आहे—पशू वाचविताना अनायासे पाण्यात उतरल्याने त्याचा कुष्ठ नष्ट होतो; नंतर तो नियमपूर्वक पूजा-जप करून दुर्मिळ आध्यात्मिक सिद्धी प्राप्त करतो. शेवटी स्नान, पूजा व मोठ्या संख्येने गायत्री-जप यांचे निर्देश आणि फलश्रुती—आरोग्य, इच्छित फल, तसेच वैराग्यवानांस मोक्ष; तसेच श्रद्धेने केलेले गोदान इत्यादी दान संततीचे रोगापासून रक्षण करते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 213
Kuharavāsi-Sāmbāditya-prabhāva-varṇana (Glory of Sūrya at Kuharavāsa and the Sāmba Narrative)
या अध्यायात सूत मुनी सूर्योपासनेचे पावित्र्य व माहात्म्य पुढे सांगतात. एका पूर्वकथेत एक ब्राह्मण लाल चंदनाची सूर्यप्रतिमा घडवून दीर्घकाळ भक्तिभावाने पूजा करतो व वर प्राप्त करतो. तो कुष्ठरोग-निवारण मागतो; सूर्य विधी सांगतात—सप्तमीयोगी रविवारी पुण्य सरोवरात स्नान करून, हातात फळे घेऊन १०८ प्रदक्षिणा कराव्यात. हा अनुष्ठान रोगहर व इतर साधकांसाठीही कल्याणकारी/मोक्षदायक मानला आहे. पुढे सूर्य त्या स्थानी आपला निवास स्थापन करून त्यास “कुहरवास” असे नाव देतात, त्यामुळे चमत्कार स्थिर तीर्थरूपाने प्रतिष्ठित होतो. यानंतर कथा विष्णु (कृष्ण) पुत्र साम्बाकडे वळते. त्याच्या सौंदर्यामुळे लोकांत अस्थिरता निर्माण होते आणि भ्रमातून धर्मविरुद्ध, लज्जास्पद प्रसंग घडतो. साम्ब धर्मन्याय विचारतो; एक ब्राह्मण “टिंगिनी” नावाचे कठोर प्रायश्चित्त सांगतो—खड्डा, गोमयचूर्ण, नियंत्रित दहन, अचल स्थिती व जनार्दनध्यान—जे महापातकनाशक म्हणतात. साम्ब पित्यापाशी कबुली देतो; हरि हेतू/ज्ञान नसल्याने दोष कमी होतो असे सांगून शुद्धीसाठी तीर्थोपाय देतात—माधव मासात शुभ तिथींना हाटकेश्वर क्षेत्रात मार्तंडाची पूजा व तीच १०८ प्रदक्षिणा. साम्ब कुटुंबाच्या शोक-आशीर्वादासह निघून संगमात स्नान, पूजा व दान करतो—जिथे प्राण्यांचे पापहरण करण्यासाठी विष्णु स्थित आहेत असे म्हटले आहे; अखेरीस कुष्ठमुक्तीचा दृढ विश्वास प्राप्त होतो आणि हे तीर्थ हाटकेश्वर/विश्वामित्रीय परिसरात स्त्रियांसह सर्वांसाठी अत्यंत शुभ व श्रेष्ठ म्हणून वर्णिले जाते।
Adhyaya 214
गणपतिपूजाविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Method of Gaṇapati Worship)
अध्याय २१४ मध्ये विनायक/गणनाथपूजा ही विघ्न-शांतीची प्रभावी साधना म्हणून सांगितली आहे. सूत प्रथम विश्वामित्रांनी प्रतिष्ठापित केलेल्या गणनाथाचा निर्देश करून काळनियम सांगतात—माघ शुद्ध चतुर्थीला पूजन केल्यास वर्षभर अडथळे येत नाहीत. ऋषींच्या प्रश्नावर ते गणेशाचा उत्पत्तीवृत्तांत (देवी गौरीच्या देहमलातून), त्याची मूर्ती-लक्षणे (गजमुख, चतुर्भुज, मूषकवाहन, कुऱ्हाड, मोदक) आणि देवसंघर्षातील पराक्रम वर्णन करतात; त्यानंतर इंद्र सर्व कार्यारंभी गणपतीपूजा आवश्यक असल्याची घोषणा करतो। पुढे उपाख्यानात रोहिताश्व मार्कंडेयांना आयुष्यभर विघ्न टाळणारे एक व्रत विचारतो. मार्कंडेय नंदिनी कामधेनूच्या निमित्ताने विश्वामित्र-वसिष्ठ संघर्ष सांगतात; त्यामुळे विश्वामित्र कठोर तपश्चर्येला लागून कैलासावर महेश्वराची शरणागती घेतो. शिव शुद्धी व सिद्धीसाठी विनायकपूजेचा विधी सांगतो, सूक्त-मंत्रांनी (जीवसूक्तभाव) गणेशतत्त्वाचे आवाहन स्पष्ट करतो आणि संक्षिप्त क्रम देतो—लंबोदर, गणविभू, कुठारधारी, मोदकभक्ष, एकदंत इत्यादी नामांनी नमस्कार, मोदक नैवेद्य, अर्घ्य, आणि कंजूषपणा न करता ब्राह्मणभोजन. देवी फल सांगते—चतुर्थीला स्मरण/पूजनाने कार्य स्थिर होते व समृद्धी येते; फलश्रुतीत अपुत्राला पुत्र, दरिद्राला धन, विजय, दुःखीला भाग्योदय आणि नित्य पाठ-श्रवण करणाऱ्यांना विघ्न न होणे असे वरदान सांगितले आहे।
Adhyaya 215
श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनम् (Necessity and Rationale of Śrāddha)
या अध्यायात श्राद्ध-कल्पाची विधी आणि त्यामागील कारणमीमांसा सांगितली आहे. ऋषी सूतांना विचारतात—अक्षय फल देणारे श्राद्ध कसे करावे, योग्य काळ कोणता, कोणते ब्राह्मण पात्र, आणि कोणते अन्न-द्रव्य उचित. सूत पूर्ववृत्त सांगतात: मार्कंडेय सरयू-संगमावरून अयोध्येत येतात; राजा रोहिताश्व त्यांचे सत्कार करतो. ऋषी राजाची धर्मसमृद्धी तपासण्यासाठी वेद, विद्या, विवाह व धन यांची “सफलता” कशात आहे हे विचारतात आणि कार्याधारित उत्तर देतात—अग्निहोत्राने वेद सफल, दान व सदुपयोगाने धन सफल इत्यादी। यानंतर राजा विविध श्राद्धप्रकार विचारतो. मार्कंडेय भरत्र्यज्ञाने आनर्त-राजाला दिलेल्या उपदेशाचा संदर्भ देऊन मुख्य विधान करतात की दर्श/अमावास्येचे श्राद्ध विशेषतः अनिवार्य आहे. पितर सूर्यास्तापर्यंत गृहद्वारी अर्पणाच्या अपेक्षेने येतात; उपेक्षा झाल्यास ते व्याकुळ होतात. वंशपरंपरेचे नैतिक कारणही सांगितले आहे—जीव कर्मफलाने विविध लोकांत भोग भोगतात; काही अवस्थांत भूक-प्यासेचे दुःख वर्णिले आहे; आधार तुटल्यास पतनाची भीती। पुत्र नसल्यास अश्वत्थ वृक्ष लावणे व त्याचे पालन करणे हे वंशस्थैर्याचे पर्याय-उपाय म्हणून सांगितले आहे. शेवटी पितरांस नियमित अन्न व उदक अर्पण, तर्पण व श्राद्ध करणे आवश्यक; दुर्लक्ष ‘पितृद्रोह’ मानले जाते, तर विधिपूर्वक श्राद्ध-तर्पण इष्टसिद्धी देऊन त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) पोसते असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 216
श्राद्धोत्पत्तिवर्णन (Origin and Authorization of Śrāddha Rites)
या अध्यायात अमावास्येला (इंदु-क्षय) केलेल्या श्राद्धाचे विशेष प्रामाण्य का मानले जाते, याचे विधी-तत्त्वज्ञान सांगितले आहे. अनर्त भर्तृयज्ञांना पितृकर्मासाठी शुभ काळ विचारतो. भर्तृयज्ञ मन्वंतर/युग-संधी, संक्रांती, व्यतीपात, ग्रहण इत्यादी पुण्यकाल सांगून, योग्य ब्राह्मण मिळाले किंवा योग्य द्रव्य उपलब्ध झाले तर पर्वणीच्या दिवसांबाहेरही श्राद्ध करता येते असे प्रतिपादन करतात. पुढे अमावास्येचे विश्वात्मक स्पष्टीकरण येते—चंद्र सूर्यकिरणांत निवास करतो म्हणून त्या वेळी केलेला धर्म व पितृकृत्य ‘अक्षय’ फल देतो. यानंतर पितरांचे वर्ग (अग्निष्वात्त, बर्हिषद, आज्यप, सोमप इ.) व नंदीमुख पितरांचा भेद, तसेच देव–पितृ व्यवस्थेत पितृतृप्तीचे स्थान सांगितले आहे. कथाभागात वंशजांनी कव्य अर्पण न केल्यास स्वर्गस्थ पितरांना भूक-तहान लागते; ते इंद्रसभेत जाऊन मग ब्रह्माकडे विनंती करतात. युगधर्म क्षीण होत असल्याचे पाहून ब्रह्मा उपाय ठरवतात—(१) तीन पिढ्यांना (पितृ-पितामह-प्रपितामह) उद्देशून अर्पण, (२) वारंवार उपाय म्हणून अमावास्या-श्राद्ध, (३) वर्षातून एकदा विशेष श्राद्धाचा पर्याय, आणि (४) अत्यंत फलदायी गयाशिर येथे श्राद्ध, जे कठोर अवस्थेतही मुक्तीचा लाभ देणारे मानले आहे. शेवटी फलश्रुती—‘श्राद्धोत्पत्ती’चे हे वर्णन ऐकले/वाचले तर सामग्री अपुरी असली तरी श्राद्ध पूर्ण मानले जाते; शुद्ध संकल्प, योग्य पितृ-समर्पण आणि कुलधर्म-समाजनीतीची स्थिरता यावर भर दिला आहे.
Adhyaya 217
श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय-वर्णनम् (Śrāddha-kalpa: Eligibility of recipients, proper materials, and timing)
या अध्यायात आनर्त श्राद्धाची संपूर्ण विधी विचारतो. भर्तृयज्ञ श्राद्धकर्म तीन मुख्य निकषांवर मांडतात—(१) श्राद्धासाठी वापरल्या जाणाऱ्या धनाची धर्म्य व प्रामाणिक कमाई आणि शुद्ध रीतीने स्वीकार, (२) आमंत्रित ब्राह्मणांची निवड—श्राद्धार्ह (योग्य) व अनर्ह (अयोग्य) यांचा भेद आणि अपात्रतेची विस्तृत कारणे, (३) तिथी तसेच संक्रांती/विषुव/अयन यांच्या आधारे योग्य काळनिर्णय, ज्यामुळे अक्षय फल मिळते। आमंत्रणाची शिष्टाचारपद्धतीही सांगितली आहे—विश्वेदेव व पितर यांचे स्वतंत्र आवाहन, यजमानाचे संयमित आचरण, तसेच स्थळ-शुद्धी व आसनव्यवस्था। कोणत्या दोषांनी श्राद्ध ‘व्यर्थ’ ठरते हेही स्पष्ट केले आहे—अशुद्ध अन्नस्थिती, अयोग्य साक्षी, दक्षिणेचा अभाव, गोंगाट व भांडण, किंवा चुकीचा काळ। शेवटी मन्वादी व युगादी आचारांचे वर्णन करून, योग्य वेळी केलेले तिळ-जल अर्पणसुद्धा चिरस्थायी पुण्य देत असल्याचे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 218
Śrāddha-niyama-varṇana (Rules and Ethical Guidelines for Śrāddha)
अध्याय २१८ मध्ये भर्तृयज्ञ राजाला श्राद्धकर्माचे तांत्रिक व नैतिक नियम सांगतात. प्रथम सर्वसाधारण श्राद्ध-नियमांची पुनरुक्ती होते, नंतर आपल्या शाखा/परंपरेनुसार तसेच स्वदेश–वर्ण–जाति यांना अनुरूप असे विशेष विधान सांगण्याची प्रतिज्ञा केली जाते. श्राद्धाचा पाया ‘श्रद्धा’ आहे—मनःपूर्वकता नसल्यास कर्म निष्फळ ठरते, असे स्पष्ट केले आहे. पुढे श्राद्धातील उपउत्पन्न गोष्टींचेही—ब्राह्मणाच्या पायांचे पाणी, पडलेले अन्नकण, सुगंध, आचमनाचे उरलेले पाणी, व दर्भाचे विखुरलेले तुकडे—विविध पितृवर्गांना, तसेच प्रेतावस्था किंवा तिर्यक् इत्यादी योनीत गेलेल्या जीवांना, पोषणरूपाने संकल्पित वितरण होते, असे सांगितले आहे. दक्षिणेवर विशेष भर आहे: दक्षिणेविना श्राद्ध हे वांझ पावसासारखे किंवा अंधारात केलेल्या कर्मासारखे मानले आहे; दान-प्रतिदान हे कर्मपूर्णतेचे अंग ठरते. श्राद्ध दिल्यानंतर किंवा खाल्ल्यानंतर काही निषेध—स्वाध्याय टाळणे, दुसऱ्या गावास प्रवास न करणे, व मैथुनसंयम—यांचे उल्लंघन केल्यास फल निष्प्रभ होते किंवा पितरांना मिळणारा लाभ विपरीत होतो, असे सांगितले आहे. अयोग्य निमंत्रण स्वीकारणे व कर्त्याचे अतिभोजनही निंद्य आहे. शेवटी यजमान व सहभागी यांनी हे दोष टाळल्यासच श्राद्धाची सिद्धी टिकून राहते, असा सारांश आहे.
