Adhyaya 152

Verse 1

ऋषय ऊचुः । असंख्यातानि तीर्थानि त्वयोक्ता न्यत्र सूतज । देवमानुषजातानि देवतायतनानि च । तथा वानरजातानि राक्षसस्थापितानि च

ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा! तू अन्यत्र असंख्य तीर्थांचे वर्णन केलेस—देव व मनुष्यजातीशी संबंधित, देवतांची आयतनेही; तसेच वानरवंशाशी निगडित आणि राक्षसांनी स्थापिलेली तीर्थेही।

Verse 2

सूतपुत्र वदास्माकं यैर्दृष्टैः स्पर्शितैरपि । सर्वेषां लभ्यते पूर्णं फलं चेप्सितमत्र च

हे सूतपुत्रा! आम्हांस सांग—कोणती तीर्थे अशी आहेत की केवळ दर्शनाने, किंवा स्पर्शमात्रानेही, सर्वांना पूर्ण फल मिळते आणि येथेच इच्छित वरही प्राप्त होतो?

Verse 3

सूत उवाच । सत्यमेतन्महाभागास्तत्र संख्या न विद्यते । तीर्थानां चैव लिंगानामाश्र माणां तथैव च

सूत म्हणाला—हे महाभाग ऋषींनो! हे सत्य आहे; तेथे त्यांची संख्या नाही—तीर्थांची, शिवलिंगांची, तसेच आश्रमांचीही।

Verse 4

तत्र यः कुरुते स्नानं शंखतीर्थे समाहितः । एकादश्यां विशेषेण सर्वेषां लभते फलम्

जो तेथे शंखतीर्थात एकाग्र मनाने स्नान करतो, तो विशेषतः एकादशीस सर्व तीर्थांचे फल प्राप्त करतो।

Verse 5

यः पश्यति नरो भक्त्या तत्रैकादशरुद्रकम् । सिद्धेश्वरसमं तेन दृष्टाः सर्वे महेश्वराः

जो मनुष्य तेथे भक्तिभावाने सिद्धेश्वरासमान त्या एकादश-रुद्रकाचे दर्शन करतो, त्याने जणू सर्व महेश्वरांचे रूपच पाहिले असे होते।

Verse 6

यः पश्यति वटादित्यं षष्ठ्यां चैत्रे विशेषतः । भास्कराकृत्स्नशो दृष्टास्तेन तत्रहि संस्थिताः

जो चैत्रमासातील षष्ठीला विशेषतः वटादित्याचे दर्शन करतो, त्याने जणू संपूर्ण भास्कराचे दर्शन केले; कारण तेथे सूर्याच्या सर्व मूर्ती प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 7

माहित्थां पश्यति तथा ये देवीं श्रद्धयाविताः । तेन दुर्गाः समस्तास्ता वीक्षिता नात्र संशयः

जे श्रद्धायुक्त होऊन माहित्था येथे देवीचे दर्शन करतात, त्यांच्याकडून दुर्गेची सर्व रूपेच पाहिली जातात; यात संशय नाही।

Verse 8

यः पश्यति गणेशं च स्वर्गद्वारप्रदं नृणाम् । सर्वे विनायकास्तेन दृष्टाः स्युर्नात्र संशयः

जो मनुष्य स्वर्गद्वार देणाऱ्या गणेशाचे दर्शन करतो, त्याने सर्व विनायकांचेही दर्शन केले असे मानले जाते; यात संशय नाही।

Verse 9

शर्मिष्ठास्थापितां गौरीं यो ज्येष्ठां तत्र पश्यति । तेन गौर्यः समस्तास्ता वीक्षिता द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठांनो, जो तेथे शर्मिष्ठेने स्थापिलेल्या ज्येष्ठा गौरीचे दर्शन करतो, त्याने निश्चयाने गौरीची सर्व रूपे पाहिली असे समजावे।

