Adhyaya 111

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शिवक्षेत्राणि यैर्विप्रैः समानीतानि तत्र च । तेषां सर्वाणि गोत्राणि वद सूतज विस्तरात्

ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा! ज्या विप्रांनी शिवक्षेत्रे तेथे आणून स्थापित केली, त्या सर्वांची गोत्रे सविस्तर सांग।

Verse 2

कस्य गोत्रोद्भवैर्विप्रैः किं क्षेत्रं समुपार्जितम् । शंकरस्य प्रसादेन तस्मिन्काल उपस्थिते

कोणत्या गोत्रोत्पन्न विप्रांनी त्या काळी शंकराच्या प्रसादाने कोणते क्षेत्र मिळवून स्थापित केले?

Verse 3

कियत्यपि च गोत्राणि चमत्कारपुरोत्तमे । स्थापितानि सुभक्तेन तेनानर्तेन सूतज

हे सूतपुत्रा! त्या उत्तम चमत्कारपुरात, त्या सुभक्त आनर्त नरेशाने किती गोत्रे स्थापित केली?

Verse 4

त्वया प्रोक्तं पुरा दत्तं पुरं कृत्वा द्विजन्मनाम् । न च तेषां कृता संख्या तस्मात्तां परिकीर्तय

तुम्ही पूर्वी सांगितले की द्विजांसाठी वस्ती करून नगर दान दिले; पण त्यांची संख्या सांगितली नाही. म्हणून ती संख्या आता कथन करा।

Verse 5

सूत उवाच । उपदेशः पुरा दत्तो द्विसप्ततिमुनीश्वरैः । आनर्ताधिपतिः पूर्वं कुष्ठरोग प्रपीडितः । शंखतीर्थं समागत्य स्नानं चक्रे त्वरान्वितः

सूत म्हणाले—पूर्वी बहात्तर मुनीश्वरांनी उपदेश दिला होता. आनर्ताचा अधिपती पूर्वी कुष्ठरोगाने पीडित होता; तो शंखतीर्थास येऊन घाईघाईने स्नान करू लागला.

Verse 6

तेन नाशं गतः कुष्ठो भूपतेस्तस्य तत्क्षणात् । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्निर्वि ण्णस्य तनुं प्रति

त्या स्नानाने त्या भूपतीचा कुष्ठरोग तत्क्षणी नष्ट झाला. त्या तीर्थाच्या माहात्म्यामुळे तो आपल्या देहाविषयी खिन्न व वैराग्ययुक्त झाला.

Verse 7

ततः स नीरुजो भूत्वा तोषेण महतान्वितः । तानुवाच मुनिश्रेष्ठान् प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

मग तो निरोगी होऊन महान आनंदाने भरला. त्या मुनिश्रेष्ठांना वारंवार प्रणाम करून तो बोलू लागला.

Verse 8

सुवर्णं वा गजाश्वं वा राज्यं सकलमेव वा । भवद्भ्यः संप्रदास्यामि तस्मादब्रूत द्विजोत्तमाः

‘सोनं असो, हत्ती-घोडे असोत, किंवा माझे संपूर्ण राज्यही असो—मी ते तुम्हांला अर्पण करीन. म्हणून, हे द्विजोत्तमांनो, सांगा—मी काय करावे?’

Verse 9

यद्यस्य रोचते यावन्मात्रमन्यदपि द्विजाः । प्रसादः क्रियतां मह्यं दीनस्य प्रणतस्य च

हे द्विजांनो! ज्याला जितके आणि जे काही रुचेल ते घ्या; मी दीन व शरणागत आहे—माझ्यावर कृपा करून प्रसाद द्या.

Verse 10

ब्राह्मणा ऊचुः । निष्परिग्रहधर्माणो वानप्रस्था वयं द्विजाः । सद्यःप्रक्षालकाः किं नो राज्येन विभवेन च

ब्राह्मण म्हणाले—आम्ही द्विज वानप्रस्थ, निष्परिग्रहधर्मनिष्ठ आहोत. आम्ही तत्क्षणी शुद्ध होणारे; मग राज्य व वैभव यांचा आम्हांस काय उपयोग?

Verse 11

राजोवाच उपकारं समासाद्य यः करोति न पापकृत् । उपकारं पुनस्तस्य स कृतघ्न उदाहृतः

राजा म्हणाला—उपकार मिळून जो पाप करीत नाही, तो दोषी नाही. पण त्या उपकाराच्या प्रत्युपकारास जो करीत नाही, तो ‘कृतघ्न’ म्हणून सांगितला जातो.