Adhyaya 219
काम्यश्राद्धवर्णनम् (Kāmya-Śrāddha: Day-wise Results and Exceptions)
अध्याय २१९ मध्ये भर्तृयज्ञ राजाला काम्य-श्राद्धाचे तात्त्विक व विधिनिष्ठ वर्णन सांगतात। प्रेत-पक्षातील कृष्णपक्षाच्या तिथींनुसार सलग दिवस श्राद्ध केल्यास वेगवेगळे फल मिळते—समृद्धी, विवाहसिद्धी, अश्व-गोधनप्राप्ती, शेती व व्यापारात यश, आरोग्य, राजानुग्रह आणि सर्वकार्यसिद्धी। यानंतर त्रयोदशी ही संततीकामी लोकांसाठी अयोग्य असून तिच्याशी अशुभ फल जोडले आहे; तरी मघा-त्रयोदशीच्या विशेष योगात मधु-घृतयुक्त पायस अर्पण करून विशेष आचरण सांगितले आहे। शस्त्र, विष, अग्नी, जल, सर्प/पशुहल्ला किंवा फाशी इत्यादींनी अकाली मृत्यू झालेल्यांच्या तृप्तीसाठी चतुर्दशीला एकोदिष्ट श्राद्धाचे विधान आहे। शेवटी अमावास्येचे श्राद्ध सर्व कामना पूर्ण करणारे म्हटले असून, या काम्य-श्राद्ध-प्रणालीचे श्रवण/ज्ञान इष्टसिद्धी देणारे आहे अशी फलश्रुती आहे।
Adhyaya 220
गजच्छायामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the “Elephant-Shadow” Tithi and Śrāddha Protocols)
या अध्यायात श्राद्धाचा काळ व त्याचे परिणाम यांचे तांत्रिक-धार्मिक विवेचन संवादरूपाने येते. अनर्त भर्तृयज्ञाला विचारतो—त्रयोदशी तिथीस श्राद्ध केल्यास वंशक्षय का होतो असे का सांगितले आहे? भर्तृयज्ञ ‘गजच्छाया’ नावाचा विशेष काललक्षण-योग स्पष्ट करतो—चंद्र-नक्षत्राची विशिष्ट स्थिती व ग्रहणसन्निकट योग इत्यादींमध्ये—ज्यात केलेले श्राद्ध ‘अक्षय’ फल देऊन पितरांना बारा वर्षे तृप्ती देते। कथादृष्टांतात पूर्वयुगातील पाञ्चालराज सीताश्व याचा प्रसंग येतो. ब्राह्मण त्याच्या श्राद्धातील मधु-दुग्ध, काळशाक, खड्गमांस इत्यादी अर्पण पाहून कारण विचारतात. राजा सांगतो की पूर्वजन्मी तो शिकारी होता; ऋषी अग्निवेश यांच्याकडून गजच्छाया-श्राद्धविधी ऐकून त्याने साध्या सामग्रीनेही श्राद्ध केले, ज्याच्या प्रभावाने त्याला राजजन्म मिळाला आणि पितर संतुष्ट झाले। अखेरीस देवता त्रयोदशी-श्राद्धाच्या अपूर्व सामर्थ्यामुळे चिंतित होऊन एक मर्यादा घालतात—पुढे सामान्यतः त्या दिवशी श्राद्ध करणे आध्यात्मिकदृष्ट्या धोकादायक ठरेल व केल्यास वंशक्षय होईल। अशा रीतीने गजच्छायाची विशेष महिमा टिकते आणि सावध विधिसीमा स्थापन होते।
Adhyaya 221
Śrāddha-kalpa: Sṛṣṭyutpatti-kālika-brahmotsṛṣṭa-śrāddhārha-vastu-parigaṇana (Ritual Materials Authorized for Śrāddha by Cosmogonic Precedent)
अध्याय २२१ मध्ये श्राद्धकर्मातील ‘विकल्प’ अर्पणांचे तात्त्विक विवेचन संवादरूपाने केले आहे. भर्तृयज्ञ सांगतात की एका विशिष्ट तिथी-प्रसंगी पूर्ण श्राद्ध करता आले नाही तरी पितृतृप्तीसाठी आणि वंशच्छेदाच्या भयापासून वाचण्यासाठी काही ना काही अर्पण अवश्य करावे. ते तूप-मध मिसळलेले पायस, तसेच काही विशिष्ट मांस (खड्ग, वाधृणस इ.) सांगतात; ते न मिळाल्यास उत्तम क्षीरान्न, आणि शेवटी तीळ-दर्भ व सुवर्णखंड मिसळलेले जलही योग्य विकल्प मानतात. आनर्त शंका उपस्थित करतो—शास्त्रांत निंदित मांस श्राद्धात कसे योग्य? भर्तृयज्ञ सृष्टिकालीन परंपरेचा आधार देऊन म्हणतात की ब्रह्म्याने पितरांसाठी काही पदार्थ ‘बलिसदृश’ अर्पण म्हणून निश्चित केले; म्हणून पितृकार्याकरिता मर्यादित नियमाने दान केल्यास दात्यास पाप लागत नाही. रोहिताश्वाच्या अनुपलब्धतेच्या प्रश्नावर मार्कण्डेय व भर्तृयज्ञ अनुमेय मांसांची क्रमवारी, त्यांमुळे होणाऱ्या पितृतृप्तीचा कालावधी, तसेच तीळ, मध, काळाशाक, दर्भ, तूप, रौप्यपात्र इत्यादी श्राद्धार्ह वस्तू आणि योग्य पात्र (दौहित्रासह) यांचे वर्णन करतात. शेवटी श्राद्धकाळी या नियमांचे पठण/उपदेश ‘अक्षय’ फल देतो, आणि हे पितृगुह्य रहस्य असल्याचे सांगून अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 222
चतुर्दशी-शस्त्रहत-श्राद्धनिर्णयवर्णनम् (Decision Narrative on the Caturdaśī Śrāddha for Violent/Untimely Deaths)
या अध्यायात शस्त्राने मृत, अपघात, आपत्ती, विष, अग्नी, जल, पशुहल्ला, फाशी इत्यादी अपमृत्यू झालेल्यांसाठी प्रेतकाळात विशेषतः चतुर्दशी तिथीस श्राद्ध का करावे, याचे तांत्रिक-धार्मिक कारण सांगितले आहे. आनर्त राजा विचारतो—चतुर्दशीच का निवडली, एकोद्दिष्ट श्राद्ध का सांगितले, आणि या प्रसंगी पार्वण विधी का वर्ज्य आहे? भर्तृयज्ञ बृहत्त्कल्पातील पूर्वप्रसंग सांगतात—हिरण्याक्ष ब्रह्माकडे वर मागतो की सूर्य कन्या राशीत असताना प्रेतकाळातील एका दिवसाच्या पिंड-उदकादि अर्पणाने प्रेत, भूत, राक्षस इत्यादी वर्ग वर्षभर तृप्त व्हावेत. ब्रह्मा वर देतात की त्या महिन्यातील चतुर्दशीला केलेले अर्पण निश्चित तृप्तिदायक ठरेल, विशेषतः रणात किंवा हिंसक मृत्यू झालेल्यांसाठी। तत्त्वार्थ असा मांडला आहे की आकस्मिक किंवा युद्धमृत्यूत भय, पश्चात्ताप, संभ्रम यांमुळे मन विचलित होऊन शूरांनाही प्रेतभाव येऊ शकतो; म्हणून त्यांच्या शांतीसाठी हा विशेष दिवस ठरविला. त्या दिवशी पार्वण न करता केवळ एकोद्दिष्ट करावे, कारण श्रेष्ठ पितर त्या वेळी स्वीकारत नाहीत; चुकीचे अर्पण वरप्रभावाने अमानुष सत्तांकडून घेतले जाते. शेवटी नियम—श्राद्ध योग्य स्थानिक/जातीय कर्मकांड्यांकडूनच (नागराचे नागरांकडून) करावे, अन्यथा निष्फळ मानले जाते।
Adhyaya 223
श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनम् / Classification of Eligible and Ineligible Agents for Śrāddha
या अध्यायात श्राद्धकर्मात कोण पात्र व कोण अपात्र, तसेच कोणत्या काळी व कोणत्या विधीने श्राद्ध करावे—याचे सूक्ष्म धर्म-आचारविषयक निरूपण आहे. भर्तृयज्ञ सांगतात की श्राद्ध हे श्राद्धार्ह ब्राह्मणांच्या साहाय्यानेच करावे; दर्श इत्यादी काळी पार्वण-विधान यथायोग्य पाळावे, आणि विधीचा उलटापालटा केल्यास फल नष्ट होते. ते पुढे स्पष्ट करतात की जारजात इत्यादी निषिद्ध जन्मलक्षण असलेल्या व्यक्तींनी केलेले श्राद्ध निष्फळ ठरते. आनर्त मनूने सांगितलेल्या ‘बारा प्रकारच्या पुत्रां’चा उल्लेख करून शंका उपस्थित करतो—अपुत्रालाही काही पुत्ररूप मान्यता आहे का? तेव्हा भर्तृयज्ञ युगानुसार निर्णय देतात—पूर्वयुगांत काही श्रेणी मान्य होत्या; परंतु कलियुगात आचारक्षय व नैतिक अधःपतनामुळे त्या शुद्धिकारक मानल्या जात नाहीत, म्हणून नियम अधिक कठोर आहेत. अध्यायात वर्णसंकर व निषिद्ध संयोगांचे दुष्परिणाम, तसेच त्यातून उत्पन्न होणारी अपात्र संतती यांचे वर्णन आहे. शेवटी ‘सत्पुत्र’ जे पितरांना पुम्नाम नरकापासून वाचवतात, आणि जे वर्ग पतनकारक सांगितले आहेत—यांचा भेद करून जारजात-संबद्ध श्राद्ध निष्फळ असल्याचा निष्कर्ष दिला आहे।
Adhyaya 224
श्राद्धविधिवर्णनम् (Śrāddha-vidhi-varṇanam) — Procedural Account of the Śrāddha Rite
या अध्यायात गृहस्थासाठी श्राद्धकर्माची मंत्राधिष्ठित, टप्प्याटप्प्याने प्रक्रिया पितृतृप्तीसाठी सांगितली आहे. प्रश्नकर्ता विचारतो—गृहस्थाने श्राद्ध कसे करावे? उपदेशक योग्य ब्राह्मणांचे आमंत्रण, विश्वेदेवांचे आवाहन, पुष्प-अक्षता-चंदनयुक्त अर्घ्य, तसेच दर्भा व तिळांचा योग्य उपयोग यांचे विधान करतो. देवकार्य सव्य आणि पितृकार्य अपसव्य हा भेद, नांदीमुख पितरांचे अपवाद, आसनव्यवस्था व दिशानियम (मातृपक्षीय पितरांसह) स्पष्ट केले आहेत. आवाहनात विभक्ती इत्यादी व्याकरणशुद्धी ही कर्मशुद्धीची कसोटी मानली आहे. अग्नी व सोमासाठी यथामंत्र होम, मीठ हाताळणे किंवा थेट हाताने देणे यामुळे श्राद्ध निष्फळ होण्याचे नियम, भोजनविधी व अनुमतीप्रार्थना सांगितली आहे. भोजनानंतर पिंडदान, वेदीची तयारी, वितरणनियम, शेवटी आशीर्वाद, दक्षिणा आणि पात्रांना स्पर्श करण्याबाबत अधिकार-निषेध दिले आहेत. श्राद्ध दिवसा करावे; वेळ चुकल्यास कर्म निष्फळ होते—अशी फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 225
सपिण्डीकरणविधिवर्णनम् (Description of the Sapīṇḍīkaraṇa Procedure)
या अध्यायात अनर्त पार्वण-श्राद्धाचा परिचित विधी असताना विशिष्ट मृतासाठी केलेल्या एकोद्दिष्ट-श्राद्धाची पद्धत विचारतो. भर्तृयज्ञ मृत्युसंस्कारांशी संबंधित श्राद्धांचा काळ व क्रम सांगतो—अस्थि-संचयनापूर्वीची कृत्ये, मृत्यूस्थळी श्राद्ध, मार्गात जिथे विश्रांती झाली तिथे एकोद्दिष्ट, आणि तिसरे श्राद्ध संचयनस्थळी. पुढे दिवसांनुसार नऊ श्राद्धांचे निर्देश (१ला, २रा, ५वा, ७वा, ९वा, १०वा इ. दिवस) देऊन, एकोद्दिष्टात लाघव सांगतो—देववर्जित, एकच अर्घ्य, एकच पवित्र, आणि आवाहन टाळणे। मंत्रोच्चारात व्याकरण-सावधता आवश्यक असल्याचेही तो स्पष्ट करतो—‘पितृ/पिता’ शब्द, गोत्र व नामरूप (शर्मन्) यांची योग्य विभक्ती चुकल्यास पितरांपर्यंत श्राद्धफल पोहोचत नाही. नंतर सपिण्डीकरणविधी येतो—सामान्यतः वर्षानंतर, पण काही कारणांनी आधीही. प्रेतासाठी ठरविलेले अर्पण विशिष्ट मंत्रांनी तीन पितृपात्रांत व तीन पितृपिंडांत विभागले जाते; या मतानुसार चौथा ग्राही मान्य नाही. सपिण्डीकरणानंतर एकोद्दिष्ट निषिद्ध असून, सपिण्डीकृत प्रेताला वेगळा पिंड देणे हा मोठा दोष मानला आहे. शेवटी पिता मृत व पितामह जिवंत असता नामक्रमाची शुद्धता, पितामहाच्या तिथीस पार्वण-श्राद्ध, आणि सपिण्डता सिद्ध होईपर्यंत काही श्राद्धकर्म पूर्ववत न करण्याची पुनरुक्ती केली आहे।
Adhyaya 226
तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनम् (Chapter 226: On the Twenty-One Hells, Their Karmic Causes, and Remedial Means)
या अध्यायात भर्तृयज्ञ सपिंडीकरणाचे महत्त्व सांगतात—या विधीने प्रेतावस्था संपून मृताचा पितृसम्बंध (सपिंडता) प्रस्थापित होतो. पितरांचे स्वप्नदर्शन व ज्यांची परलोकगती अनिश्चित आहे त्यांची स्थिती याविषयी प्रश्न येतो; उत्तरात असे दर्शविले आहे की अशी दर्शनें प्रायः आपल्या वंशातीलच पितरांशी संबंधित असतात आणि फलित कर्मानुसार ठरते. पुत्रहीन व्यक्तीसाठी प्रतिनिधी/पर्याय सांगितले आहेत; योग्य श्राद्धकर्म लोपल्यास, विशेषतः अकाली किंवा असामान्य मृत्यूमध्ये, प्रेतनाशक उपाय म्हणून ‘नारायणबली’चे विधान केले आहे. पुढे धर्म, पाप आणि ज्ञान यांच्या आधारे स्वर्ग-नरक-मोक्ष अशा तीन गती स्पष्ट केल्या आहेत. युधिष्ठिर-भीष्म संवादाच्या रूपाने यमाची व्यवस्था, चित्र-विचित्र हे लेखनिक, रौद्र व सौम्य कार्य करणारे आठ प्रकारचे यमदूत, यममार्ग व वैतरणी-तरण यांचे वर्णन येते. एकवीस नरकांची यातना व त्यांची कर्मकारणे सांगून, त्यांचे निवारण करण्यासाठी टप्प्याटप्प्याने श्राद्ध व मासिक/बहुमासिक दानांची कालानुसार योजना दिली आहे. शेवटी या वर्णनांमुळे कर्मफल समजते आणि तीर्थयात्रा शुद्धीचे साधन मानली आहे।
Adhyaya 227
नरकयातनानिरसनोपायवर्णनम् (Means for the Mitigation of Naraka-Sufferings)
नरकांच्या यातना ऐकून युधिष्ठिर भयभीत होऊन विचारतो—पापी मनुष्यालाही व्रत, नियम, होम किंवा तीर्थसेवा यांद्वारे मुक्ती कशी मिळेल? भीष्म नरक-शमनाचे उपाय विधिपूर्वक सांगतो. तो म्हणतो की ज्यांची अस्थी गंगेत विसर्जित केली जाते त्यांना नरकाग्नी बाधत नाही; तसेच मृताच्या नावाने गंगेत केलेले श्राद्ध त्याला नरकदृश्यांपलीकडे उन्नती देणारे ठरते. योग्य प्रायश्चित्त आणि दान—विशेषतः सुवर्णदान—हे पापक्षयाचे साधन म्हणून वर्णिले आहे. यानंतर देश-कालविशेष उपायांची यादी येते—धारा-तीर्थ इत्यादी ठिकाणी, तसेच वाराणसी, कुरुक्षेत्र, नैमिष, नागरपूर, प्रयाग, प्रभास या महातीर्थांत देहांत झाला तर मोठे अपराध असले तरी उद्धार होतो. जनार्दनभक्तीसह प्रायोपवेशन (उपवास करून देहत्याग) आणि चित्रेश्वर येथे संयमित साधना यांचाही उल्लेख आहे. दीन, अंध, दरिद्री व थकलेल्या यात्रिकांना वेळेअवेळी अन्नदान करणे नरकापासून रक्षण करणारे म्हटले आहे. जला-धेनु, तिल-धेनु दान सूर्यस्थितीनुसार, सोमनाथ दर्शन, समुद्र व सरस्वती स्नान, कुरुक्षेत्रातील ग्रहणव्रत, कार्त्तिका/कृत्तिका योगातील प्रदक्षिणा आणि त्रिपुष्कर—हे सर्व नरकनिवारक मार्ग म्हणून सांगून, कर्मकारणभाव व लहान दोषही नरकास नेऊ शकतो अशी शिकवण दिली आहे.
Adhyaya 228
जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञावमाननवर्णनम् (Jalāśāyī Episode: The Boon to Brahmadatta and Andhaka’s Disregard of Śaṅkara’s Command)
अध्याय २२८ मध्ये दोन परस्पर जोडलेले भाग येतात. प्रथम सूत बिलद्वार तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—तेथे शेषावर शयन करणाऱ्या जलशायी विष्णूचे दर्शन-पूजन केल्याने पापक्षय होतो. चातुर्मास्याचे चार महिने अखंड भक्ती केल्यास अनेक तीर्थयात्रा व महायज्ञांइतके फल, तसेच मोक्षप्राप्ती होते; अतिशय अधर्मी लोकांनाही येथे उद्धाराचा मार्ग दर्शविला आहे। ऋषी विचारतात की क्षीरसागरशायी भगवान बिलद्वारी कसे उपस्थित राहू शकतात; त्यावर सूत सिद्धान्त मांडतात की परात्पर देव इच्छेनुसार स्थानविशेषी सुलभ रूपाने प्रकट होतो. पुढे कारणकथा येते—हिरण्यकशिपूच्या पतनानंतर प्रह्लाद व अंधक यांचा उल्लेख; अंधक ब्रह्माकडून वर मिळवून इंद्राशी युद्ध करतो व स्वर्गाधिकार बळकावतो. इंद्र शंकराची शरण घेतो; शंकर वीरभद्राला दूत करून अंधकाला स्वर्ग सोडून पितृराज्यात परत जाण्याची आज्ञा देतात, पण अंधक ती आज्ञा हसून धुडकावतो—यातून दैवी दंड व धर्मस्थापनेची भूमिका तयार होते।
Adhyaya 229
भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनम् | Origin Narrative of Bhṛṅgīriṭi
सूता सांगतात—शिव क्रोधाने प्रज्वलित होऊन गणांसह, इंद्रप्रमुख देवांच्या साहाय्याने, अमरावतीकडे प्रस्थान करतात. दिव्य सैन्य पाहून अंधकही चतुरंगिणी सेना घेऊन पुढे येतो आणि दीर्घकाळ घोर युद्ध होते. शिवाच्या त्रिशूळाने भेदला तरी ब्रह्मदेवाच्या वरामुळे अंधक मरत नाही; म्हणून संघर्ष फार काळ चालू राहतो. शेवटी शिव अंधकाला त्रिशूळावर रोवून उंच लटकवतात; त्याचे शरीर हळूहळू क्षीण होते, शक्ती कमी होते आणि अधर्माची जाणीव होते. मग तो आक्रमकता सोडून स्तुती व शरणागती करतो—शिवनामोच्चारानेही मोक्षमार्ग उघडतो, आणि शिवभक्तीविना जीवन आध्यात्मिकदृष्ट्या निष्फळ आहे, असे तो प्रतिपादन करतो. अंधकाची शुद्धी व नम्रता पाहून शिव त्याला मुक्त करतात, शैवगणांत पुनः स्थान देतात, आणि ‘भृंगीरिटि’ हे नवे नाव देऊन स्नेहाने निकटता प्रदान करतात. अध्यायाचा बोध असा की हिंसा व अहंकाराचा शेवट आत्मपरीक्षण, पश्चात्ताप आणि कृपेमुळे पुनर्संयोगात होतो.