Verse 10

चक्रपाणिं च यः पश्येत्प्रातरुत्थाय मानवः । वासुदेवा समस्ताश्च तेन तत्र निरीक्षिताः

जो मनुष्य पहाटे उठून चक्रपाणिचे दर्शन करतो, त्याने त्या ठिकाणीच वासुदेवाची सर्व रूपे पाहिली असे मानले जाते।

Verse 11

ऋषय ऊचुः । त्वयासूत तथाऽस्माकं चक्रपाणिश्च यः स्थितः । नाख्यातः स कथं तत्र विस्मृतः किं वदस्व नः । कस्मिन्काले विशेषेण स द्रष्टव्यो मनीषिभिः

ऋषी म्हणाले—हे सूत! तू सर्व सांगितलेस, पण तेथे आमच्यासाठी स्थित असलेल्या चक्रपाणि भगवंताचे वर्णन केले नाहीस. तो कसा विसरला गेला—आम्हाला सांग. कोणत्या विशेष काळी ज्ञानीजनांनी त्या प्रभूचे दर्शन घ्यावे?

Verse 12

सूत उवाच । अर्जुनेनैष विप्रेन्द्राः क्षेत्रेऽत्रैव प्रतिष्ठितः । शयने बोधने चैव प्रातरुत्थाय मानवः

सूत म्हणाला—हे विप्रश्रेष्ठांनो! हा चक्रपाणि याच क्षेत्रात अर्जुनाने प्रतिष्ठापित केला आहे. शयनकाळी, जागरणकाळी आणि पहाटे उठूनही मनुष्याने त्याचे दर्शन घ्यावे.

Verse 13

स्नानं कृत्वा सुभक्त्या च यः पश्येच्चक्रपाणिनम् । ब्रह्महत्यादिपापानि तस्य नश्यंति तत्क्षणात्

स्नान करून आणि शुद्ध भक्तीने जो चक्रपाणिचे दर्शन करतो, त्याची ब्रह्महत्या इत्यादी पापे त्या क्षणीच नष्ट होतात.

Verse 14

भूभारोत्तारणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च । ब्रह्मणावतारितौ विप्रा नरनारायणावुभौ

पृथ्वीचा भार उतरविण्यास आणि धर्माची स्थापना करण्यासाठी, हे विप्रांनो, ब्रह्म्याने नर व नारायण—दोघांनाही अवताररूपे उतरविले.

Verse 15

कृष्णार्जुनौ तदा मर्त्ये द्वापरांते द्विजोत्तमाः । अवतीर्णो धरापृष्ठे मिथः स्नेहानुगौ तदा । नरनारायणावेतौ स्वयमेव व्यवस्थितौ

हे द्विजोत्तमांनो! द्वापरयुगाच्या अंतकाळी कृष्ण व अर्जुन मर्त्यलोकी, धरापृष्ठावर अवतरले; ते परस्पर स्नेहाने एकमेकांशी अनुरक्त होते. हेच नर-नारायण, स्वतः प्रकट होऊन तेथे स्थित झाले.

Verse 16

यथा रक्षोविनाशाय रामो दशरथात्मजः । अवतीर्णो धरापृष्ठे तद्वत्कृष्णोऽपि चापरः

जसा दशरथनंदन श्रीराम राक्षसांच्या विनाशासाठी पृथ्वीवर अवतरला, तसाच दुसरा दिव्य अवतार श्रीकृष्णही अवतीर्ण झाला।

Verse 17

यदा पार्थः समायातस्तीर्थयात्रां प्रति द्विजाः । युधिष्ठिरसमादेशाच्छक्रप्रस्थात्पुरोत्तमात्

हे द्विजहो, युधिष्ठिराच्या आज्ञेने पार्थ (अर्जुन) उत्तम शक्रप्रस्थ (इंद्रप्रस्थ) येथून तीर्थयात्रेसाठी निघाला।