Verse 12

ब्रह्मघ्नं च सुरापे च चौरे भग्नव ते शठे । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ब्रह्मघातकी, सुरापायी, चोर, व्रतभंग करणारा व शठ—यांच्यासाठी सत्पुरुषांनी प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण कृतघ्नासाठी प्रायश्चित्त नाही.

Verse 16

तस्मात्त्वं गच्छ राज्यं स्वं स्वधर्मेण प्रपालय । इह लोके परे चैव येन सौख्यं प्रजायते

म्हणून तू आपल्या राज्यास जा आणि स्वधर्माने त्याचे पालन-रक्षण कर; ज्यायोगे या लोकी व परलोकीही सुख उत्पन्न होते.

Verse 18

तत्र गत्वा प्रहृष्टा त्माकृत्वा रम्यं महेश्वरम् । गीतनृत्यसवाद्यैश्च रात्रिजागरणादिभिः । चकार पूर्ववद्राज्यं समंताद्धतकंटकम्

तेथे जाऊन तो हर्षितचित्त झाला; महेश्वराचे रम्य देवालय स्थापून पूजन केले. गीत-नृत्य-वाद्य आणि रात्रिजागरण इत्यादींनी त्याने पूर्वीप्रमाणेच राज्य सर्व बाजूंनी कण्टकरहित (निर्विघ्न) केले.

Verse 19

चिंतयानो दिवानक्तं ब्राह्मणान्प्रति तत्सदा । कथं तेषां द्विजेंद्राणामुपकारो भविष्यति । मदीयो मम यैर्दत्तं गात्रमेतत्पुनर्नवम्

तो दिवसरात्र निरंतर त्या ब्राह्मणांचा विचार करी—“ज्यांनी माझे हे शरीर पुनर्नव करून दिले, त्या द्विजेंद्रांचा उपकार मी कसा करू?”

Verse 20

तेऽपि सर्वे मुनिश्रेष्ठाः खेचरत्व समन्विताः । तपःशक्त्या यांति नानातीर्थेषु भक्तितः

ते सर्व मुनिश्रेष्ठही—आकाशगमन-शक्तीने युक्त—तपःशक्तीच्या बळावर भक्तिभावाने नानातीर्थांना जातात.

Verse 21

तेषु स्नानं जपं कृत्वा तथैव पितृतर्पणम् । प्राणयात्रां पुनश्चक्रुस्तत्रागत्य स्व आश्रमे

त्या तीर्थांत स्नान, जप तसेच पितृतर्पण करून, ते तेथून येऊन आपल्या आश्रमात पुन्हा प्राणयात्रा (जीवनक्रम) सुरू करू लागले.

Verse 22

अन्ये तत्रैव कुर्वंति नित्यकृत्यानि ये द्विजाः । तथान्ये दूरमासाद्य तीर्थं दृष्ट्वा मनोहरम्

काही द्विज तेथेच नित्यकर्मे करीत; तर काही दूरवरून येऊन ते मनोहर तीर्थ पाहून हर्षित झाले.

Verse 23

उषित्वा रजनीं तत्र द्विरात्रं वा पुनर्गृहम् । समागच्छंति चान्ये तु त्रिरात्रेण समाययुः

तेथे एक रात्र किंवा दोन रात्र राहून काही जण पुन्हा घरी परतले; तर इतर काही जण तीन रात्रीनंतर परत आले.

Verse 24

वाराणस्यां प्रयागे वा पुष्करे वाथ नैमिषे । प्रभासे वाऽथ केदारे ह्यन्यस्मिन्नहि वांछ्यते

वाराणसी, प्रयाग, पुष्कर किंवा नैमिष; तसेच प्रभास किंवा केदार—या प्रसिद्ध तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ असे अन्य कोणतेही स्थान इच्छिले जात नाही।

Verse 25

कदाचिदथ ते सर्वे कार्तिक्यां पुष्करत्रये । गता विनिश्चयं कृत्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः

एकदा कार्तिक महिन्यात ते सर्व द्विजसत्तम दृढ निश्चय करून पवित्र स्नानासाठी पुष्करत्रयास गेले।

Verse 26

पंचरात्रं वसिष्यामो वयं तत्र समाहिताः । तस्माद्वह्निषु दारेषु रक्षा कार्या स्वशक्तितः