Adhyaya 230
वृकेन्द्रराज्यलम्भनवर्णनम् (Account of Vṛka’s Acquisition of Indra’s Sovereignty)
या अध्यायात अंधक-वधानंतरची कथा पुढे येते आणि अंधकाचा पुत्र वृक हा उरलेला असुर-स्वरूप म्हणून प्रकट होतो. तो प्रथम समुद्रातील अत्यंत संरक्षित आश्रयात लपून राहतो; नंतर जंबूद्वीपात येऊन, पूर्वी अंधकाने तप केलेल्या हाटकेश्वर-क्षेत्राला सिद्धीचे प्रभावी स्थान मानतो. गुप्तपणे तो क्रमशः तीव्र तप करतो—प्रथम जलाहार, मग वायूहार—अत्यंत देहनिग्रह ठेवून कमलसम्भव पितामह ब्रह्म्याचे ध्यान करीत दीर्घकाळ स्थिर राहतो. दीर्घ तपस्येने प्रसन्न होऊन ब्रह्मा प्रकट होतात, त्याला उग्र तप थांबविण्यास सांगतात आणि वर देतात. वृक जरा व मृत्यूपासून मुक्ती मागतो; ब्रह्मा तो वर देऊन अंतर्धान पावतात. वराने समर्थ झालेला वृक रैवतक पर्वतावर योजना करून इंद्रावर चाल करून जातो. वृकाची अवध्यता ओळखून इंद्र अमरावती सोडतो व देवांसह ब्रह्मलोकात शरण जातो. वृक देवलोकात प्रवेश करून इंद्रासनावर बसतो, शुक्राचार्यांकडून अभिषेक घेतो, आणि आदित्य-वसु-रुद्र-मरुत यांच्या पदांवर दैत्यांची नेमणूक करून यज्ञभागांची रचना शुक्राच्या आज्ञेने बदलतो. या अध्यायातून वरदानाची शक्ती व धोका, तपोबलातून मिळणाऱ्या सत्तेची नैतिक गुंतागुंत आणि विश्वशासनाची असुरक्षितता स्पष्ट होते.
Adhyaya 231
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यानम् — Ekādaśī-vrata Māhātmya (Hāṭakeśvara-kṣetra and the Jalāśayī Narrative)
या अध्यायात दैत्यराज वृक यांच्या सत्तेखाली यज्ञ, होम व जप यांसारख्या वैदिक कर्मकांडावर आलेला धोका सांगितला आहे. साधकांना शोधून मारण्यासाठी तो गुप्तहेर पाठवतो; तरीही ऋषी गुप्तपणे उपासना चालू ठेवतात. सांकृती मुनी हाटकेश्वर-क्षेत्री चतुर्भुज वैष्णव मूर्तीसमोर लपून तप करतात; विष्णूच्या तेजामुळे दैत्य त्यांना इजा करू शकत नाहीत. वृक स्वतः हल्ला करतो, पण त्याचे शस्त्र निष्फळ ठरते; मुनींच्या शापाने त्याचे पाय गळून तो निष्क्रिय होतो आणि देवांना पुन्हा स्थैर्य मिळते. नंतर ब्रह्मा वृकाच्या तपाने प्रसन्न होऊन पुनर्स्थापना इच्छितात; परंतु सांकृती सांगतात की पूर्ण पुनर्स्थापनेने विश्वाला हानी होऊ शकते. म्हणून काळमर्यादित तडजोड ठरते—वर्षाकालाच्या चौकटीशी जुळवून ठरावीक काळानंतर वृकाला पुन्हा हालचाल मिळते. इंद्र वारंवारच्या संकटाने व्याकुळ होऊन बृहस्पतींचा सल्ला घेतो व विष्णूसाठी ‘अशून्यशयन’ व्रत करतो. तेव्हा विष्णू चातुर्मास्यात हाटकेश्वर-क्षेत्री वृकावर शयन करून चार महिने त्याला स्तब्ध ठेवतात व इंद्राचे राज्य सुरक्षित करतात; तसेच शयनकाळातील आचार-नियम आणि शयन-एकादशी व बोधन-एकादशीची विशेष महिमा वर्णिली आहे।
Adhyaya 232
चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनम् (Cāturmāsya Vrata and Niyama Regulations)
चातुर्मासात भगवान विष्णू (शंख–चक्र–गदा धारण करणारा, गरुडध्वज) ‘शयन’ अवस्थेत मानला जातो; त्या काळात काय करावे, असे ऋषींनी विचारल्यावर सूत पितामह ब्रह्म्याचे प्रमाणवचन सांगतो—या काळात श्रद्धेने घेतलेला कोणताही नियम अनंत फल देणारा होतो. अध्यायात चारही महिन्यांतील क्रमवार आचार सांगितले आहेत: आहारनियम (एकभक्त, नक्षत्रानुसार भोजन, आलटून-पालटून उपवास, षष्ठान-काळी भोजन, त्रिरात्र उपवास) आणि शुद्धी-संयम (सायं-प्रातः नियम, अयाचित वृत्ती, तेल/तूप अभ्यंगत्याग, ब्रह्मचर्य, तेलवर्ज्य स्नान, मधु-मांस वर्जन)। मासविशेष त्याग—श्रावणात शाक, भाद्रपदात दही, आश्विनात दूध, आणि कार्तिकात मांस त्याग; तसेच कांस्यपात्र टाळणे, आणि कार्तिकात विशेषतः मांस, क्षौरकर्म, मधु व मैथुन वर्ज्य करणे सांगितले आहे. सकारात्मक भक्तिकर्मांमध्ये तिळ-अक्षतांनी वैष्णव मंत्रोच्चारासह होम, पौरुष सूक्त जप, मौनपूर्वक मित पावलांनी/मित मुठींनी प्रदक्षिणा, विशेषतः कार्तिकात ब्राह्मणभोजन, विष्णुमंदिरी वेदस्वाध्याय, तसेच नृत्य-गीतादि अर्पण यांचा निर्देश आहे. जलशायी देवाच्या मंदिरशिखरावरील कलशावर दीपदान हे विशेष तीर्थकर्म मानले असून ते पूर्वीच्या नियमफळांचा संयुक्त भाग देणारे म्हटले आहे। शेवटी संकल्प व सामर्थ्यानुसार नियमपालन, पूर्ण झाल्यावर ब्राह्मणाला दान, आणि कोणताही नियम न करता चातुर्मास घालवणे निष्फळ असल्याचा इशारा दिला आहे. फलश्रुतीत ऐकणारा/पठणारा यालाही चातुर्मास्यदोषांपासून मुक्ती व मोक्षप्राप्तीचे आश्वासन दिले आहे।
Adhyaya 233
चातुर्मास्यमाहात्म्ये गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनम् (Cāturmāsya Māhātmya: The Merit of Bathing with Gaṅgā-Water)
अध्याय २३३ मध्ये चातुर्मास्य-व्रताचे माहात्म्य बहुपदरी रीतीने सांगितले आहे. सूत ऋषींना सांगतात आणि मध्येच ब्रह्मा–नारद संवाद येतो; त्यातून चातुर्मास्य हा विष्णुभक्ती व शुचिर्भूत आचारांसाठी अत्यंत फलदायी काळ आहे, असे ठसवले जाते. प्रातःस्नानाला मुख्य साधना मानले असून त्याने पापक्षय होतो आणि इतर धर्मकर्मांची क्षीण झालेली फलप्राप्ती पुन्हा प्रभावी होते, असे वारंवार प्रतिपादन आहे. जल व तीर्थांचे प्रकार दिले आहेत—नद्या, पुष्कर व प्रयाग यांसारखी महातीर्थे, रेवा/नर्मदा व गोदावरी इत्यादी प्रादेशिक जल, समुद्रसंगम, तसेच तीळ, आवळा व बिल्वपत्र मिसळून तयार केलेले पर्यायी जल। घटाजवळ मनाने गंगेचे स्मरण केले तरी स्नानफळ मिळते, कारण गंगा ही प्रभूच्या पादोदकाशी संबंधित आहे—अशी स्मरण-भक्तीची पद्धतही सांगितली आहे. रात्रौ स्नान टाळणे व सूर्यदर्शनासह शुद्धीवर भर आहे; शेवटी प्रत्यक्ष स्नान शक्य नसल्यास भस्मस्नान, मंत्रस्नान किंवा विष्णूच्या पादोदकाने स्नान हेही पावन पर्याय म्हणून मान्य केले आहे।
Adhyaya 234
चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Procedure of Cāturmāsya Disciplines)
या अध्यायात ब्रह्मा–नारद संवादातून चातुर्मास्य-माहात्म्य सांगितले आहे. स्नानाच्या समाप्तीनंतर दररोज श्रद्धेने पितृतर्पण करावे, विशेषतः पुण्यतीर्थात; तसेच संगमस्थळी देवतार्पण, जप व होम केल्यास महान पुण्य मिळते, असे वर्णन येते. पुढे शुभकर्मापूर्वी गोविंद-स्मरणाची भूमिका, आणि सत्संग, द्विजभक्ती, गुरु-देव-अग्नि तर्पण, गोदान, वेदपाठ, सत्यवचन व अखंड दान-भक्ती हे धर्माचे आधार म्हणून मांडले आहेत. नारदाच्या प्रश्नावर ब्रह्मा ‘नियम’ची व्याख्या करतात—इंद्रिय व आचरण यांचे नियमन, अंतर्गत शत्रू (षड्वर्ग) जिंकणे, आणि क्षमा-सत्यादी सद्गुणांची स्थापना. मनोनिग्रह हा ज्ञान व मोक्षाचा कारणभूत आधार आहे, आणि क्षमा ही सर्व नियमांना एकत्र बांधणारी साधना आहे, असे प्रतिपादन केले आहे. सत्य हा परम धर्म, अहिंसा धर्माचे मूळ, विशेषतः ब्राह्मण व देवतांच्या द्रव्याची चोरी टाळणे, अहंकारत्याग, शम-संतोष व असूया-त्याग यांचे पालन सांगितले आहे. शेवटी सर्व भूतांवरील दया अनिवार्य धर्म ठरवली आहे—हरि सर्वांच्या हृदयात वास करतो, म्हणून प्राण्यांना इजा करणे अधर्म; चातुर्मास्यात दयेला विशेषतः सनातन धर्म म्हणून गौरविले आहे।
Adhyaya 235
Cāturmāsya-dāna-mahimā (Theological Discourse on the Eminence of Charity during Cāturmāsya)
या अध्यायात ब्रह्मा–नारद संवादातून चातुर्मास्याचे माहात्म्य सांगितले आहे. ‘हरौ सुप्ते’—विष्णू शयनावस्थेत आहे अशी धार्मिक कल्पना असलेल्या काळात—दानधर्म विशेष फलदायी ठरतो, असे प्रतिपादन केले आहे. सर्व धर्मांमध्ये दान श्रेष्ठ मानून, अन्नदान व उदकदान यांना सर्वोत्कृष्ट व अद्वितीय ठरविले आहे; ‘अन्नं ब्रह्म’ या सिद्धान्ताने आणि प्राणधारण अन्नावर अवलंबून आहे या विचाराने ते दृढ केले आहे. चातुर्मास्यातील पुण्यकर्मांची विस्तृत माळ दिली आहे—अन्न-जलदान, गोदान, वेदपठण, होम, गुरु व ब्राह्मणांना भोजन, घृतदान, पूजन आणि सत्पुरुषांची सेवा. तसेच दुग्धजन्य पदार्थ, पुष्प, चंदन/अगरु/धूप, फळ, विद्यादान व भूमिदान अशी पूरक दानेही सांगितली आहेत. प्रतिज्ञा करून दान देण्याबाबत नैतिक सावधगिरी दिली आहे: वचन दिलेले दान उशिरा देणे आध्यात्मिकदृष्ट्या घातक, तर वेळेवर देणे पुण्यवर्धक; प्रतिज्ञात वस्तूचा अपहार किंवा अन्यत्र वळविणे निषिद्ध. फलश्रुतीत यमलोक टळणे, विशिष्ट लोकप्राप्ती, ऋणत्रयातून मुक्ती आणि पितरांना लाभ यांचे वर्णन आहे; तसेच हा अध्याय नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्य, शेषशय्या-उपाख्यान व चातुर्मास्य-माहात्म्य परंपरेत येतो असे सांगितले आहे।
Adhyaya 236
इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनम् (The Glory of Renouncing Preferred Objects during Cāturmāsya)
या अध्यायात ब्रह्मा–नारद संवादातून चातुर्मास्याचे धर्मोपदेश दिले आहेत. ब्रह्मा सांगतात की हा काळ नारायण/विष्णूच्या विशेष भक्ती-साधनेसाठी असून त्याग व संयम यांद्वारे अक्षय पुण्य प्राप्त होते आणि भक्ती दृढ होते. इथे अनेक वर्ज्ये सांगितली आहेत—विशेषतः तांब्याच्या पात्राचा त्याग, पलाश/अर्क/वट/अश्वत्थ पानांवर भोजन, तसेच मीठ, धान्य-डाळी, रस, तेल, गोड पदार्थ, दुग्धजन्य पदार्थ, मद्य व मांस इत्यादींचा परित्याग। काही वस्त्ररंग/प्रकार, चंदन-कापूर-केशरसदृश सुगंधी विलासी वस्तू यांपासूनही विरती सांगितली आहे; हरि योगनिद्रेत असताना शृंगार/सज्जा व वैयक्तिक अलंकरण टाळण्याचा निर्देश आहे. परनिंदा हा अत्यंत घोर दोष मानून कठोर निषेध केला आहे. शेवटी सर्व प्रकारे विष्णूला प्रसन्न करणे हेच प्रधान साध्य असून चातुर्मास्यात विष्णुनामस्मरण, जप व कीर्तन मुक्तिदायक व महाफलदायी आहे, असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 237
Cāturmāsya-māhātmya and Vrata-mahimā (चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनम्)
या अध्यायात ब्रह्मा–नारद संवादातून विष्णुपूजेत कालविधान, नैतिक संयम आणि भक्तिभाव यांचे संहिताकरण केले आहे. नारद विचारतात—विष्णूच्या सान्निध्यात विधी व निषेध कधी स्वीकारावेत? ब्रह्मा कर्कट-संक्रांती हा कालचिन्ह सांगून शुभ जांभूळफळांसह अर्घ्य अर्पण करणे आणि वासुदेवाप्रती आत्मसमर्पणाच्या मंत्राभिप्रायाने पूजा करणे असे निर्देश देतात. पुढे विधी (विहित कर्म) आणि निषेध (नियमित संयम) हे परस्परपूरक धर्मनियम असून त्यांचा आधार विष्णूच आहे, विशेषतः चातुर्मास्यात भक्तीने त्यांचे पालन करावे—हा काळ सर्वमंगलमय आहे—असे प्रतिपादन केले आहे. देव “शयन” अवस्थेत असताना कोणते व्रत अधिक फलदायी, असे विचारल्यावर ब्रह्मा विष्णुव्रत श्रेष्ठ सांगतात आणि ब्रह्मचर्य हे सर्वोच्च व्रत ठरवतात; तेच तप व धर्माची मूलशक्ती आहे. हवन, ब्राह्मणपूजा, सत्य, दया, अहिंसा, अस्तेय, इंद्रियनिग्रह, अक्रोध, असंग, वेदाध्ययन, ज्ञान आणि कृष्णार्पित चित्त अशा आचारांची यादी देऊन असा साधक जीवन्मुक्त व पापरहित असल्याचे सांगितले आहे. शेवटी चातुर्मास्यात अंशतः पालनही फल देते, तपाने देह शुद्ध होतो, आणि हरिभक्ती ही सर्व व्रतव्यवस्थेची मुख्य एकसूत्रता आहे, असे निष्कर्षरूपेण सांगितले आहे।
Adhyaya 238
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनम् (Tapas and the Greatness of Cāturmāsya Observance)