Verse 19

द्रौपद्या सहितं दृष्ट्वा रहसि भ्रातरं द्विजम् । प्रोवाच प्रणतो भूत्वा विनयावनतोऽर्जुनः

द्रौपदीसह भावाला एकांतात पाहून, विनयाने नतमस्तक होऊन प्रणाम करून अर्जुन त्याला म्हणाला।

Verse 20

युधिष्ठिर उवाच । गच्छार्जुन द्रुतं तत्र नीयन्ते यत्र तस्करैः । धेनवो द्विजवर्यस्य ता मोक्षय धनंजय

युधिष्ठिर म्हणाला— अर्जुना, त्वरेने तिथे जा; जिथे चोर त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाच्या गायी हाकत नेत आहेत. हे धनंजया, त्यांना सोडव।

Verse 21

तीर्थयात्रां ततो गच्छ यावद्द्वादशवत्सरान् । ततः पापविनिर्मुक्तः समेष्यसि ममांतिकम्

मग बारा वर्षे तीर्थयात्रा कर; त्यानंतर पापमुक्त होऊन तू पुन्हा माझ्या सान्निध्यात येशील।

Verse 22

यः सदारं नरं पश्येदेकांतस्थं तु बुद्धिमान् । अपि चात्यंतपापः स्यात्किं पुनर्निजबांधवम्

जो बुद्धिमान पुरुष स्त्रीसह एकांतस्थ पुरुषास पाहतो, तोही अत्यंत पापाचा भागी होतो; मग तो आपलाच बांधव असेल तर किती अधिक!

Verse 23

तस्मान्न वीक्षयेत्कञ्चिदेकांतस्थं सभार्यकम् । बांधवं च विशेषेण य इच्छेच्छुभमात्मनः

म्हणून जो स्वतःचे कल्याण इच्छितो, त्याने कोणालाही पत्नीसमवेत एकांतस्थ पाहू नये; विशेषतः आपल्या बांधवाला.

Verse 24

स तथेति प्रतिज्ञाय रथमारुह्य सत्वरम् । धनुरादाय बाणांश्च जगाम तदनन्तरम्

तो ‘तसेच होईल’ अशी प्रतिज्ञा करून, त्वरेने रथावर आरूढ झाला; धनुष्य व बाण घेऊन तत्क्षणी निघाला.

Verse 25

येन मार्गेण ता गावो नीयन्ते तस्करैर्बलात् । तिरस्कृत्य द्विजान्सर्वाञ्छितशस्त्रधरैर्द्विजाः

ज्या मार्गाने त्या गायी चोरांनी बलपूर्वक हाकून नेत होत्या—जिथे धारदार शस्त्रधारी लोकांनी सर्व द्विजांचा अपमान करून त्यांना दूर लोटले होते—त्याच मार्गाने तो गेला.

Verse 26

अथ हत्वा क्षणाच्चौरान्गाः सर्वाः स्वयमाहृताः । स्वाः स्वा निवेदयामास ब्राह्मणानां महात्मनाम्

नंतर क्षणातच त्याने चोरांचा वध केला; आणि सर्व गायी स्वतः परत आणून, त्यांच्या त्यांच्या महात्मा ब्राह्मण स्वाम्यांना अर्पण केल्या.

Verse 27

ततस्तीर्थान्यनेकानि स दृष्ट्वायतनानि च । क्षेत्रेऽत्रैव समायातः स्नानार्थं पांडुनन्दनः

त्यानंतर पांडुनंदनाने अनेक तीर्थांचे दर्शन घेतले व अनेक देवायतने पाहून, स्नानविधीसाठी याच पवित्र क्षेत्रात येऊन पोहोचला।

Verse 28

तेन पूर्वमपि प्रायस्तत्क्षेत्रमवलोकितम् । दुर्योधनसमायुक्तो यदा तत्र समागतः

त्याने पूर्वीही बहुतेक त्या क्षेत्राचे दर्शन केले होते; आणि जेव्हा तो दुर्योधनासह तेथे आला, तेव्हा पुन्हा त्या पुण्यक्षेत्रात प्रवेश केला।