आम्ही तेथे एकाग्र होऊन पाच रात्री राहू; म्हणून आपल्या शक्तीनुसार अग्नी व गृहिणी (गृहव्यवस्था) यांचे रक्षण करावे।

Verse 27

एवं ते समयं कृत्वा गता यावद्द्विजोत्तमाः । तावद्ध पतिना ज्ञाता न कश्चित्तत्र तिष्ठति

अशा रीतीने करार करून ते द्विजोत्तम निघून गेले; तेव्हा पतीला कळले की तिथे कोणीही थांबलेले नाही।

Verse 28

तेषां मध्ये मुनींद्राणां सुतीर्थाश्रमवासिनाम् । दमयंतीति विख्याता चंद्रबिंबसमानना

सुतीर्थ-आश्रमात वसणाऱ्या त्या मुनींद्रांमध्ये ‘दमयंती’ नावाने विख्यात अशी एक स्त्री होती; तिचे मुख चंद्रबिंबासारखे मनोहर होते।

Verse 29

तामुवाच रहस्येवं व्रज त्वं चारुहासिनि । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे ममादेशोऽधुना ध्रुवम्

तो तिला एकांतात म्हणाला—“हे चारुहासिनी, तू हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात जा; आता माझी आज्ञा निश्चयाने दृढ आहे.”

Verse 30

तत्र तिष्ठंति याः पत्न्यो मुनीनां भावितात्मनाम् । भूषणानि विचित्राणि तासां यच्छ यथेच्छया

तेथे भावितात्मा मुनींच्या पत्नी राहतात; त्यांना तुझ्या इच्छेनुसार नानाविध विचित्र भूषणे दे.”

Verse 31

न तासां पतयोऽस्माकं प्रकुर्वंति प्रतिग्रहम् । कथंचिदपि सुश्रोणि लोभ्यमानापि भूरिशः

त्यांचे पती—आमचे मुनी—प्रतिग्रह स्वीकारत नाहीत; हे सुश्रोणि, कितीही प्रकारे फार लोभ दाखविला तरी ते कधीच घेत नाहीत.”

Verse 32

स्त्रीणां भूषणजा चिन्ता सदा चैवाधिका भवेत् । लौल्यं च कौतुकं चैव सदा भूषणजं भवेत्

स्त्रियांमध्ये भूषणांमुळे उत्पन्न होणारी चिंता नेहमीच अधिक असते; आणि भूषणांमुळेच चंचल लालसा व कुतूहलही वारंवार जागते.”

Verse 33

अपि मृन्मयकं किंचित्काष्ठसूत्रमयं च वा । जतुकाचमयं वापि नारी धत्ते विभूषणम्

ते जरी थोडेसे मातीचे असो, किंवा लाकूड व दोऱ्याचे, अथवा राळ व काचाचेही असो—स्त्री ते भूषण म्हणून धारण करते.”

Verse 34

एष एव भवेत्तेषामुपकारस्यसंभवः । उपायः पद्मपत्राक्षि न चान्योऽस्ति कथंचन

हाच त्यांच्या उपकाराचा एकमेव उपाय ठरेल; हे पद्मपत्राक्षी, हाच मार्ग आहे—याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही उपाय नाही।

Verse 35

सा तथेति प्रतिज्ञाय विचित्राभरणानि च । गृहीत्वा हर्षसंयुका ततस्तत्क्षेत्रमाययौ

तिने “तसेच होवो” असे म्हणत प्रतिज्ञा केली; आनंदाने भरून ती विचित्र अलंकार घेऊन, मग त्या पवित्र क्षेत्राकडे निघाली।

Verse 36

मणिमुक्तामयान्येव कुण्डलानि शुभानि च । तथा चन्द्रोज्ज्वलाहारान्नूपुराणि बृहंति च

मणी-मोत्यांनी बनलेली शुभ कुंडले, चंद्रासारखे उजळ हार, आणि मोठी नूपुरेही।

Verse 37

इन्द्रनीलमहानीलवैडूर्यखचितानि च । पद्मरागैस्तथा वज्रैर्माणिक्यैश्च मनोरमैः

इंद्रनील, महानील व वैडूर्य यांनी जडवलेले; तसेच पद्मराग, वज्र आणि मनोहर माणिक्यांनीही शोभणारे।