या अध्यायात ब्रह्मा–नारद संवादात, शेषशायी विष्णूच्या संदर्भात, चातुर्मास्यकाळातील तपाचे खरे स्वरूप सांगितले आहे. तप म्हणजे केवळ उपवास नव्हे; तर विष्णूची षोडशोपचार पूजा, नित्य पंचयज्ञांचे आचरण, सत्य, अहिंसा आणि इंद्रियनिग्रह—अशी समग्र साधना होय. गृहस्थांसाठी पंचायतन-शैलीतील दिशानुसार पूजाविधान दिले आहे—कालकेंद्रात सूर्य-चंद्र, अग्निकोणात गणेश, नैऋत्यात विष्णू, वायव्यात कुल/वंशदेवता, ईशानात रुद्र; तसेच विशिष्ट फुले व संकल्प सांगून विघ्ननाश, संरक्षण, संततीप्राप्ती आणि अपमृत्युनिवारण यांची फलनिष्पत्ती दर्शविली आहे. यानंतर चातुर्मास्य तपोव्रतांची क्रमवार यादी येते—नियमित आहारपद्धती, एकभुक्त/आलटून-पालटून, कृच्छ्र-पराक इत्यादी, तसेच द्वादशी-चिन्हित ‘महापाराक’ क्रम. प्रत्येक व्रताची फलश्रुती पापशुद्धी, वैकुंठप्राप्ती आणि भक्तिज्ञानवृद्धी अशी सांगते. शेवटी श्रवण-पाठाचे पुण्य प्रतिपादून, विष्णूच्या शयनकाळात गृहस्थांसाठी हा उच्च मूल्याचा धर्म-आचार मार्गदर्शक ग्रंथभाग असल्याचे उपसंहारात म्हटले आहे।
Adhyaya 239
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकार-षोडशोपचार-दीपमहिमवर्णनम् | Cāturmāsya Māhātmya: Sixteenfold Worship and the Merit of Lamp-Offering
अध्याय २३९ हा ब्रह्मा–नारद संवादरूप आहे. नारद हरि शयनावस्थेत असताना षोडशोपचार पूजा कशी करावी, याचे सविस्तर विधान विचारतात. ब्रह्मा वेदप्रामाण्य अधोरेखित करून सांगतात की विष्णुभक्तीचा पाया वेद आहे; तसेच वेद–ब्राह्मण–अग्नि–यज्ञ या पवित्र मध्यस्थ-क्रमाशी पूजा-विधी सुसंगत आहे. यानंतर चातुर्मास्याचा विशेष महिमा वर्णिला आहे—या काळात हरिचे जल-संबंधित भावाने चिंतन करावे; जलातून अन्न, आणि अन्नातून विष्णुमूल पावित्र्यतत्त्व असा संबंध स्पष्ट केला आहे. अर्पण-उपचार संसारातील पुनःपुन्हा येणाऱ्या क्लेशांपासून रक्षण करणारे मानले आहेत. अंतः/बहिः न्यास, वैकुंठरूपाचे आवाहन व चिन्हांसह वर्णन, मग आसन, पाद्य, अर्घ्य, आचमन, सुगंधी व तीर्थजलस्नान, वस्त्रदान, यज्ञोपवीताचे महत्त्व, चंदनलेपन, शुद्ध पांढऱ्या फुलांची पूजा, मंत्रयुक्त धूप, आणि दीपदान असा क्रम दिला आहे. दीपदानाला अंधकार व पाप नष्ट करणारे अत्यंत प्रभावी कर्म म्हटले आहे. सर्वत्र श्रद्धा हीच फलसिद्धीची अट असल्याचे पुनःपुन्हा सांगितले असून पूजा ही नैतिक-आध्यात्मिक शिस्त म्हणून मांडली आहे. चातुर्मास्यात दीपदानादींच्या दृढ फलश्रुतीने अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 240
Haridīpa-pradāna Māhātmya (Theological Discourse on Offering a Lamp to Hari/Vishnu, especially in Cāturmāsya)
या अध्यायात ब्रह्मा–नारद संवादातून हरि/विष्णूस दीपदान करण्याचे माहात्म्य सांगितले आहे. ब्रह्मा म्हणतात की इतर दान-उपासनेपेक्षा हरिस अर्पिलेला दीप श्रेष्ठ आहे; तो पापनाशक असून चातुर्मास्यात विशेषतः संकल्पपूर्ती व इच्छित फल देणारा मानला जातो. पुढे क्रमवार भक्तिविधी दिला आहे—दीप अर्पणासह विधिवत पूजा, त्रयोदशीला नैवेद्य-समर्पण, आणि ‘हरि-शयन’ काळात चातुर्मास्यात दररोज अर्घ्यदान। शंखजलासह पान, सुपारी, फळे इत्यादी अर्घ्यात ठेवून केशवाला मंत्रपूर्वक अर्पण करावे; त्यानंतर आचमन, आरती, चतुर्दशीला साष्टांग नमस्कार, आणि पौर्णिमेला प्रदक्षिणा—जिचे फळ अनेक तीर्थयात्रा व जलदानास समकक्ष सांगितले आहे. अंतिम भागात ध्यानप्रधान उपदेश आहे: योगयुक्त साधकाने स्थिर प्रतिमेपुरते न राहता सर्वत्र दैवी सान्निध्याचे चिंतन करावे, आत्म्याचा विष्णूशी संबंध मनन करावा, आणि वैष्णव भावाने देहात राहूनही जीवनमुक्तीकडे वाटचाल करावी. चातुर्मास्य हा अशा नियमबद्ध भक्तीसाठी विशेष अनुकूल काळ मानला आहे।
Adhyaya 241
सच्छूद्रकथनम् (Discourse on the 'Sat-Śūdra' and household dharma in Chāturmāsya)
हा अध्याय संवादरूपाने धर्मतत्त्व व नीतिशिक्षा सांगतो. प्रारंभी ईश्वर योग्य साधकांसाठी विष्णुपूजेच्या सोळा प्रकारांची विधी मांडून ती परमपदप्राप्तीचा मार्ग असल्याचे सांगतात. पुढे कर्माधिकाराचा विचार आणि विशेष कृष्णोपासना न करता मोक्षाभिमुख पुण्य कसे मिळते—हा प्रश्न उपस्थित होतो. कार्त्तिकेय शूद्र व स्त्रियांचा धर्म विचारतात. ईश्वर वेदपठणादी बाबींविषयी मर्यादा सांगून “सत्-शूद्र”चे लक्षण मुख्यतः गृहस्थधर्मावर आधारलेले स्पष्ट करतात—योग्य गुणांची विधिविवाहिता पत्नी, संयमी गृहस्थजीवन, मंत्रांशिवाय पंचयज्ञ, अतिथिसत्कार, दान, आणि द्विज अतिथींची सेवा. पतिव्रता-धर्म, दांपत्य-सामंजस्याचे धार्मिक फल, तसेच वर्णभेदानुसार विवाहनियम, विवाहप्रकार व संततीप्रकार स्मृतिशैलीत वर्णिले आहेत. अखेरीस अहिंसा, श्रद्धेने दान, नियत उपजीविका, नित्य दिनचर्या आणि चातुर्मास्यात विशेष पुण्यवृद्धी यांचा उपदेश येतो. गृहस्थाचार व ऋतुनियम यांना केंद्रस्थानी ठेवून क्रमशः साधनाप्रधान धर्ममार्ग दाखविला आहे।
Adhyaya 242
Aṣṭādaśa-prakṛti-kathana (Discourse on the Eighteen Social/Occupational Natures)
अध्याय २४२ हा तीर्थमाहात्म्याच्या चौकटीत ब्रह्मा–नारद संवादरूपाने मांडलेला आहे. नारद “अष्टादश प्रकृती” (अठरा स्वभाव/वर्ग) आणि त्यांची योग्य वृत्ती—उपजीविका व आचार—यांविषयी विचारतात. ब्रह्मा सृष्टीची स्मृती सांगतात: कमळातून प्रकट होणे, असंख्य ब्रह्मांडांचे दर्शन, जडत्वात पडणे, मग तप करण्याची प्रेरणा व दुरुस्ती, आणि अखेरीस सृष्टी करण्याचा अधिकार मिळणे। यानंतर अध्याय सृष्टीकथेतून सामाजिक-धर्माकडे वळतो. वर्णानुसार कर्तव्ये सांगितली आहेत—ब्राह्मणासाठी संयम, अध्ययन व भक्ती; क्षत्रियासाठी प्रजापालन, दुर्बलांचे रक्षण; वैश्यासाठी अर्थव्यवस्था, दान व व्यापारधर्म; शूद्रासाठी सेवा, शुचिता व कर्तव्यनिष्ठा। मंत्ररहित सत्कर्मांनीही भक्ती साध्य होते, हेही अधोरेखित केले आहे। अठरा प्रकृतींत विविध व्यवसायसमूहांना उच्च/मध्यम/नीच अशा संकेतात्मक विभागणीने दाखवले आहे आणि निष्कर्षात विष्णुभक्ती सर्व वर्ण-आश्रम-प्रकृतींसाठी परम कल्याणकारी असल्याचे प्रतिपादन केले आहे। फलश्रुतीत या पावन पुराणांशाचे श्रवण-पठन पापक्षय करून सदाचारनिष्ठ साधकास विष्णुलोकप्राप्तीकडे नेते, असे सांगितले आहे।
Adhyaya 243
शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Śālagrāma Worship (Paijavana Upākhyāna)
ब्रह्मा धर्मोपदेशासाठी पयजवन नावाच्या शूद्र गृहस्थाचा दृष्टांत सांगतात. तो सत्यनिष्ठ, धर्म्य उपजीविकेचा, अतिथिसत्कार करणारा, विष्णुभक्त व ब्राह्मणसेवक आहे. ऋतूनुसार दान, लोकहिताची कामे (विहिरी, तलाव, धर्मशाळा) आणि व्रत-नियमांचे शिस्तबद्ध पालन यांमुळे त्याचे गृहस्थजीवन नीतीने सुव्यवस्थित दिसते; त्यामुळे गृहस्थधर्मही आध्यात्मिक फल देतो हे अधोरेखित होते. गालव ऋषी शिष्यांसह येतात; पयजवन त्यांचा सन्मान करतो आणि या आगमनाला पावन मानतो. वेदपठणाचा अधिकार नसताना मोक्षसाधन कोणते, अशी विनंती तो करतो. गालव शालिग्रामकेंद्रित हरिभक्तीचा उपदेश करतात—तिचे पुण्य अक्षय आहे, चातुर्मास्यात विशेष फलदायी आहे आणि आसपासचा प्रदेशही पवित्र करते. अधिकारविचारात ‘असत्-शूद्र’ व ‘सत्-शूद्र’ असा भेद करून योग्य गृहस्थ व सद्गुणी स्त्रियांनाही ही उपासना मान्य केली जाते; संशयाने फल नष्ट होते असा इशाराही दिला आहे. तुलसी अर्पण (फुलांपेक्षा श्रेष्ठ), माळा, दीप, धूप, पंचामृतस्नान आणि शालिग्रामरूप हरिस्मरण यांची विधी सांगितली आहे; फल म्हणून शुद्धी, न च्युत होणारा स्वर्गवास आणि अखेरीस मोक्ष यांचे वचन दिले आहे. शेवटी चोवीस प्रकारच्या शालिग्रामस्वरूपांचा उल्लेख करून माहात्म्याची चौकट पूर्ण होते.
Adhyaya 244
चतुर्मास्यमाहात्म्ये चतुर्विंशतिमूर्त्तिनिर्देशः (Cāturmāsya Māhātmya: Enumeration of the Twenty-Four Forms)
या अध्यायात पैजवन गुरुंच्या वाणीतील अमृत ऐकूनही तृप्त न होता तत्त्व-भेदांचे सविस्तर निरूपण मागतो. गालव पुराणोक्त अशी गणना सांगण्याचे वचन देतात की तिचे श्रवण केल्याने पापक्षय होतो. त्यानंतर हरि/विष्णूच्या चोवीस मूर्ती-नामांची क्रमवार यादी येते—केशव, मधुसूदन, संकर्षण, दामोदर, वासुदेव, प्रद्युम्न इत्यादी, कृष्णापर्यंत—ही वर्षभर उपासनेसाठी प्रमाणभूत संच म्हणून सांगितली आहे. या नामांना तिथी-व्यवस्था व वार्षिक चक्राशी जोडून नियत भक्ती-कार्यक्रम सूचित केला आहे आणि चोवीसच्या इतर समांतर गणनांशी (उदा. अवतार)ही त्याचे साम्य दर्शविले आहे. शेवटी एकाग्र भक्तीने योग्य काळी पूजन केल्यास धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष हे चार पुरुषार्थ मिळतात; तसेच श्रद्धेने श्रवण वा पठण केल्याने सृष्टीतील जीवांचा पालक हरि प्रसन्न होतो, असे फलश्रुतीत सांगितले आहे.
Adhyaya 245
Devas Returning to Mandarācala for Śiva-darśana (Tāraka-opadrava Context) | मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनम्
या अध्यायात पैजवन गलवाला शालग्रामाची उत्पत्ती कशी झाली आणि दगडातही नित्य भगवान कसा उपस्थित मानला जातो, हे तत्त्वतः विचारतो; तसेच भक्ती स्थिर करणारा उपदेश मागतो. गलव उत्तर पुराणप्रसिद्ध ‘इतिहासा’च्या चौकटीत देत कथा सुरू करतो—दक्षाचा शिवद्वेष यज्ञात सतीच्या देहत्यागापर्यंत पोहोचतो; नंतर ती पार्वती म्हणून जन्म घेऊन महादेवासाठी दीर्घ तप करते. शिव परीक्षारूप धारण करून तिची निष्ठा तपासतात, तिला स्वीकारतात आणि देवसमुदायाच्या उपस्थितीत वैदिक विधीने विवाह संपन्न होतो. पुढे शिवाच्या अनुमतीने कामदेवाचा पुनर्जन्म/पुनर्देहधारण वर्णिले आहे. वरदानामुळे बलवान झालेल्या तारकाच्या उपद्रवाने त्रस्त देव ब्रह्माकडे जातात; ब्रह्मा उपाय सांगतो—पार्वतीपासून उत्पन्न शिवपुत्र सात दिवसांनंतर तारकाचा वध करील. शेवटी देव मंदराचलाकडे प्रस्थान करतात; तेथे शिवगण सावध पहारा देतात, आणि देव चातुर्मास्यभावाने दीर्घ तप करून शिवदर्शन व कृपा मागतात.
Adhyaya 246
पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनम् | Parvatī’s Curse upon Indra and the Devas: Narrative Account and Ritual Implications
या अध्यायात गालव व्रतचर्येच्या प्रश्नाला उत्तर देताना देवतांचा वृत्तान्त सांगतो. देवांना शिवाचे प्रत्यक्ष दर्शन न मिळाल्याने ते शिवाची प्रतिमारूप कल्पना करून शैवभावाने तप करतात—षडक्षर मंत्रजप, चातुर्मास्याचे कठोर पालन, तसेच भस्मधारण, कपाल-दंड, अर्धचंद्र व पंचवक्त्र-चिन्हे इत्यादी व्रताची ओळख दर्शविणारी लक्षणे धारण करतात. शिव त्यांच्या शुद्धी व भक्तीने प्रसन्न होऊन ‘शुभ मति’ देतो आणि विधिपूर्वक शतरुद्रीय-जप, ध्यान, दीपदान व षोडशोपचार पूजा यांद्वारे तो संतुष्ट होतो असे सांगितले जाते. पुढे एक दिव्य सत्ता पक्षिरूप धारण करून शिवाजवळ येते; त्या प्रसंगामुळे पार्वतीला रोष येतो आणि ती देवांना शाप देते—ते पाषाणवत व संततिहीन होतील. देवगण दीर्घ स्तुती करून पार्वतीला प्रकृती, मंत्रबीज आणि सृष्टी-स्थिती-लयाची अधिष्ठात्री मानून क्षमा मागतात. चातुर्मास्यात विशेषतः बिल्वपत्रपूजा अत्यंत फलदायी सांगितली आहे; विनय, शिस्त, व समेट यांचा आचारधर्म आणि शिव-शक्तीची परस्परपूरक सर्वोच्चता हा या तीर्थकथेचा मुख्य उपदेश ठरतो.