Verse 29

अथ संपूजयामास यल्लिंगं स्थापितं पुरा । अर्जुनेश्वर संज्ञं तु पुष्पधूपानुलेपनैः

मग त्याने पूर्वी स्थापित केलेल्या ‘अर्जुनेश्वर’ नामक लिंगाची पुष्प, धूप व सुगंधी अनुलेपनांनी विधिपूर्वक पूजा केली।

Verse 30

अन्येषां कौरवेन्द्राणां पांडवानां विशेषतः

आणि हे कर्म त्याने इतर कौरव-नरेशांच्या निमित्ताने, तसेच विशेषतः पांडवांच्या कल्याणासाठीही केले।

Verse 31

अथ संचिंतयामास मनसा पांडुनंदनः । अहं नरः स्वयं साक्षात्कृष्णो नारायणः स्वयम्

तेव्हा पांडुनंदनाने मनात विचार केला—“मी स्वतः साक्षात् नर आहे; आणि कृष्ण स्वतः नारायण आहेत।”

Verse 32

तस्मादत्र करिष्यामि चक्रपाणिं सुरेश्वरम् । प्रासादो मानवश्चैव यादृङ्नास्ति धरातले

म्हणून मी येथे देवांचा अधिपती चक्रपाणी भगवान् यांची प्रतिष्ठा करीन आणि पृथ्वीवर कुठेही नसावा असा अद्वितीय प्रासाद-देवालय उभारीन।

Verse 33

कल्पांतेऽपि न नाशः स्यादस्य क्षेत्रस्य कर्हिचित् । प्रासादोऽपि तथाप्येवमत्र क्षेत्रे भविष्यति

कल्पांत आला तरी या पवित्र क्षेत्राचा कधीही नाश होणार नाही; तसेच हा प्रासाद-देवालयही याच क्षेत्रात दीर्घकाळ टिकून राहील।

Verse 34

एवं स निश्चयं कृत्वा स्वचित्ते पांडवानुजः । प्रासादं निर्ममे पश्चाद्वैष्णवं द्विजसत्तमाः

असा मनात निश्चय करून पांडवांचा धाकटा भाऊ, हे श्रेष्ठ द्विजहो, नंतर वैष्णव प्रासाद-देवालय उभारू लागला।

Verse 35

ततो विप्रान्समाहूय चमत्कारपुरोद्भवान् । प्रतिष्ठां कारयामास मतं तेषां समाश्रितः

मग त्याने चमत्कारपुरातून उद्भवलेल्या त्या श्रेष्ठ विप्रांना बोलावून, त्यांच्या मतानुसार प्रतिष्ठाविधी करवून घेतला।

Verse 36

दत्त्वा दानान्यनेकानि शासनानि बहूनि च । अन्यच्च प्रददौ पश्चात्स तेषां तुष्टिदायकम्

त्याने अनेक दाने दिली आणि बरीच शासनपत्रे व अनुदानेही प्रदान केली; नंतर त्यांच्या तुष्टीसाठी आणखीही योग्य अर्पणे दिली।

Verse 37

ततः प्रोवाच तान्सर्वान्कृतांजलिपुटः स्थितः । नरोऽहं ब्राह्मणाज्जातः पाण्डोर्भूमिं प्रपेदिवान्

तेव्हा तो हात जोडून उभा राहिला आणि सर्वांना म्हणाला— “मी नरा आहे, ब्राह्मणापासून जन्मलेला; पांडूच्या भूमीत आलो आहे.”