Verse 38

केशैः कंकणैर्दिव्यैः शक्रचापनिभैः शुभैः । हेमसूत्रैश्च जात्यैश्च मेखलाभिस्तथैव च

दिव्य केयूर व कंकणे—शुभ, इंद्रधनुष्याप्रमाणे तेजस्वी; सुवर्णसूत्रे, उत्तम अलंकार आणि मेखलांनीही युक्त।

Verse 39

अथ सा बोधने विष्णोः संप्राप्ते दिवसे शुभे । उपवासपरा स्नाता एकस्मिन्सलिलाशये

मग विष्णूच्या बोधनाचा शुभ दिवस आला तेव्हा ती उपवासपरायण होऊन एका जलाशयात स्नान करू लागली।

Verse 40

तीरदेशे निवेश्यैव महाभूषणपर्वतम् । यस्य प्रभाभिरुग्राभिर्व्याप्तं गगनमंडलम्

आणि तीरप्रदेशी तिने आभूषणांचा एक महान ‘पर्वत’ ठेवला; ज्याच्या उग्र प्रभेने आकाशमंडल व्यापून गेले।

Verse 41

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तापस्यः कौतुकान्विताः । कीदृशा राजपत्नी सा किंरूपा किंविभूषणा

इतक्यात कौतुकाने भरलेल्या तपस्विनी स्त्रिया आल्या—“ती राजपत्नी कशी आहे, तिचे रूप कसे, आणि कोणत्या अलंकारांनी ती सजली आहे?”

Verse 42

अथ तास्तां समालोक्य दिव्यभूषणभूषिताम् । सुरूपांगीं समाधिस्थां चित्ते चिन्तां प्रचक्रिरे

मग त्यांनी तिला दिव्य अलंकारांनी भूषित, सुंदर अंगांनी युक्त व समाधिस्थ पाहून, मनात विचार करू लागल्या।

Verse 43

धन्येयं भूपतेर्भार्या यैवं भूषणभूषिता । दमयंती सुरूपाढ्या सर्वलक्षणलक्षिता

“धन्य आहे ही भूपतीची पत्नी, अशी अलंकारांनी भूषित—ही दमयंती रूपसमृद्ध असून सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आहे।”

Verse 44

समाध्यंतं समासाद्य तापसीर्वीक्ष्य साऽपि च । दमयंती नमश्चक्रे ताः सर्वा विधिपूर्वकम्

समाधीतून उठून समोर उभ्या असलेल्या तपस्विनी स्त्रियांना पाहून दमयंतीनेही विधिपूर्वक सर्वांना भक्तिभावाने नमस्कार केला।

Verse 45

ताः कृतांजलिना प्राह वल्गुवाक्यं मनोहरम् । मयायं भूषणस्तोम उद्दिश्य गरुडध्वजम् । कल्पितोऽद्य दिने स्नात्वा समुपोष्य दिने हरेः

हात जोडून तिने मधुर व मनोहर वचन सांगितले—“गरुडध्वज हरि यांना अर्पण करण्यासाठी हा भूषणसमूह मी तयार केला आहे. आज स्नान करून हरिच्या पवित्र दिवशी उपवास करून…”

Verse 46

तस्माद्गृह्णंतु तापस्यो मया दत्तानि वांछया । भूषणानि विचित्राणि प्रसादः क्रियतां मम

“म्हणून, हे तपस्विनी मातांनो, माझ्या अंतःकरणातील इच्छेने दिलेली ही विचित्र भूषणे स्वीकारा; माझ्यावर प्रसन्न व्हा—मला अनुग्रह करा।”

Verse 47

ततश्चैकाऽब्रवीत्तासामेषा मुक्तावली मम । इमां देहि न मे वांछा विद्यतेऽन्या नृपप्रिये

मग त्यांच्यातील एकीने म्हटले—“ही मोत्यांची माळ माझी आहे; ती मला दे. हे नृपप्रिये, मला दुसरे काहीही नको।”

Verse 48

ततस्तया विहस्योच्चैः प्रक्षाल्य चरणौ स्वयम् । दत्ता मुक्तावली तस्या वस्त्रैर्दिव्यैः समन्विता । यस्याः षण्माषतुल्यानि मौक्तिकान्यमलानि च

तेव्हा ती मोठ्याने हसली, स्वतः तिचे चरण धुऊन, दिव्य वस्त्रांसह तिला ती मोत्यांची माळ दिली—जिचे निर्मळ मोती प्रत्येकी सहा माष वजनाचे होते।