Adhyaya 247
अश्वत्थमहिमवर्णनम् (Aśvattha-Mahimā Varṇanam) — The Glory of the Aśvattha Tree in Chāturmāsya
अध्यायाच्या आरंभी पैजवन विचारतो—श्री (लक्ष्मी) तुलसीत आणि पार्वती बिल्ववृक्षात कशी प्रतिष्ठित आहे? तेव्हा ऋषी गालव पूर्वकथा सांगतात—देव–असुर संग्रामात पराभूत व भयभीत देव ब्रह्म्याच्या शरण जातात; ब्रह्मा पक्षपाती हस्तक्षेप नाकारून उच्चतर उपायाकडे निर्देश करतो. याच संदर्भात हरिहररूपाचे वर्णन येते—अर्ध शिव, अर्ध विष्णु—अभेद-तत्त्वाचे प्रतीक, जे मतभेदांत अडकलेल्यांना निर्वाणोन्मुख मार्ग दाखवते. पुढे वृक्ष-धर्माची स्थापना होते: बिल्वात पार्वती व तुलसीत लक्ष्मीचा निवास असल्याचे देवांना कळते आणि आकाशवाणीने चातुर्मास्यात ईश्वर करुणेने वृक्षरूपाने वास करतो असे सांगितले जाते. अश्वत्थ (पिंपळ) विशेष महिमावान, विशेषतः गुरुवारी; स्पर्श, दर्शन, पूजन, जलसेवा तसेच दूध व तीळ-मिश्र अर्पण यांद्वारे शुद्धीचे फल सांगितले आहे. अश्वत्थस्मरण व सेवा पापक्षय व यमलोकभयशमन करते; वृक्षाला इजा करण्यास कठोर निषेध आहे. शेवटी विष्णूची व्याप्ती—मुळाशी विष्णु, खोडात केशव, फांद्यांत नारायण, पानांत हरि, फळांत अच्युत—अशी मांडणी करून भक्तिभावाने वृक्षसेवा केल्यास मोक्षोन्मुख पुण्य मिळते असे फलश्रुतीत सांगितले आहे.
Adhyaya 248
पालाशमहिमवर्णनम् (The Glorification of the Palāśa/Brahma-Tree) — Cāturmāsya Context
या अध्यायात वाणी पालाशवृक्षाचे (ब्रह्मवृक्षाचे) धर्मतत्त्वपूर्ण माहात्म्य सांगते. पालाश हा अनेक उपचारांनी सेवनीय, इच्छापूर्ती करणारा आणि महापातकांचा नाश करणारा मानला आहे. पानांच्या डाव्या-उजव्या-मध्य भागांत देवत्रयाचे प्रतीकात्मक अधिष्ठान दाखविले आहे; तसेच मुळ, खोड, फांद्या, फुले, पाने, फळे, साल व गर—वृक्षाच्या प्रत्येक अवयवात देवतांचे निवासस्थान मानून वृक्षदेहाला पवित्र ‘अंग-अंग देवमय’ अशी संकल्पना मांडली आहे. पालाशपानांच्या पात्रांतून भोजन केल्यास महायज्ञांचे फल, अनेक अश्वमेधांसमान पुण्य—विशेषतः चातुर्मास्यात—प्राप्त होते असे सांगितले आहे. रविवारी दूध अर्पून पूजा व गुरुवारी भक्तीआचरण यांचे विशेष महत्त्व वर्णिले आहे; पहाटे पालाशदर्शनही पावन मानले आहे. शेवटी पालाश हा ‘देवबीज’ व ब्रह्माचे प्रकट रूप आहे असे प्रतिपादन करून, चातुर्मास्यात श्रद्धेने सेवा करणे शुद्धी व दुःखनिवारणाचा आचारधर्म म्हणून सांगितले आहे।
Adhyaya 249
तुलसीमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Tulasī: Virtue, Protection, and Cāturmāsya Practice)
या अध्यायात तुलशीचे माहात्म्य गृहधर्म व व्रतधर्मातील पावन उपस्थिती आणि भक्तीचे साधन म्हणून सांगितले आहे. घरात तुलशी लावणे महाफळदायी असून दारिद्र्यनिवारक आहे, असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे तुलशीचे दर्शन, रूप, पाने, फुले, फळे, लाकूड, मज्जा व साल यांत श्री/लक्ष्मी व मंगलत्वाचा वास आहे असे सांगून तुलशीला सर्वांगाने शुद्धी व कृपेची वाहिनी मानले आहे. डोक्यावर, मुखात, हातात, हृदयात, खांद्यावर व कंठाशी तुलशी धारण केल्याने संरक्षण, व्याधि-शोकनाश, क्लेशनिवृत्ती व मोक्षाभिमुख स्थिती प्राप्त होते असे वर्णन आहे. दररोज तुलशीपत्र जवळ ठेवणे व नियमित पाणी घालणे ही भक्तीची आचरणे म्हणून प्रशंसित; विशेषतः चातुर्मासात तुलशीसेवा दुर्मिळ व महापुण्यदायी—दुधाने सिंचन व तुलशीच्या आळवळ्याचे पोषण/दान यांचाही उल्लेख आहे. शेवटी हरि सर्व वृक्षांत प्रकाशतो आणि कमला (लक्ष्मी) वृक्षात वास करून नित्य दुःखहरण करते—अशी वैष्णवभक्ती, पवित्र वृक्ष-पर्यावरणभावना व ऋतुनियम यांची एकात्म दृष्टी दिली आहे।
Adhyaya 250
बिल्वोत्पत्तिवर्णनम् | Origin and Sacred Significance of the Bilva Tree
या अध्यायात वाणीच्या संवादरूप चौकटीत बिल्ववृक्षाची उत्पत्ती व पावन महिमा सांगितली आहे. मंदर पर्वतावर भ्रमण करताना श्रांत झालेल्या पार्वतीच्या देहातून पडलेला घामाचा एक थेंब भूमीवर पडून महान दिव्य वृक्ष बनतो. तो पाहून देवी जया-विजयांना विचारते; त्या सांगतात की हा देवीदेहसम्भव, पापहारी व पूज्य आहे, म्हणून याचे नामकरण करावे। पार्वती त्याला ‘बिल्व’ असे नाव देते आणि पुढे राजे व भक्तांनी श्रद्धेने बिल्वपत्रे गोळा करून तिच्या पूजेत अर्पण करावीत असे घोषित करते. पुढे फलश्रुती—इष्टसिद्धी होते; बिल्वपत्रांचे दर्शन व श्रद्धा पूजेला सहाय्य करतात; पत्राच्या टोकाचा आस्वाद घेणे व पत्रटोक मस्तकी धारण करणे अनेक पापांचा क्षय करून दंडदुःख टाळते। शेवटी वृक्षाची पवित्र देह-रचना सांगितली आहे—मुळाशी गिरिजा, खोडात दक्षायणी, फांद्यांत माहेश्वरी, पानांत पार्वती, फळांत कात्यायनी, सालीत गौरी, अंतर्गत तंतूंमध्ये अपर्णा, फुलांत दुर्गा, फांदी-अंगांत उमा आणि काट्यांत रक्षक शक्ती—असा बिल्ववृक्ष देवीचे जिवंत तीर्थ-मंदिर ठरतो।
Adhyaya 251
Viṣṇu-śāpaḥ and the Etiology of Śālagrāma (Cāturmāsya Context)
अध्याय २५१ गालवसंवादाच्या चौकटीत शालग्रामाच्या उत्पत्तीची कारणकथा सांगतो. चातुर्मास्यकाळात शुभ आकाशवाणी होते आणि देव चार वृक्षांची विधिपूर्वक पूजा करतात. त्यानंतर हरि-हर एकरूप (हरिहरात्मक) स्वरूपात प्रकट होऊन देवतांचे आपापले अधिकार व लोकव्यवस्था पुन्हा स्थिर करतात. पुढे पार्वतीच्या शापाने बाधित देव बिल्वपत्रे व पुनःपुन्हा स्तुती करून देवीला प्रसन्न करतात. देवी शाप रद्द करत नाही; पण करुणेने त्याचे लोकहितकारी रूपांतर करते—देवता मानवलोकात दरमहा प्रतिमा/चिन्हरूपाने सुलभ होतील आणि विवाहसंस्कार, संततीप्राप्ती इत्यादींमध्ये समुदायांना वर देणारे ठरतील. यानंतर देवी विष्णू व महेश्वरांना शापफल सांगते—विष्णू पाषाणरूप होतील आणि शिव ब्राह्मण-शापाच्या प्रसंगामुळे लिंगसंबद्ध पाषाणरूप धारण करतील; त्यामुळे समाजात वाद व दुःखही उद्भवेल. विष्णू मग देवीची विधिवत स्तुती करतो, तिला गुणत्रयमयी माया व त्रिरूपा शक्ती म्हणून वर्णन करीत. पार्वती मोक्षदायी भूगोल स्पष्ट करते—विष्णू गंडकीच्या निर्मळ जलात शालग्राम-शिळा रूपाने वास करतील; पुराणज्ञ सुवर्णवर्ण व चक्रचिन्हादी लक्षणांनी त्यांना ओळखतील. तुलसीभक्तीसह शिळारूप विष्णुपूजेमुळे भक्तांचे मनोरथ पूर्ण होतात व मुक्तीचे सान्निध्य मिळते; केवळ दर्शनही यमभयापासून रक्षण करणारे म्हटले आहे. शेवटी शालग्रामोत्पत्ती व शापोत्तर देव-निवासाची व्यवस्था पुनः अधोरेखित होते।
Adhyaya 252
Cāturmāsya-vṛkṣa-devatā-nivāsaḥ (Divine Abiding in Trees during Cāturmāsya)
या अध्यायात शूद्र प्रश्नकर्ता आणि ऋषी गालव यांच्यात प्रश्नोत्तर आहे. शूद्र विचारतो—चातुर्मास्यात देव वृक्षरूप धारण करून वृक्षांत कसे निवास करतात? गालव सांगतात की दैवी संकल्पाने या काळात जल अमृततुल्य मानले जाते; वृक्षदेवता ते ‘पान’ करून बल, तेज, सौंदर्य व उत्साह असे गुण प्रकट करतात. पुढे विधी-नीतीचे मार्गदर्शन येते—वृक्षसेवा सर्व महिन्यांत प्रशंसनीय, पण चातुर्मास्यात विशेष फलदायी. तिळमिश्रित पाणी (तिलोदक) देऊन वृक्षांना पाणी घालणे कामनापूर्तिदायक म्हटले आहे; तिळ शुद्धिकारक, धर्म-अर्थ पोषक आणि दानातील प्रमुख वस्तू म्हणून गौरविला आहे. यानंतर विविध वृक्षांशी देवता व गणांचे (गंधर्व, यक्ष, नाग, सिद्ध इ.) संबंध सूचीप्रमाणे दिले आहेत—उदा. वटात ब्रह्मा, यवात इंद्र इत्यादी. शेवटी पिंपळ/अश्वत्थ व तुळशीची सेवा ही सर्व वनस्पती-जगताची सेवा मानली आहे; यज्ञावश्यकतेशिवाय चातुर्मास्यात वृक्षतोड निषिद्ध. जांभू वृक्षाखाली ब्राह्मणभोजन व वृक्षपूजनाने समृद्धी व चार पुरुषार्थांची सिद्धी मिळते असे फलश्रुतीत सांगितले आहे.
Adhyaya 253
शंकरकृतपार्वत्यनुनयः (Śaṅkara’s Appeasement of Pārvatī) — Cāturmāsya-Māhātmya Context
अध्याय २५३ मध्ये संवादरूपाने धर्मतत्त्व व नीतीचा प्रसंग येतो. पार्वतीचा कोप, तिचा शाप आणि रुद्राचे विकृत अवस्थेत वर्णन करून पुन्हा दिव्यरूप प्राप्त होणे—याचे कारण काय, असा प्रश्न उपस्थित होतो. गालव सांगतात की देवीच्या भयामुळे देव अदृश्य होऊन मनुष्यलोकी प्रतिमांमध्ये प्रतिष्ठित होतात; नंतर देवी प्रसन्न होऊन अनुग्रह देते. विष्णूची जगन्माता व पापहरिणी म्हणून स्तुती केली जाते. यानंतर आचारधर्म—अपराध झाल्यास निग्रह व सुधारणा करणे हे कर्तव्य, ते पिता-पुत्र, गुरु-शिष्य, पती-पत्नी अशा संबंधांतही यथोचित करावे; कुल-जाति-देशधर्म सोडू नये, असा इशारा दिला आहे. पार्वती शोक व क्रोधाने शिवावर आरोप करते आणि ब्राह्मणांकडून शिवाला इजा होईल अशी धमकीसदृश वाणी बोलते. शिव करुणा व अहिंसा यांचा आधार घेऊन हळूहळू तिला शांत करतो. समाधान व्रतनियमांवर ठरते—पार्वती चातुर्मास्यव्रत, ब्रह्मचर्य आणि देवांसमोर सार्वजनिक तांडव यांची अट घालते. शिव मान्य करतो आणि शाप अनुग्रहात बदलतो. शेवटी फलश्रुती—श्रद्धेने श्रवण केल्यास धैर्य, यश, सिद्धी व मंगल आश्रय प्राप्त होतो।
Adhyaya 254
चातुर्मास्य-माहात्म्ये हरताण्डवनृत्य-वर्णनम् | Description of Śiva’s Haratāṇḍava Dance within the Glory of Cāturmāsya
अध्यायाची सुरुवात एका प्रश्नकर्त्या (शूद्र) यांच्या आश्चर्य व भक्तिभावाने होते. तो विचारतो—देवांनी वेढलेल्या महादेवांनी नृत्य कसे केले, चातुर्मास्य-व्रताची उत्पत्ती कशी झाली व कोणता संकल्प घ्यावा, तसेच कोणता दिव्य अनुग्रह प्रकट झाला. ऋषी गालव पुण्यदायी आख्यायिका सांगतात. चातुर्मास्य येताच हर ब्रह्मचर्य-व्रत धारण करून मंदर पर्वतावर देव-ऋषींना बोलावतो आणि भवानीला प्रसन्न करण्यासाठी हरताण्डव नृत्य आरंभतो. देव, ऋषी, सिद्ध, यक्ष, गंधर्व, अप्सरा आणि गण यांची विराट सभा जमते; विविध वाद्यप्रकार, ताल आणि गायनपरंपरा यांचे वर्णन येते. पुढे शिवापासून प्रकट झालेले राग पत्नींसह व्यक्तिरूपाने वर्णिले आहेत; चक्रादी सूक्ष्मदेह-संकेतांसह सौंदर्य व तत्त्व यांचा संगम दिसतो. ऋतुचक्र पूर्ण झाल्यावर पार्वती प्रसन्न होऊन भविष्यकथन करते—ब्राह्मणाच्या शापामुळे पडलेले एक लिंग नर्मदेच्या जलाशी संबंधित होऊन जगन्मान्य होईल. त्यानंतर शिवस्तोत्र व फलश्रुती: भक्तीने स्तोत्रपाठ करणाऱ्यांना इष्टवियोग होत नाही, जन्मोजन्मी आरोग्य व समृद्धी मिळते, भोगसुख लाभते आणि अखेरीस शिवलोक प्राप्त होतो. शेवटी ब्रह्मा आदी देव शिवाची सर्वव्यापकता व शिव-विष्णू अभेद यांचे स्तवन करतात; गालव देवस्वरूप-चिंतन करणाऱ्यांसाठी कल्याणकारी निष्कर्ष सांगतात।
Adhyaya 255
लक्ष्मीनारायणमहिमवर्णनम् (Glorification of Lakṣmī–Nārāyaṇa and Śāligrāma Worship during Cāturmāsya)
अध्याय २५५ मध्ये तीर्थ-तत्त्व आणि गृहस्थधर्मातील कर्मविधान यांचा सुंदर संगम आहे. गंडकीतील शालिग्राम स्वयंभू (मानवनिर्मित नव्हे) असल्याचे सांगून नर्मदेचा महेश्वराशी संबंध मांडला आहे; त्यामुळे निसर्गातील दिव्य प्रकट रूपांची पवित्रता-प्रकाररचना स्पष्ट होते. पुढे श्रवण, अंशपाठ, संपूर्णपाठ आणि कपटरहित वाचन—या भक्तिपद्धतींनी शोकमुक्त ‘परम पद’ प्राप्त होते असे प्रतिपादन केले आहे. चातुर्मास्यकाळातील विशेष आचारक्रम दिला आहे—लाभासाठी गणेशपूजा, आरोग्यासाठी सूर्यपूजा आणि गृहस्थांसाठी पंचायतन-उपासना; या चार महिन्यांत फळ विशेष वाढते. शालिग्रामाद्वारे लक्ष्मी–नारायणपूजा, तसेच द्वारवती-शिला, तुळस आणि दक्षिणावर्त शंख यांचे महत्त्व सांगून शुद्धी, समृद्धी, घरात ‘श्री’ची स्थिरता व मोक्षाभिमुख फल यांचे आश्वासन दिले आहे. शेवटी सर्वव्यापी प्रभूची पूजा म्हणजेच समस्त विश्वाची पूजा—म्हणून भक्ती सर्वांसाठी पुरेशी आहे असा निष्कर्ष आहे.