Verse 38

मानुषेणैव रूपेण त्यक्त्वा तां बदरीं शुभाम् । प्रसिद्ध्यर्थं मया चात्र प्रासादोऽयं विनि र्मितः । मन्नाम्ना नरसंज्ञश्च श्रद्धापूतेन चेतसा

“ती शुभ बदरीधाम सोडून मानवरूप धारण करून, या स्थळाची कीर्ती व्हावी म्हणून मी येथे हा प्रासाद उभारला आहे; आणि श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने तो माझ्या नावाने ‘नर’ अशी संज्ञा धारण करो.”

Verse 39

तस्मादेष भवद्भिश्च चक्रपाणिरिति द्विजाः । कीर्तनीयः सदा येन मम नाम प्रकाश्य ताम्

“म्हणून, हे द्विजांनो, तुम्हीही त्याचे ‘चक्रपाणि’ असे सदा कीर्तन करा; ज्यायोगे माझे नाव प्रकट होऊन कीर्ती पावेल.”

Verse 40

विष्णुलोके ध्वनिर्याति यावच्चंद्रदिवाकरौ

“त्याची कीर्तीची ध्वनी विष्णुलोकातही जाते, जोवर चंद्र आणि सूर्य टिकून आहेत।”

Verse 41

तथा महोत्सवः कार्यः शयने बोधने हरेः । चैत्रमासे विशेषेण संप्राप्ते विष्णुवासरे

“तसेच हरीच्या शयन व बोधनकाळी महोत्सव करावा; विशेषतः चैत्रमासात, विष्णुवार (गुरुवार) आला असता.”

Verse 42

एतेषु त्रिषु लोकेषु त्यक्त्वेमां बदरीमहम् । पूजामस्य करिष्यामि स्वयं विष्णोर्द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! या त्रिलोकीत ही बदरी सोडून मी स्वतः विष्णूच्या या स्वरूपाची पूजा करीन।

Verse 43

यस्तत्र दिवसे मर्त्यः पूजामस्य विधा स्यति । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स यास्यति

जो मनुष्य त्या दिवशी याची विधिपूर्वक पूजा करील, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जाईल।

Verse 44

तथा ये वासुदेवस्य क्षेत्रे केचिद्व्यवस्थिताः । तेषां प्रदर्शनं श्रेयो नित्यं दृष्ट्वा च लप्स्यते

तसेच वासुदेवाच्या क्षेत्रात जे काही राहतात, त्यांचे दर्शन कल्याणकारक आहे; त्यांना नित्य पाहिल्याने सतत मंगल लाभते।

Verse 45

सूत उवाच । बाढमित्येव तैरुक्तो दाशार्हः पांडुनंदनः । तेषां तद्भारमावेश्य प्रशांतेनांतरात्मना । ययौ तीर्थानि चान्यानि कृतकृत्यस्ततः परम्

सूत म्हणाले—त्यांनी ‘बाढम्’ असे म्हणताच दाशार्ह पांडुनंदनाने तो भार स्वीकारला. अंतःकरण शांत करून, कृतकृत्य होऊन, तो पुढे इतर तीर्थांकडे निघून गेला।

Verse 46

एवं तत्र स्थितो देवश्चक्रपाणिवपुर्द्धरः । स्वयमेव हृषीकेशो जंतूनां पापनाशनः

अशा प्रकारे तेथे चक्रपाणि-स्वरूप धारण केलेला देव स्थित राहिला—तो स्वयं हृषीकेश असून, प्राण्यांचे पाप नाश करणारा आहे।

Verse 47

अद्याऽपि च कला विष्णोः प्राप्ते चैकादशीत्रये । पूर्वोक्तेन विधानेन तस्माच्छ्रद्धासमन्वितैः । सदैव पूजनीयश्च वन्दनीयो विशेषतः

आजही येथे विष्णूची दिव्य कला विराजमान आहे; आणि एकादशीत्रय येताच, पूर्वोक्त विधीनुसार श्रद्धायुक्तांनी सदैव पूजा करावी व विशेषतः वंदन करावे।

Verse 152

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्राच्या तीर्थमाहात्म्यात ‘चक्रपाणि-माहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे बावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।