Verse 49

शरत्काले यथा व्योम्नि नक्षत्राणि द्विजोत्तमाः । तथान्या स्पर्द्धया युक्ता ययाचेऽमलवर्चसम् । हारं निर्मूल्यतायुक्तं चित्ताह्लादकरं परम्

हे द्विजोत्तम! शरद्‌ऋतूतील आकाशात जसे नक्षत्रे उजळतात, तसेच स्पर्धेने प्रेरित झालेल्या एका अन्य स्त्रीने निर्मळ तेजाचा, अमूल्य व हृदयाला परम आनंद देणारा हार मागितला।

Verse 50

अथ सा तं करे कृत्वा तस्या हारं प्रयच्छति । तावदन्या प्रजग्राह हारं शृंगारलालसा

मग तिने तो हार तिच्या हातात ठेवून दिला; पण त्याच क्षणी शृंगाराची लालसा असलेल्या दुसऱ्या स्त्रीने तो हार झडप घातला।

Verse 51

ततः शेषाश्च तापस्यो भूषणार्थं समुत्सुकाः । सस्पर्द्धा जगृहुस्तानि भूषणानि स्वयं द्विजाः

त्यानंतर उरलेल्या तपस्विन्याही दागिन्यांसाठी उत्सुक होऊन, स्पर्धेने भरून, हे द्विजोत्तम, ती भूषणे स्वतःच घेऊ लागल्या।

Verse 52

अन्याश्चान्याकरे कृत्वा भूषणं सुमनोहरम् । बलादाकृष्य जग्राह धर्षयित्वा ततः परम्

आणखी एका स्त्रीने दुसरीच्या हातात ते अतिशय मनोहर भूषण ठेवून, बलाने ओढून ते हिसकावून घेतले आणि पुढे अधिक धृष्टताही केली।

Verse 53

यथायथा प्रगृह्णंति तापस्यो भूषणार्चिताः । तथातथास्याः संजज्ञे दमयंत्या मुदा हृदि

जसे-जसे त्या तपस्विन्या दागिन्यांनी अलंकृत होऊन ते घेत राहिल्या, तसे-तसे दमयंतीच्या हृदयात पुन्हा पुन्हा आनंद उत्पन्न होत गेला।

Verse 54

अन्यानि च प्रचिक्षेप शतशोऽथ सहस्रशः । न तृप्तिर्जायते तासां तथापि द्विजसत्तमाः

तिने आणखीही दाने शेकडो-हजारोने अर्पण केली; तरीही, हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्यांची तृप्ती उत्पन्न झाली नाही।

Verse 55

भूषणाभावमासाद्य ततः सा पार्थिवप्रिया । हृष्टा प्रोवाच ताः सर्वाः संतोषः क्रियतामिति

आभूषणांचा अभाव झाल्याचे पाहून राजाची प्रिया राणी हर्षित झाली आणि सर्वांना म्हणाली—“संतोष धरा।”

Verse 56

पुनश्चैवानयिष्यामि प्रभाते नात्र संशयः । अन्यानि च विचित्राणि यस्या रोचंति यानि च

पुन्हा मी प्रभाती नक्की आणीन—यात संशय नाही; आणि तुम्हाला जे जे आवडेल अशी इतरही अद्भुत वस्तू आणीन।

Verse 57

ततस्ताः सकलाः प्रोचुर्गच्छ त्वं पार्थिवप्रिये । आगंतव्यं च भूयोऽपि प्रगृह्याभरणानि च

मग त्या सर्व म्हणाल्या—“हे राजप्रिये, तू जा; आणि पुन्हा ये, आभूषणेही घेऊन ये।”

Verse 58

एवमुक्ता ततस्ताभिः प्रणिपत्य नृपप्रिया । प्रहृष्टा प्रययौ तूर्णं स्वपुरं प्रति सद्द्विजाः

त्यांनी असे म्हटल्यावर राजाची प्रिया राणी नमस्कार करून आनंदाने भरून त्वरित आपल्या नगराकडे निघाली, हे सद्द्विजांनो।

Verse 59

तापस्योपि गृहं गत्वा वस्त्राणि विविधानि च । भूषणानि च गात्रेषु सस्पर्द्धा निदधुस्तदा

मग ते तपस्विनीच्या घरी जाऊन नानाविध वस्त्रे व आभूषणे अंगावर जणू स्पर्धेने धारण करू लागले।