Adhyaya 256
रामनाममहिमवर्णनम् (Glorification of the Name “Rāma” and Mantra-Discipline in Cāturmāsya)
अध्यायाची सुरुवात कैलासावर होते. तेथे रुद्र उमेबरोबर विराजमान असून असंख्य गणांनी वेढलेले आहेत; गणांची नावे क्रमाने सांगून दिव्य, विश्वात्मक सभेचा पवित्र संदर्भ उभा केला आहे. वसंत येताच इंद्रियांना मोहविणारे सौंदर्य व क्रीडाचंचलता वाढते; तेव्हा शिव गणांना उपदेश करतात की उथळ विनोद थांबवून तपश्चर्येत प्रवृत्त व्हा. पार्वती शिवांच्या जपमाळेकडे पाहून विचारते—आदिदेव असूनही आपण कोणाचा जप करता, कोणत्या परतत्त्वाचे ध्यान करता? शिव उत्तर देतात की ते हरिच्या सहस्रनामांचा सार निरंतर चिंतन करतात आणि मंत्रविद्या सांगतात. प्रणव व द्वादशाक्षरी मंत्र हे वेदसार, शुद्ध, मोक्षदायक असून विशेषतः चातुर्मास्यात अत्यंत फलदायी आहेत; मोठ्या पापसंचयाचा नाश इत्यादी फलश्रुती तेथे वर्णिल्या आहेत. पुढे अधिकारनियमांचा विस्तार होतो: प्रणवयुक्त रूपांची चर्चा करताना, जे प्रणवाचा उपयोग करत नाहीत त्यांच्यासाठी दोन अक्षरांचे “राम” नाम सर्वोच्च मंत्र म्हणून सांगितले जाते. शेवटी “राम” नामाची महिमा दीर्घपणे वर्णिली आहे—भय व रोग निवारण, विजयप्राप्ती, सर्वशुद्धी; चातुर्मास्यात नामाश्रयाने विघ्ने शांत होतात आणि दंडरूप परलोकफलही नष्ट होते असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 257
द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनम् (The Glory of the Twelve-Syllable Mantra and the Account of Pārvatī’s Austerity)
या अध्यायात मंत्र-अधिकार आणि तप-भक्ती यांचा शिस्तबद्ध समन्वय संवादरूपाने मांडला आहे. पार्वती द्वादशाक्षर मंत्राची महिमा, शुद्ध स्वरूप, फल आणि जपविधी विचारते. महादेव वर्ण-आश्रमभेदाने नियम सांगतात—द्विजांसाठी प्रणव (ॐ) पूर्वक जप, तर स्त्रिया व शूद्रांसाठी पुराण-स्मृतीनुसार प्रणववर्जित, नमस्कारपूर्वक “नमो भगवते वासुदेवाय” असा उपदेश। ठरलेला क्रम मोडल्यास दोष लागतो व विपरीत फल संभवते, अशी ते सूचना देतात। पार्वती म्हणते की ती तीन मात्रांनी उपासना करते, तरी प्रणवाधिकार का नाही? शिव प्रणवाला आदितत्त्व मानून ब्रह्मा-विष्णु-शिव यांची संकल्पना त्यातच आधारलेली आहे असे सांगतात; पण अधिकार तपाने मिळतो—विशेषतः हरिप्रीत्यर्थ चातुर्मास्य व्रताने। तप फलदायी व गुणवर्धक असले तरी कठीण; हरिभक्तीनेच तपाची खरी वाढ होते, आणि भक्तीविना तप क्षीण मानले जाते। विष्णुस्मरण वाणी शुद्ध करते, हरिकथा दीपाप्रमाणे पाप व अंधार दूर करते। अखेरीस पार्वती हिमाचलावर ब्रह्मचर्य व साधेपणासह चातुर्मास्य तप करतात, नियत काळी हरि-शंकराचे ध्यान करतात। उपसंहारात (गालवोक्तीने) तिला जगन्माता, गुणातीत प्रकृती म्हणून स्तुती केली जाते आणि तिचे तप या व्रत-क्षेत्रपरंपरेत आदर्श ठरते।
Adhyaya 258
हरशापः (Haraśāpaḥ) — “The Curse upon Hara / Śiva”
या अध्यायात मुनिसंवादाच्या रूपाने गालवाच्या प्रश्नातून प्रसंग उलगडतो. शैलपुत्री पार्वती कठोर तपात मग्न असताना, कामपीडित शिव शांतीच्या शोधात भ्रमण करीत यमुनेच्या तीरावर येतात. त्यांच्या तपोमय तेजामुळे यमुनेचे जल बदलून काळसर होते; पुढे फलश्रुतीत सांगितले आहे की तेथे स्नान केल्यास महान पापसमूह नष्ट होतात आणि ते स्थान “हरतीर्थ” म्हणून पवित्र प्रसिद्ध होते. यानंतर शिव मनोहर, क्रीडामय तपस्वी-वेष धारण करून ऋषींच्या आश्रमांत फिरतात. ऋषिपत्नींची मने त्यांच्याकडे आकृष्ट झाल्याने समाजात खळबळ माजते. ऋषी शिवाला ओळखू न शकल्याने क्रोधाने अपमानकारक शाप देतात; शापामुळे शिवाच्या देहात भयंकर विकार प्रकट होतो, विश्वात अस्थिरता आणि देवांमध्ये भय पसरते. मग ऋषी आपल्या अज्ञानजन्य चुकांवर पश्चात्ताप करून शिवाचे परात्पर स्वरूप मान्य करतात. देवी सर्वव्यापिनी व जगत्कर्मांची आद्य शक्ती आहे अशी स्तुती होते, आणि शिव शापप्रभाव शमविण्यासाठी अनुग्रह मागतात—अशा रीतीने तीर्थस्थापना, उतावळ्या निर्णयापासून सावधगिरी आणि दिव्य तत्त्वचिंतन यांचा एकत्र उपदेश होतो।
Adhyaya 259
अमरकण्टक-नर्मदा-लिङ्गप्रतिष्ठा तथा नीलवृषभ-स्तुति (Amarakantaka–Narmadā Liṅga स्थापना and the Praise of Nīla the Bull)
अध्याय २५९ मध्ये तीर्थमाहात्म्याचा बहुपर्यायी प्रसंग येतो. ऋषींना एक प्रचंड पडलेले लिंग दिसते; त्यात युगानुयुगे साचलेली सर्वव्यापी शक्ती जाणवते आणि त्या घटनेने पृथ्वी व्याकुळ झाल्याचे वर्णन आहे. ते विधिपूर्वक लिंगप्रतिष्ठा करतात; त्याच वेळी जलाची पवित्र ओळख स्थिर होते—ते रेवाः नर्मदा म्हणून प्रसिद्ध होते आणि लिंग अमरकंटक-संबंधी नावाने ओळखले जाते. यानंतर नर्मदास्नान-आचमन, पितृतर्पण आणि नर्मदासंबद्ध लिंगांची पूजा यांचे फल सांगितले आहे. विशेषतः चातुर्मास्यव्रतात लिंगपूजा, रुद्रजप, हरापूजा, पंचामृताभिषेक, मधुधारा व दीपदान यांची महिमा वर्णिली आहे. पुढे ब्रह्मवाणी ऋषींची लोकक्षोभाची चिंता व्यक्त करते; देव येऊन ब्राह्मणांची दीर्घ स्तुती करतात, वाणीशक्तीचे माहात्म्य सांगतात आणि ब्राह्मणकोप उद्भवू नये अशी धर्मनीती उपदेशतात. मग कथा गोलोकात जाते; सुरभीचा पुत्र ‘नील’ वृषभ, त्याच्या नावाचे कारण आणि धर्म-शिवाशी त्याचा संबंध स्पष्ट होतो. ऋषी नीलाला जगाधार व धर्मस्वरूप मानून स्तुती करतात; दिव्य वृषभ/धर्माविरुद्ध अपराधाची चेतावणी आणि श्राद्धकाळी मृतासाठी वृषभोत्सर्ग न केल्यास होणारे दोषफळही सांगितले आहे. शेवटी नीलाला चक्र-शूल इत्यादी प्रतीकात्मक आयुधांनी अलंकृत करून तो गायींत विहरतो असे दाखवले आहे आणि रेवाजलात शाप, भक्ती व शिलारूपांतरण यांना जोडणारा श्लोक उपसंहार करतो.
Adhyaya 260
Cāturmāsya Māhātmya and the Worship of Śālagrāma-Hari and Liṅga-Maheśvara (Paijavana-upākhyāna context)
या अध्यायात शालग्राम-कथानकाच्या संदर्भातील तात्त्विक चर्चा पुढे चालू राहते. महेश्वराच्या प्रकटतेचे स्मरण करून लिंग-स्वरूपाचे तत्त्व स्पष्ट केले आहे. शालग्राम-रूपातील हरिची भक्तिपूर्वक पूजा आणि हरि-हर (विष्णु-शिव) या युगल देवतांचे विशेषतः चातुर्मास्यात श्रद्धेने पूजन करावे, असे सांगितले असून ही उपासना स्वर्ग व मोक्ष देणारी मानली आहे. धर्मपालनासाठी आधारभूत आचारही दिले आहेत—वेदोक्त कर्म, इष्ट-पূर्त कार्य, पंचायतन-पूजा, सत्यवचन आणि लोभमुक्त वृत्ती. पात्रता व नैतिक घडण याविषयी विवेक, ब्रह्मचर्य आणि द्वादशाक्षर मंत्राचे चिंतन महत्त्वाचे ठरवले आहे. मंत्र नसले तरी सोळा उपचारांनी पूजा करावी, असे निर्देश आहेत; शेवटी रात्र सरल्यावर सर्वजण निघून जातात आणि श्रवण-पठण-उपदेश केल्याने पुण्यहानी होत नाही, अशी फलश्रुती सांगितली आहे।
Adhyaya 261
ध्यानयोगः (Dhyāna-yoga) — Cāturmāsya Māhātmya within Brahmā–Nārada Dialogue
या अध्यायात नागरखण्डातील तीर्थप्रसंगाच्या चौकटीत ब्रह्मा–नारद संवाद येतो. नारद विचारतात—हरि योगनिद्रेत असताना चातुर्मास्याच्या चार महिन्यांत द्वादशाक्षरी मंत्रराजाने सदा-मंगलमयी पार्वतीने अशी गहन योगसिद्धी कशी मिळवली? ब्रह्मा सांगतात—मन, वाणी व कर्माने भक्ती ठेवून तिने देव, द्विज, अग्नी, अश्वत्थवृक्ष व अतिथी यांचे पूजन केले आणि पिनाकधारी शिवाच्या आज्ञेनुसार नियमव्रत व अखंड मंत्रजप केला। तेव्हा विष्णु चतुर्भुज, शंख-चक्रधारी, गरुडारूढ, दिव्य तेजाने प्रकट होऊन दर्शन देतात. पार्वती पुनर्जन्म-निवारक निर्मळ ज्ञान मागते; विष्णु परम उपदेश शिवाकडे सोपवून सांगतात की परम तत्त्वच अंतर्बाह्य साक्षी व धर्माचा आधार आहे। शिव येताच विष्णु लीन होतात. शिव पार्वतीला दिव्य विमानाने एका दिव्य नदीकाठी व शरवनासारख्या वनात नेतात; तेथे कृत्तिका तेजस्वी षण्मुख बालक कार्त्तिकेय प्रकट करतात आणि पार्वती त्याला आलिंगन देते. पुढे द्वीप-समुद्रांवरून दिव्य भ्रमण करून श्वेत प्रदेशातील श्वेत शिखरावर शिव गूढ, श्रुतीपलीकडील उपदेश देतात—प्रणवयुक्त मंत्र व ध्यानविधी: आसन, अंतःपूजा, डोळे मिटणे, हस्तमुद्रा आणि विश्वपुरुषाचे ध्यान. चातुर्मास्यात अल्प ध्यानानेही मलक्षय व शुद्धी होते असे फल सांगितले आहे।
Adhyaya 262
ज्ञानयोगकथनम् (Jñānayoga-kathana) — Discourse on the Yoga of Knowledge
या अध्यायात पार्वती ध्यानयोगाची अशी पद्धत विचारते की ज्यायोगे पुढे ज्ञानयोग प्राप्त होऊन ‘अमर’ अवस्था मिळेल. ईश्वर बाराही अक्षरांचा ‘मंत्रराज’ तांत्रिक रीतीने सांगतात—ऋषि, छंद, देवता, विनियोग यांसह, तसेच अक्षरागणिक रंग, तत्त्व-बीज, संबंधित ऋषि आणि उपयोग-फल यांचे सूक्ष्म मापन करतात. पुढे पायांपासून नाभी, हृदय, कंठ, हात, जिभ/मुख, कान, डोळे आणि शिरापर्यंत देह-न्यासाची स्थापना व लिंग, योनी, धेनु या त्रिमुद्रांचा निर्देश येतो. यानंतर उपदेश ध्यानतत्त्वाकडे वळतो: पापक्शय व शुद्धीसाठी ध्यान हे निर्णायक साधन मानले आहे. योगाचे दोन प्रकार स्पष्ट केले आहेत—सालंबन ध्यान, ज्यातून नारायणदर्शन होते; आणि उच्चतर निरालंबन ज्ञानयोग, जो निराकार, अमेय ब्रह्माकडे नेतो. निर्विकल्प, निरंजन, साक्षीमात्र अशा अद्वैत-लक्षणांचे वर्णन करताना, साधकासाठी देहाधारित सेतू ठेवला आहे; विशेषतः शिर हे योगधारणेचे प्रधान केंद्र सांगितले असून चातुर्मास्यात साधनेची विशेष फलप्राप्तीही म्हटली आहे. नीतिनियम असा की हा उपदेश अनुशासनहीन वा दुष्टांना देऊ नये; पण भक्त, संयमी व शुद्ध साधकांना—समाजभेद न पाहता—देता येतो. शेवटी देह हा ब्रह्मांडाचा सूक्ष्म प्रतिरूप आहे असे सांगून, देहस्थानी देवता, नद्या व ग्रह यांची स्थिती दर्शवली आहे आणि नादानुसंधान व विष्णुकेंद्रित ध्यानाभ्यासाने मोक्षफल मिळते हे पुनः प्रतिपादित केले आहे।
Adhyaya 263
मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनम् (Origin Account of Matsyendranātha)
या अध्यायात ईश्वर कर्म, ज्ञान व योग यांचे तत्त्वोपदेश करतात. शुद्धचित्ताने, अनासक्तीने व भक्तीने हरि/विष्णूला अर्पण केलेली कर्मे बंधनकारक ठरत नाहीत—हा मुख्य संदेश आहे. शम, विचार, संतोष आणि साधुसंग यांना मोक्षमार्गरूपी ‘नगर’ाचे चार ‘द्वारपाल’ म्हटले आहे; तसेच गुरूपदेश हा देहात राहूनही ब्रह्मभावाची अनुभूती व जीवन्मुक्ती मिळविण्यास निर्णायक साधन आहे असे सांगितले आहे. यानंतर मंत्रप्रधान संदर्भ येतो. द्वादशाक्षर मंत्राला पावन करणारे बीज व ध्यानाचे केंद्र म्हणून स्तुती केली आहे. चातुर्मास्य हा विशेष पुण्यकाल मानून, त्या काळातील व्रतपालन व कथाश्रवणाने साचलेले दोष दग्ध होतात असे वर्णन आहे. पुढे ब्रह्मा कथा सांगतात—हराला एक अद्भुत मत्स्यरूप जीव भेटतो व तो त्याला प्रश्न करतो. तो मत्स्य वंशभयामुळे झालेला त्याग, दीर्घकाळचे बंधन आणि शिववचनांनी जागृत झालेला ज्ञानयोग सांगतो. मुक्त झाल्यावर त्याचे नाव ‘मत्स्येंद्रनाथ’ ठेवले जाते; तो असूयारहित, अद्वैतनिष्ठ, वैराग्यवान व ब्रह्मसेवापर श्रेष्ठ योगी म्हणून वर्णिला आहे. अखेरीस श्रवणफलश्रुती—विशेषतः चातुर्मास्यात ही कथा ऐकणे महापुण्यदायी असून अश्वमेधयज्ञासमान फल देणारे आहे असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 264
तारकासुरवधः (Tārakāsura-vadha) — The Slaying of Tārakāsura
या अध्यायात ब्रह्मा गंगातटी पार्वती व शिव यांच्या सान्निध्यातील बाल स्कंद/कार्त्तिकेयाची दिव्य लीला वर्णितात, ज्यातून देवतेचे पवित्र भूमीशी असलेले आत्मीय नाते प्रकट होते. तारकासुरामुळे त्रस्त देव शंकराची शरण घेतात; स्कंदाला सेनापती नेमले जाते, देववाद्यांचे निनाद, जयघोष आणि अग्नीची शक्ती इत्यादी विश्वसहाय्यांसह. पुढे ताम्रवती येथे स्कंदाच्या शंखनादाने युद्ध पेटते; देव-दानवांचा भीषण संग्राम, पराभव व विध्वंसाचे वर्णन येते. अखेरीस तारकाचा वध होतो, विजयविधी व उत्सव होतात आणि पार्वती स्कंदाला आलिंगन देते. यानंतर संवाद ज्ञान-वैराग्याकडे वळतो. शिव पाणिग्रहण (विवाह) विषय काढतात; परंतु स्कंद असंगता, समदृष्टी आणि ज्ञानाची दुर्मिळता व जपणूक यांचा उपदेश करतो. सर्वव्यापी ब्रह्माची अनुभूती झाल्यावर योगीची कर्मे निवृत्त होतात; आसक्त मन अस्थिर, समचित्त शांत—आणि निर्णायक साधन ज्ञानच आहे, असे तो सांगतो. मग स्कंद क्रौंचपर्वतावर तप, द्वादशाक्षर बीजमंत्र-जप, इंद्रियनिग्रह व सिद्धींच्या मोहावर विजय मिळविण्यासाठी प्रस्थान करतो. शेवटी शिव पार्वतीला सांत्वन देऊन चातुर्मास्य-माहात्म्य पापनाशक असल्याचे सांगतात; सूत पुढील श्रवणास प्रवृत्त करून पुराणसंवादाची परंपरा टिकवतो.