Verse 60

तापसीनां चतुष्कं च परित्यज्य यतव्रतम् । शेषाभिः प्रगृहीतानि मण्डनानि यथेच्छया

परंतु व्रतनिष्ठ चार तपस्विनींनी ते मांडण त्यागले; उरलेल्या स्त्रियांनी इच्छेप्रमाणे आभूषणे स्वीकारली।

Verse 61

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । भूयोपि राजपत्नी सा भूषणान्यंबराणि च

मग निर्मळ प्रभाती, सूर्य-मंडळ उगवल्यावर, ती राणी पुन्हा आभूषणे व वस्त्रेही घेऊन आली।

Verse 62

तथैव प्रददौ तासां जगृहुश्च तथैव ताः । एवं तस्याः प्रयच्छंत्या अहन्यहनि भक्तितः

जशी तिने दिली तशीच त्यांनी स्वीकारली; अशा रीतीने ती भक्तीने दिवसेंदिवस देत राहिली।

Verse 63

पंचरात्रमतिक्रांतं तृप्तास्तास्तापसप्रियाः । न राज्ञी तृप्तिमायाति प्रयच्छंती प्रभक्तितः

पाच रात्री उलटल्यावर त्या तपस्विनी तृप्त झाल्या; पण राणी गाढ भक्तीने देत राहूनही तृप्त झाली नाही।

Verse 64

ततः शुश्राव तापस्यश्चतस्रोऽत्र सुनिःस्पृहाः । वल्कलाजिनधारिण्यो न तस्याः पार्श्वमागताः । न चान्या भूषिता दृष्ट्वा चक्रुरीर्ष्यां कथंचन

तेव्हा असे ऐकिवात आले की येथे चार तपस्विन्या—अत्यंत निःस्पृह, वल्कल व अजिन धारण करणाऱ्या—तिच्या जवळ आल्या नाहीत. आणि इतर स्त्रियाही कोणाला अलंकृत पाहूनही कशाही प्रकारे ईर्ष्या करीत नव्हत्या।

Verse 65

अथ सा त्वरितं गत्वा तासां पार्श्वमनिंदिता । भूषणानि महार्हाणि गृहीत्वा पंचमीदिने

मग ती अनिंदिता स्त्री त्वरित त्यांच्या जवळ गेली आणि पंचमीच्या दिवशी अत्यंत मौल्यवान भूषणे घेऊन (त्यांच्यासमोर) उभी राहिली।

Verse 66

ततः प्रोवाच ताः सर्वाः प्रसादः क्रियतामिति । इमानि भूषणार्थाय भूषणानि प्रगृह्यताम्

मग तिने त्या सर्वांना म्हटले—“कृपा करून प्रसन्न व्हा। ही भूषणे अलंकरणासाठी आहेत; कृपया स्वीकारा।”

Verse 67

तापस्य ऊचुः । नास्माकं भूषणैः कार्यं भूषिता वल्कलैर्वयम् । तस्माद्गच्छ निजं हर्म्यमर्थिभ्यः संप्रदीयताम्

तपस्विन्या म्हणाल्या—“आम्हाला भूषणांची गरज नाही; आम्ही वल्कलवस्त्रांनीच भूषित आहोत. म्हणून तू आपल्या प्रासादात परत जा; ही भूषणे गरजू/अर्थी लोकांना यथायोग्य द्यावीत।”

Verse 68

वदन्तीनां तया सार्धमेवं तासां द्विजोत्तमाः । चत्वारः पतयः प्राप्ता एकैकस्याः पृथक्पृथक्

त्या तिच्याशी असे बोलत असतानाच चार श्रेष्ठ द्विज—त्या तपस्विन्यांचे पती—तेथे आले; प्रत्येकजण आपल्या पत्नीपाशी वेगवेगळा पोहोचला।

Verse 69

शुनःशेपोऽथ शाक्रेयो बौद्धो दान्तश्चतुर्थकः । वियन्मार्गं हि चत्वारः स्वाश्रममाययुः

शुनःशेप, शाक्रेय, बौद्ध आणि चौथा दान्त—हे चौघेही आकाशमार्गाने आपल्या-आपल्या आश्रमास परत गेले।

Verse 70

शेषाः सर्वे गतिभ्रंशं प्राप्य भूमार्गमाश्रिताः । अथ ते स्वाश्रमं दृष्ट्वा विकृताकारभूषणम् । किमिदंकिमिदं प्रोचुर्यत्तापस्यो विडंबिताः

उरलेले सर्व जण गतीभ्रंश पावून भूमार्गास लागले. मग आपला आश्रम विचित्र रीतीने बदललेला व विकृत ‘भूषणांनी’ सजलेला पाहून ते वारंवार म्हणाले—“हे काय, हे काय?”, कारण तापसी स्त्रिया उपहासास पात्र झाल्या होत्या.

Verse 71

केनैवं पाप्मनाऽस्माकमाश्रमोऽयं विडंबितः । प्रदत्त्वा तापसीनां च भूषणान्यंबराणि च

तापसी स्त्रियांना भूषणें व वस्त्रे देऊन आमचा हा आश्रम असा कोणत्या पाप्याने विडंबित केला आहे?

Verse 72

अनया संप्रदत्तानि सर्वासां भूषणानि वै

खरोखर, तिच्याच हातून सर्वांच्या भूषणांचे दान झाले आहे.

Verse 73

अस्माकमपि संप्राप्ता गृहे वै नृपवल्लभा । दातुं विभूषणान्येव निषिद्धाऽस्माभिरद्य सा

राजाची लाडकी राणी आमच्या घरीही आली होती. आज ती तीच भूषणें दान देऊ लागली म्हणून आम्ही तिला रोखले.

Verse 74

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा ततस्ते कोप मूर्च्छिताः । ऊचुस्तां नृपतेर्भार्यां शापं दातुं मुहुर्मुहुः

सूत म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकताच ते क्रोधाने मूर्च्छित झाले आणि राजाच्या पत्नीला वारंवार शाप देण्याची भाषा करू लागले।

Verse 75

द्विसप्ततिर्वयं पापे स्नानार्थं पुष्करे गताः । कार्तिक्यां व्योममार्गेण मनोमारुतरंहसा

‘आम्ही पापी बहात्तर जण स्नानार्थ पुष्करास गेलो. कार्तिक महिन्यात आकाशमार्गाने मन व वाऱ्यासारख्या वेगाने प्रवास केला.’

Verse 76

चत्वारस्त इमे प्राप्ता येषां दारैः प्रतिग्रहः । न कृतस्तस्य भूपस्य कुभार्यायाः कथंचन

‘हे चार येथे आले आहेत—ज्यांच्या बाबतीत त्यांच्या पत्नींकडून दान-ग्रहण कधीच झाले नाही; आणि त्या राजाच्या दुष्ट पत्नीकरिता तर कोणत्याही प्रकारे योग्य ग्रहण झालेले नाही.’

Verse 78

अथ सा तत्क्षणादेव शिलारूपा बभूव ह । निश्चेष्टा तत्क्षणादेव मुनिवाक्यादनंतरम्

तेव्हाच त्या क्षणी ती शिलारूप झाली; मुनींच्या वचनानंतर लगेचच ती तत्क्षणी निश्चेष्ट झाली।

Verse 79

ततः स परिवारोऽस्यास्तद्दुःखेन समाकुलः । वाष्पपूर्णेक्षणो दीनः प्रस्थितः स्वपुरं प्रति

मग तिचा परिवार त्या दुःखाने व्याकुळ झाला; दीन होऊन, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, ते आपल्या नगराकडे निघून गेले।

Verse 80

कथयामास तत्सर्वं दमयंत्याः समुद्भवम् । वृत्तांतं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तस्याः शापसमुद्भवम्

तेव्हा ब्राह्मणश्रेष्ठांनी दमयंतीच्या संबंधाने जे सर्व घडले ते आणि तिच्यावर आलेल्या शापाचा संपूर्ण वृत्तांत सांगितला।

Verse 81

श्रुत्वा स पार्थिवस्तूर्णं वृत्तांतं शापजं तदा । प्रसादनाय विप्राणां दुःखितः स वनं ययौ

शापातून उत्पन्न झालेला तो वृत्तांत ऐकून राजा तत्काळ दुःखी झाला आणि ब्राह्मणांना प्रसन्न करण्यासाठी वनात गेला।

Verse 82

ततस्ते मुनयस्तूर्णं चत्वारोऽपि महीपतिम् । ज्ञात्वा प्रसादनार्थाय भार्यार्थं समुपस्थितम्

मग ते चारही मुनि त्वरेने जाणून गेले की राजा पत्नीच्या हितासाठी प्रसादन मागण्यासाठी आला आहे, आणि ते त्याला भेटायला पुढे आले।