Adhyaya 265
अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णन (The Māhātmya of the Aśūnya-Śayana Vrata)
अध्याय २६५ मध्ये दोन सलग उपदेश आहेत. प्रथम ऋषी विचारतात—दुर्बल किंवा नाजूक देहाचे लोक अनेक नियम-व्रते कशी पाळतील? सूत कार्तिक शुक्लपक्षात एकादशीपासून सुरू होणारे पाच दिवसांचे सुलभ “भीष्म-पंचक” व्रत सांगतात. प्रातःस्नान-शुद्धी, वासुदेवकेंद्रित नियम, उपवास किंवा उपवास न जमल्यास दानरूप पर्याय, ब्राह्मणाला हविष्यान्न अर्पण, जलशायी हृषीकेशाची धूप-गंध-नैवेद्याने पूजा, रात्र जागरण, आणि सहाव्या दिवशी ब्राह्मणसत्कार करून पंचगव्यपूर्वक स्वतः भोजन करून व्रतसमाप्ती—अशी विधी दिली आहे. एकादशीला जातीपुष्प, द्वादशीला बिल्वपत्र इत्यादी दिवसानुसार पुष्प/पत्र अर्पण व अर्घ्यमंत्रही वर्णिला आहे. दुसऱ्या भागात ऋषी “अशून्य-शयन व्रत” विस्ताराने विचारतात; हे पूर्वी इंद्राने चक्रपाणीला प्रसन्न करण्यासाठी केले होते. श्रावणी गेल्यावर द्वितीयेला, विष्णुसंबंधी नक्षत्रात आरंभ, तसेच पापी/पतित/म्लेच्छ इत्यादींशी संभाषण टाळण्याची सूचना आहे. मध्यान्हस्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून जलशायी विष्णूची पूजा करताना गृहसमृद्धी, पितर, अग्नी, देवता व दांपत्यधर्म न नष्ट होवो अशी प्रार्थना केली जाते—लक्ष्मी-विष्णू ऐक्य आणि जन्मोजन्मी ‘शय्या अशून्य’ राहण्याचा भाव येथे आहे. भाद्रपद-आश्विन-कार्तिकपर्यंत तेलत्याग इत्यादी आहारनियमांसह व्रत चालते. शेवटी फळ-तांदूळ-वस्त्रयुक्त शय्यादान व सुवर्णदक्षिणा देतात. फलश्रुतीत उपवासाने अधिक पुण्य, देवताप्रीती, संचित पापनाश; स्त्रियांची शुद्धी व मनःस्थैर्य, कन्येला विवाहयोग; आणि निष्काम साधकाला चातुर्मास्यनियमांचे फल मिळते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 266
शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śivarātri)
अध्याय २६६ मध्ये ऋषी प्रमुख तीर्थे व असे प्रसिद्ध लिंग यांची यादी मागतात की ज्यांच्या दर्शनाने सर्वांगपूर्ण पुण्य मिळते. सूत मंकणेश्वर, सिद्धेश्वर इत्यादी लिंगांचा उल्लेख करून विशेषतः मंकणेश्वराचे फळ सांगतो, विशेष करून शिवरात्रि-व्रतासह. शिवरात्रि ही माघ महिन्यातील कृष्णपक्ष चतुर्दशीची रात्र असून त्या रात्री शिव सर्व लिंगांत ‘प्रवेश’/व्याप्त होतो असे मानले जाते; मंकणेश्वर येथे तिची विशेष कीर्ती सांगितली आहे. कथेत राजा अश्वसेन कलियुगात अल्प प्रयत्नात महाफळ देणारे व्रत विचारण्यासाठी भर्तृयज्ञ ऋषीकडे जातो. ऋषी एकरात्र जागरणरूप शिवरात्रि श्रेष्ठ सांगून म्हणतो की त्या रात्री दान, पूजन, होम व जप ‘अक्षय’ फल देतात. देवतांनीही मानवशुद्धीसाठी एक दिवस-रात्र असा उपाय मागितल्यावर शिव त्या तिथी-रात्री अवतरण्याचे मान्य करतो आणि संक्षिप्त पंचवक्त्र-क्रम मंत्र, अर्घ्य-उपचार, ब्राह्मण-सत्कार, भक्तिकथा, संगीत-नृत्य इत्यादींसह पूजाविधी सांगतो. पुढे दृष्टांत—एक चोर अनवधानाने लिंगाजवळ झाडावर राहून जागा राहतो व पाने पडतात; अशुद्ध हेतू असूनही त्याला व्रताचे पुण्य मिळून उत्तम जन्म व पुढे देवालयनिर्मितीचे सौभाग्य मिळते. शेवटी शिवरात्रिला परम तप व महान पावनकर्ता म्हणून स्तुती करून पाठ-श्रवणाचे फल सांगितले आहे.
Adhyaya 267
तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनम् | Tula-Puruṣa Donation: Procedure and Merit (Siddheśvara Context)
अध्याय २६७ मध्ये संवादरूपाने विधी व तत्त्वज्ञानाचे निरूपण आहे. सूत सांगतात की शिवरात्रीसारखी व्रते उभय लोकांत हितकारक ठरतात. मङ्कणेश्वर व शिवरात्रीची स्तुती ऐकून आनर्त सिद्धेश्वराच्या प्रादुर्भावाची सविस्तर कथा विचारतो; तेव्हा भर्तृयज्ञ सिद्धेश्वर-दर्शनाचे फळ—विशेषतः राजसत्ता, चक्रवर्तीपद व समृद्धी—उल्लेखून तुलापुरुषदान हे अत्यंत प्रशस्त कर्म म्हणून सुचवतात. यानंतर तुलापुरुषदानाची विधी सांगितली आहे—ग्रहणकाळ, अयनांत व विषुव अशा शुभ काळी मंडप-वेदी उभारणी, योग्य ब्राह्मणांची निवड व दानाचे नियमपूर्वक वितरण. निर्दिष्ट शुभ वृक्षांच्या लाकडी स्तंभांनी तुला स्थापून दाता तुलादेवीचे आवाहन करतो, स्वतःचे वजन सुवर्ण-रजत किंवा इच्छित द्रव्यांशी तोलतो आणि जल-तिळांसह विधिपूर्वक अर्पण करतो. फलश्रुतीत दानाच्या प्रमाणानुसार संचित पापांचा नाश, उपद्रवांपासून संरक्षण, आणि सिद्धेश्वरासमोर केलेल्या दानास सहस्रगुण फलवृद्धी सांगितली आहे. शेवटी या क्षेत्राची एकत्रित पवित्रता—एकाच ठिकाणी अनेक तीर्थे व देवालयांचा संगम—आणि सिद्धेश्वराचे दर्शन, स्पर्शन व पूजन यांद्वारे सर्वांगीण लाभ होतो असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 268
पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory and Procedure of the Earth-Gift)
या अध्यायात आनर्त भर्तृयज्ञांना विचारतो—चक्रवर्तित्व कोणत्या कर्मामुळे मिळते आणि ते कसे साध्य होते. भर्तृयज्ञ सांगतात की राजपद दुर्मिळ असून पुण्यावर अवलंबून आहे; जो राजा गौतमेेश्वरासमोर श्रद्धेने सुवर्णमयी पृथ्वीची प्रतिमा (हिरण्मयी पृथ्वी) दान करतो, तो चक्रवर्ती होतो. मंधाता, हरिश्चंद्र, भरत, कार्तवीर्य इत्यादी राजांचे उदाहरण दिले आहे. पुढे विधीची रचना सविस्तर येते—ठरावीक वजन-परिमाणाने पृथ्वी-प्रतिमा घडवावी, धनात कपट करू नये. त्यात सात समुद्र (लवण, इक्षुरस, सुरा, तूप, दही, दूध, पाणी), सात द्वीप, मेरू आदी पर्वत व गंगा प्रमुख नद्या दर्शवाव्यात. मंडप, कुंडे, तोरणे, मध्य वेदी, पंचगव्य व शुद्ध जलाने अभिषेक, तसेच मंत्रयुक्त स्नान, वस्त्र, धूप, आरती व धान्य-अर्पण यांचे विधान आहे. दाता पृथ्वीला जगदाधार मानून स्तुती करतो व दानासाठी तिची सन्निधी मागतो. दान जलात प्रतीकात्मक रीतीने सोपवायचे—जमिनीवर ठेवायचे नाही, ना थेट ग्राहीच्या हातात. नंतर विसर्जन करून ब्राह्मणांना वितरण करावे. फलश्रुतीत वंश-राज्याची स्थिरता, ऐकण्यानेही पापनाश, गौतमेेश्वर येथे केल्यास अनेक जन्मांचे फल व विष्णूच्या अव्यय धामाचे सान्निध्य, तसेच दुसऱ्याने दान केलेली भूमी बळकावणे निषिद्ध असल्याचे सांगितले आहे.
Adhyaya 269
कपालमोचन-ईश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapālamocaneśvara: Origin and Glory of the Skull-Release Lord)
अध्यायाच्या आरंभी सूत कपालमोचन-क्षेत्रातील कपालेश्वराचे माहात्म्य सांगतात आणि केवळ श्रवणानेही पावित्र्य येते असे प्रतिपादन करतात. ऋषी विचारतात—कपालेश्वराची स्थापना कोणी केली, दर्शन-पूजेचे फळ काय, इंद्राची ब्रह्महत्या कशी उत्पन्न झाली व कशी निवृत्त झाली, तसेच “पाप-पुरुष” (पापाचे प्रतीक) अर्पण करण्याची योग्य विधी, मंत्र व आवश्यक साधने कोणती. सूत सांगतात की ब्रह्महत्येपासून मुक्ती मिळावी म्हणून इंद्रानेच देवाची प्रतिष्ठापना केली। पुढे कारणकथा येते—त्वष्ट्यापासून जन्मलेला वृत्र ब्रह्माच्या वराने ब्राह्मण-भाव प्राप्त करून ब्राह्मणभक्त होतो; देव-दानवांचे युद्ध पेटते. बृहस्पती इंद्राला नीतीयुक्त कपटोपाय सुचवतात आणि नंतर दधीचीच्या अस्थींनी वज्र बनविण्याचा उपाय सांगतात. इंद्र ब्रह्मभूत म्हणून वर्णिलेल्या वृत्राचा वध करतो; त्यामुळे ब्रह्महत्यादोष प्रकट होऊन तेजाचा क्षय व दुर्गंधादी मलिनता येते। ब्रह्मा इंद्राला तीर्थपरिक्रमा करून स्नान, मंत्रपूर्वक सुवर्णमय देहरूप “पाप-पुरुष” ब्राह्मणाला दान, आणि हाटकेश्वर-क्षेत्री कपालाची स्थापना करून पूजा करण्याची आज्ञा देतात. इंद्र विश्वामित्र-ह्रदात स्नान करतो; कपाल गळून पडते; हराच्या पंचमुखांशी संबंधित पाच मंत्रांनी पूजा केल्यावर त्याची अशुद्धी निघून जाते. वातक नावाचा ब्राह्मण सुवर्ण-पाप-पुरुष स्वीकारतो, पण लोकनिंदा सहन करतो; संवादातून स्वीकाराचा धर्म स्पष्ट होतो आणि त्या स्थळाला चिरस्थायी विधी-अधिकार व “कपालमोचन” म्हणून कीर्ती लाभेल असे सांगितले जाते. शेवटी या कथाश्रवण-पाठाने पापनाश होतो आणि तीर्थ ब्रह्महत्याहरणी आहे असे पुनः प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 270
पापपिण्डप्रदानविधानवर्णनम् | Procedure for the Donation of the Pāpa-Piṇḍa (Sin-Effigy)
या अध्यायात अज्ञान, प्रमाद, कामना किंवा अपरिपक्वतेमुळे पाप झाले असूनही ज्याने नेहमीचे प्रायश्चित्त केलेले नाही, अशा व्यक्तीसाठी त्वरित शुद्धीचा विधी सांगितला आहे. आनर्त तात्काळ पाप-नाशक उपाय विचारतो; भर्तृयज्ञ ‘पाप-पिंड’ दानाची क्रिया सांगतो—पंचवीस पल वजनाचा सुवर्णपिंड. हा विधी अपरपक्षात, स्नान, स्वच्छ वस्त्रे आणि मंडप/वेदीची तयारी करून करावा असे निर्देश आहेत. दाता पृथ्वीपासून आरंभ करून तत्त्वक्रमाने भूत-इंद्रियादींचे मंत्रोच्चारपूर्वक पूजन करतो. नंतर वेद-वेदांगनिपुण ब्राह्मणाचे स्वागत करून पाद्य, वस्त्र, अलंकार इत्यादींनी सन्मान करतो व अनुरूप मूर्ती/पिंड अर्पण करतो; औपचारिक मंत्राने पूर्वीचे पाप या दानरूपावर स्थानांतरित केले जात आहे अशी घोषणा होते. ब्राह्मण प्रतिग्रह-मंत्र म्हणत स्वीकार करतो; त्यानंतर दक्षिणा देऊन आदराने निरोप दिला जातो. फलचिन्हे म्हणून देह हलका वाटणे, तेज वाढणे, शुभ स्वप्ने दिसणे सांगितले आहे; तसेच ही विधी ऐकणेही पवित्र करणारे मानले आहे. कापालेश्वर क्षेत्रात याची फलप्राप्ती अधिक होते आणि गायत्रीसह होम करण्याचीही शिफारस केली आहे।
Adhyaya 271
Liṅgasaptaka-pratiṣṭhā and Indradyumna’s Fame: The Hāṭakeśvara-kṣetra Narrative (लिङ्गसप्तक-माहात्म्यं तथा इन्द्रद्युम्न-कीर्तिः)
अध्याय २७१ मध्ये सूत हाटकेश्वर-क्षेत्रातील सात लिंगांचा (लिंगसप्तक) परम माहात्म्य सांगतो. त्यांच्या दर्शन-पूजनाने दीर्घायुष्य, रोगनाश व पापक्षय होतो. मार्कण्डेश्वर, इन्द्रद्युम्नेश्वर, पालेश्वर, घण्टाशिव, कलशेश्वर (वानरेश्वर-संबंधित) तसेच ईशान/क्षेत्रेश्वर अशी नावे येतात. ऋषी विचारतात—प्रत्येक लिंगाची स्थापना कोणी केली, कोणती विधी आणि कोणती दाने सांगितली आहेत. यानंतर राजा इन्द्रद्युम्नाची दीर्घ कथा येते—अनेक यज्ञ-दान करूनही पृथ्वीवरील कीर्ती कमी झाली तर स्वर्गातील स्थिती डळमळीत होते; म्हणून तो पुन्हा कीर्ती वाढविण्यासाठी पुण्यकर्म करायला परत येतो. अतिदीर्घ काळात स्वतःची ओळख सिद्ध करण्यासाठी तो क्रमाने मार्कण्डेय, बक/नाडीजनघ, उलूक, गृध्र, कूर्म (मन्थरक) आणि शेवटी लोमश ऋषी यांना भेटतो. ते सांगतात की शिवभक्ती (बिल्वपत्रपूजा इ.) मुळे दीर्घायुष्य मिळाले, आणि पशुयोनी ही तपस्व्याच्या शापाचा परिणाम आहे. अखेरीस भर्तृयज्ञ व संवर्ताशी निगडित उपदेशानुसार हाटकेश्वर-क्षेत्रात लिंगसप्तकाची प्रतिष्ठा आणि ‘पर्वत-दान’ म्हणून मेरु, कैलास, हिमालय, गंधमादन, सुवेल, विंध्य व शृङ्गी—या सात पर्वतांचे प्रतीक दान ठराविक पदार्थांनी करण्याचे विधान येते. फलश्रुतीत म्हटले आहे की सकाळी केवळ दर्शनानेही अनाहूत पाप नष्ट होते; आणि विधिपूर्वक पूजा-दान केल्यास शिवसामीप्य (गणत्व), दीर्घ स्वर्गसुख व पुनर्जन्मांत उच्च राज्यसत्ता प्राप्त होते.
Adhyaya 272
युगस्वरूपवर्णनम् (Description of the Nature of the Yugas and Measures of Time)
या अध्यायात ऋषी पूर्वी ईशान व एका राजपुरुषाच्या संदर्भात आलेल्या ‘दिवसा’च्या मापनाविषयी विचारतात. सूत मुनी सूक्ष्मतम कालमानांपासून (निमेषादि) पुढे दिवस-रात्र, महिना, ऋतू, अयन आणि वर्ष असा कालक्रम शास्त्रीय रीतीने स्पष्ट करतात. त्यानंतर युगस्वरूपाचे वर्णन येते—कृत, त्रेता, द्वापर व कलि युगांत धर्म-पापाचे प्रमाण, लोकाचार, सामाजिक-नैतिक स्थिती आणि यज्ञकर्मांची प्रवृत्ती व स्वर्गप्राप्तीचा संबंध सांगितला आहे. कलियुगात लोभ, वैर, विद्या-आचाराचा ऱ्हास, अभाव-लक्षणे आणि आश्रमधर्मातील उलथापालथ यांचे चित्रण करून, चक्रानुसार पुढे पुन्हा कृतयुग येईल असा संकेत दिला आहे. शेवटी या कालमानांना ब्रह्मदेवाच्या दिवस-वर्षाच्या महाकालमानांशी जोडून शिव-शक्तीमय विश्वरूपाची झलक दिली आहे. नागरखण्डातील हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यातील ‘युगस्वरूपवर्णन’ हा अध्याय आहे.
Adhyaya 273
युगप्रमाणवर्णनम् (Yuga-Pramāṇa Varṇana) — Description of Cosmic Time Measures
या अध्यायात सूत युग, मन्वंतर आणि शक्र (इंद्र) पदाची परंपरा यांसह काल-प्रमाणाचे तांत्रिक-धार्मिक विवेचन करतात. ते पूर्वीच्या शक्रांची गणना करून वर्तमान शक्र “जयंत” आहे व वर्तमान मनु वैवस्वत आहे असे सांगतात. पुढे भविष्यात “बली” शक्रपद प्राप्त करील; हे वासुदेव-प्रसादामुळे आणि पूर्वी दिलेल्या वचनामुळे—पुढील मन्वंतरात राज्य मिळेल—असे प्रतिपादन करतात। यानंतर कालगणनेत ब्रह्माच्या वेळ-हिशेबाचा उल्लेख करून चार व्यवहार्य प्रमाणे सांगितली आहेत—सौर, सावन, चांद्र आणि नाक्षत्र/आर्क्ष। ऋतूंचे लक्षण (थंडी-उष्णता-पाऊस), शेती व महायज्ञ सौर प्रमाणाने; दैनंदिन व्यवहार व शुभकार्य सावनाने; चांद्र गणनेत अधिकमास आवश्यक; आणि ग्रहगणित नक्षत्राधारित मोजणीवर अवलंबून आहे। शेवटी फलश्रुती—या युग-काल-प्रमाणांचे भक्तिपूर्वक पठण रक्षण करते व अकाली मृत्यूच्या भयापासूनही मुक्त करते।
Adhyaya 274
Durvāsas-स्थापित-त्रिनेत्र-लिङ्गमाहात्म्य (The Glory of the Trinetra Liṅga Established by Durvāsas)
या अध्यायात सूत–ऋषी संवादातून दुर्वासांनी स्थापिलेल्या त्रिनेत्र-लिंगाचे माहात्म्य सांगितले आहे. एक मठाधिपती लिंगपूजा करीत असला तरी व्यवहारातून मिळालेला धनलोभाने साठवतो व सोने कुलूपबंद पेटीत ठेवतो. दु:शील नावाचा चोर वैराग्याचा आव आणून मठात शिरतो, शैवदीक्षा घेतो आणि संधीची वाट पाहतो; प्रवासात मुरला नदीकाठी थांबल्यावर गुरूचा विश्वास वाढतो, पेटी क्षणभर सहज उपलब्ध होते आणि तो सोने चोरून पळून जातो. नंतर गृहस्थ झाल्यावर तो एका तीर्थक्षेत्री दुर्वासांना भेटतो आणि लिंगासमोर नृत्य-गीतांनी होणारी भक्ती पाहतो. दुर्वास सांगतात की महेश्वर नृत्य-गीत-स्तुतीसारख्या भक्तीने प्रसन्न होतात म्हणूनच त्यांनी हे लिंग स्थापिले. मग ते प्रायश्चित्त व नीतिधर्म सांगतात—कृष्णाजिनदान, सुवर्णासह तिळपात्रांत नियमित तिळदान, अपूर्ण प्रासाद/मंदिर पूर्ण करून गुरुदक्षिणा देणे, तसेच पुष्प-नैवेद्य व भक्तिकला अर्पण. फलश्रुतीनुसार चैत्रमासातील दर्शनाने वार्षिक पाप नष्ट होते, स्नान-अभिषेकाने अनेक दशकांचे पाप क्षीण होते, आणि देवासमोर नृत्य-गीत केल्याने आयुष्यभरच्या पापांचा क्षय व मोक्षोपयोगी पुण्य प्राप्त होते.
Adhyaya 275
Nimbēśvara–Śākambharī Utpatti Māhātmya (Origin-Glory of Nimbēśvara and Śākambharī)
सूत सांगतात—दुःशील नावाचा एक पुरुष, आचरणात दोष असला तरी, गुरुपादस्मरणात तल्लीन होऊन गुरूच्या नावाने शिवालयाची स्थापना करतो. हे मंदिर दक्षिण दिशेकडे स्थित असून “निंबेश्वर” म्हणून प्रसिद्ध होते. तो भक्तिभावाने आधारकर्म करीत गुरुभक्तीला प्रधान मानतो. त्याची पत्नी शाकंभरी आपल्या नावाने दुर्गेची मूर्ती प्रतिष्ठापित करते; त्यामुळे शिव–देवीचे संयुक्त तीर्थक्षेत्र निर्माण होते. उरलेला धनसंचय पूजेसाठी राखून देवता व ब्राह्मणांना दान देऊन, नंतर दोघेही भिक्षावृत्तीने जीवन जगतात. काळानुसार दुःशीलाचा देहांत होतो; शाकंभरी दृढनिश्चयाने पतीचे शरीर धरून चितेत प्रवेश करते—हा प्रसंग येथे धर्मोपदेशक आदर्श म्हणून आहे, कायदेशीर आदेश म्हणून नव्हे. पुढे दोघेही दिव्य विमानातून, श्रेष्ठ अप्सरांच्या सेवेसह, स्वर्गारोहण करतात. शेवटची फलश्रुती सांगते की हे “उत्तम” आख्यान वाचणारा अज्ञानाने केलेल्या पापांपासून मुक्त होतो; भक्ती, दान आणि तीर्थसंबंध यांचे माहात्म्य प्रतिपादित होते।
Adhyaya 276
एकादशरुद्रोत्पत्ति-वर्णनम् | Origin Account of the Eleven Rudras (at Hāṭakeśvara-kṣetra)
या अध्यायात संवादरूपाने एक शंका निवृत्त केली आहे. ऋषी विचारतात—रुद्र तर एकच, गौरीचे पती व स्कंदाचे पिता म्हणून प्रसिद्ध; मग एकादश रुद्र कसे? सूत रुद्राचे ऐक्य मान्य करून सांगतो की प्रसंगविशेषी शिवाने एकादश रूपांनी प्रकट होऊन लीला केली. वाराणसीत तपस्वी हाटकेश्वराचे प्रथम दर्शन मिळावे म्हणून व्रत करतात. स्पर्धा निर्माण होते आणि नियम ठरतो—जो प्रथम दर्शनास चुकतो, तो सर्वांच्या श्रमजन्य दोषाचा भार वाहील. शिव त्यांचा स्पर्धाभाव जाणूनही भक्तीचा मान राखून नाग-द्वारातून पाताळातून प्रकट होतो आणि त्रिशूलधारी, त्रिनेत्री, कपर्दाभूषित अशा एकादशमूर्ती रूपात उभा राहतो. तपस्वी साष्टांग प्रणाम करून दिशांशी संबंधित रुद्र व रक्षक-स्वरूपांची स्तुती करतात. शिव म्हणतो—मीच एकादशरूप आहे—आणि वर देतो. तपस्वी विनंती करतात की सर्वतीर्थस्वरूप हाटकेश्वर-क्षेत्री तो एकादश रूपांनी नित्य विराजमान राहावा. शिव संमती देतो, एक रूप कैलासावर राहील असे सांगतो आणि उपासनेचा क्रम ठरवतो—विश्वामित्र-ह्रदात स्नान, नावाने मूर्तीपूजन; याने पुण्य अनेकपटीने वाढते. फलश्रुतीत आध्यात्मिक उन्नती, दरिद्राला समृद्धी, अपुत्राला संतती, रोग्याला आरोग्य व शत्रूंवर विजय सांगितला आहे; भस्मस्नान-नियम पाळणाऱ्या दीक्षितास षडक्षर मंत्राने अल्प अर्पण केले तरी विशेष फल मिळते. चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला विशेष पूजेचा काळ सांगून, एकादश रुद्र हे महादेवाचेच मूर्तिरूप आहेत असे पुनः प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 277
एकादशरुद्रसमीपे दानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Donations in the Presence of the Eleven Rudras)
या अध्यायात प्रश्नोत्तर पद्धतीने धर्मतत्त्वाचा विचार मांडला आहे. ऋषी वाराणसीत रुद्राशी संबंधित ब्राह्मण-नामांचे एकादशक कोणते, असे विचारतात. कथनकर्ता हरिच्या आज्ञेने ठरविलेल्या रुद्ररूपांची नावे सांगतो—मृगव्याध, सर्वज्ञ, निंदित, महायश, अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, पिनाकी, परंतप, दहन, ईश्वर आणि कपालि। पुढे ऋषी दानविधी व पूर्वोक्त जप याविषयी मार्गदर्शन मागतात. कथनकर्ता क्रमबद्ध दानप्रणाली सांगतो—प्रत्यक्षा (प्रत्यक्ष/वास्तव) धेनू एकामागोमाग द्याव्यात आणि प्रत्येक धेनू विशिष्ट पदार्थ-संबंधित असावी, जसे गूळ-संबंधी, लोणी-संबंधी, तूप-संबंधी, सुवर्ण-संबंधी, मीठ-संबंधी, रस-संबंधी, अन्न-संबंधी, जल-संबंधी इत्यादी। फलश्रुतीत म्हटले आहे की असे दान करणारा चक्रवर्ती होतो; विशेषतः पवित्र सान्निध्यात दिलेले दान अधिक फलदायी ठरते. सर्व दान शक्य नसल्यास, सर्व रुद्रांना अर्पण मानून किमान एक गाय तरी प्रयत्नपूर्वक द्यावी।
Adhyaya 278
द्वादशार्कोत्पत्तिरत्नादित्योत्पत्तिमाहात्म्ये याज्ञवल्क्यवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of the Twelve Suns and the Ratnāditya: Account of Yājñavalkya)
या अध्यायात सूत ऋषींना सांगतो की आकाशात सूर्य एकच दिसत असला, तरी हाटकेश्वर-क्षेत्रात बारा सूर्यरूपांची विधिपूर्वक प्रतिष्ठा का केली जाते. ही स्थापना याज्ञवल्क्यांच्या दीक्षा-प्रतिष्ठेशी जोडलेली आहे; सावित्रीच्या शापामुळे ब्रह्मदेवांचे अवतरण आणि त्यातून दांपत्य-क्रम व यज्ञाचार-शुद्धीबाबत निर्माण झालेले धर्मसंकटही येथे वर्णिले आहे. पुढे राजांकडून वारंवार शांतिकर्माची विनंती होत राहिल्याने गुरु शाकल्य आणि याज्ञवल्क्य यांच्यात संघर्ष उभा राहतो—अवमान, नकार आणि गुरु-शिष्य वाद वाढत जाऊन याज्ञवल्क्य पूर्वविद्येचा प्रतीकात्मक त्याग करीत शिकलेले मंत्र-विद्या ‘उगाळून’ टाकतात. नंतर पुनः अधिकार मिळावा म्हणून ते सूर्याची कठोर उपासना करतात, बारा सूर्य-मूर्ती निर्माण करून प्रतिष्ठापित करतात, परंपरागत यादीप्रमाणे त्यांची नावे सांगून अर्घ्यादी अर्पणांनी पूजन करतात. सूर्यदेव प्रकट होऊन वर देतात आणि सूर्य-अश्वाच्या कानाशी उपदेश देण्याच्या अद्भुत पद्धतीने याज्ञवल्क्यांना वेदविद्या पुन्हा प्रदान करून त्यांचा वैदिक अधिकार पुनर्स्थापित करतात. शेवटी हा उपदेश प्रसारित होतो; तीर्थयात्रेचे फल—पापक्षय, उन्नती व मोक्ष—पाठक-व्याख्यात्यांसाठी सांगितले जाते, तसेच रविवारी दर्शन विशेष फलदायी मानून या क्षेत्रातील सौर-परंपरा साधना व शिक्षणाची पवित्र वारसा म्हणून दृढ केली जाते।
Adhyaya 279
पुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णन (Glorification of Listening to the Purāṇa)
अध्याय २७९ मध्ये सूत ऋषी स्कंदपुराणाची प्रामाणिकता परंपरेने सिद्ध करतात. स्कंदाने हे पुराण भृगूला (ब्रह्माचा पुत्र असे वर्णन) सांगितले; तेथून अङ्गिरस, च्यवन आणि ऋचीक यांच्याकडे क्रमाने गेले—हीच गुरु-शिष्य परंपरा अधिकाराचा आधार म्हणून मांडली आहे. यानंतर फलश्रुती—सज्जनांच्या सभेत स्कंदपुराणाचे श्रवण संचित पापमल दूर करते, आयुष्य वाढवते आणि सर्व वर्ण-आश्रमांना कल्याणकारक ठरते. हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्य अतुल पुण्यदायक सांगितले आहे; हा धर्म-माहात्म्य ब्राह्मणाला दान केल्यास दीर्घ स्वर्गफल मिळते असे म्हटले आहे. पुत्रप्राप्ती, धनवृद्धी, विवाहयोग, नातेवाईकांची भेट, राजविजय इत्यादी लौकिक लाभही नमूद आहेत. प्रवचनकर्ता/गुरूचा सन्मान ब्रह्मा-विष्णू-रुद्र यांच्या पूजेइतकाच मानला आहे; अल्प उपदेशही धनाने फेडता येत नाही, म्हणून योग्य दक्षिणा व आतिथ्याने गुरूची सेवा करावी. श्रवणाने सर्व तीर्थांचे फल मिळते व अनेक जन्मांचे दोष शांत होतात, असा उपसंहार आहे.
FAQs about Tirtha Mahatmya
The place is presented as an ascetic forest in Ānarta where a crisis triggered by the falling of Śiva’s liṅga becomes the basis for establishing liṅga worship as uniquely authoritative; the site’s “glory” lies in being a setting where cosmic disorder is resolved through proper devotion and reinstatement of the liṅga.
Merit is framed through devotional correctness: sustained, faith-filled liṅga-pūjā (including tri-kāla worship) is said to lead to elevated spiritual outcomes (“parā gati”), and the act of honoring the liṅga is treated as honoring the triad of Śiva, Viṣṇu, and Brahmā.
The core legend is Śiva’s wandering after Satī’s separation, the ascetics’ curse causing the liṅga to fall into the earth and enter Pātāla, the ensuing cosmic omens, and the devas’ intervention culminating in the installation and worship of a golden liṅga named Hāṭakeśvara.