Verse 83

अग्रिहोत्राणि दारांश्च समादाय ततः परम् । कुरुक्षेत्रं समाजग्मुः खमार्गेण द्रुतं तदा

यानंतर त्यांनी अग्निहोत्राच्या पवित्र अग्नी आणि आपल्या पत्नींसह, आकाशमार्गाने वेगाने कुरुक्षेत्र गाठले।

Verse 85

ततो जगाम तं देशं यत्र भार्या शिलामयी । सा स्थिता तापसीवृन्दैः सर्वतोऽपि समन्विता

मग तो त्या ठिकाणी गेला जिथे त्याची पत्नी शिलामयी होऊन उभी होती; ती सर्व बाजूंनी तापसी स्त्रियांच्या समूहांनी वेढलेली होती।

Verse 87

ततः कृच्छ्रात्समासाद्य संज्ञां तोयसमुक्षितः । प्रलापमकरोत्पश्चात्स्मृत्वास्मृत्वा प्रियान्गुणान्

मग तो कष्टाने शुद्धीवर येऊन, पाण्याने शिंपडला गेल्यावर, तो नंतर विलाप करू लागला आणि प्रियाच्या गुणांचे पुन्हा पुन्हा स्मरण करू लागला।

Verse 88

हा प्रिये मृगशावाक्षि मम प्राणविनाशिनि । मां मुक्त्वाऽद्य प्रियं कांतं क्व गतासि शुभानने

“हाय प्रिये! मृगशावकासारख्या नेत्रांची, माझे प्राण हरून नेणारी! आज मला, तुझ्या प्रिय पतीला सोडून, कुठे गेलीस, हे शुभमुखी?”

Verse 89

नाभुक्ते मयि भुक्तासि निद्रां नाऽनिद्रिते गता । न सौभाग्यस्य गर्वेण ममाज्ञा लंघिता क्वचित्

“मी न खाल्ल्याशिवाय तू कधी जेवली नाहीस; मी जागा असताना तू कधी झोपायला गेली नाहीस. सौभाग्याच्या गर्वानेही तू कधी माझी आज्ञा मोडली नाहीस।”

Verse 90

न स्मरामि त्वया प्रोक्तं कदाचिद्वि कृतं वचः । रहस्यपि विशालाक्षि किमु भोजनसंसदि

“तू कधी कठोर किंवा अयोग्य वचन बोललीस असे मला आठवत नाही. हे विशालाक्षी, एकांतातही नाही; मग भोजनसभेत तर कसे?”

Verse 91

सूत उवाच । एवं प्रलपतस्तस्य भूपतेः करुणं बहु । आयाता मंत्रिणस्तस्य श्रुत्वा भूपं तथाविधम्

सूत म्हणाले—“अशा रीतीने तो राजा अत्यंत करुणपणे पुष्कळ विलाप करीत असता, त्याची ती अवस्था ऐकून त्याचे मंत्री तेथे येऊन पोहोचले।”

Verse 92

ततः संबोध्य तं कृच्छाद्दृष्टान्तैर्वहुविस्तरैः । राजर्षीणां पुराणानां महद्व्यसनसंभवैः

त्यानंतर त्यांनी मोठ्या कष्टाने त्याला शुद्धीवर आणले—राजर्षींच्या प्राचीन पुराकथांतील आणि त्यांच्यावर आलेल्या महान् आपत्तींच्या अनेक विस्तृत दृष्टान्तांनी।

Verse 93

निन्युस्तं भूपतिं दीनं वाष्पव्याकुललोचनम् । निश्वसंतं यथानागं तेजसा परिवर्जितम्

ते त्या दीन राजाला घेऊन गेले—अश्रूंनी व्याकुळ झालेले डोळे; तो हत्तीप्रमाणे निश्वास टाकीत होता आणि पूर्वीचा तेज हरपला होता।

Verse 94

पार्थिवोऽपि समन्वेष्य यत्नात्तान्सर्वतो मुनीन् । निर्विण्णः श्रमार्तश्च भार्याव्यसनदुःखितः

राजानेही सर्वत्र प्रयत्नपूर्वक त्या मुनींचा शोध घेतला; पण पत्नीच्या आपत्तीजन्य दुःखाने तो निराश झाला आणि श्रमाने व्याकुळ झाला।

Verse 96

अथ तां तादृशीं दृष्ट्वा सेवकैः सकलैर्वृतः । हाहेति स मुहुः प्रोच्य मूर्च्छितः प्रापतत्क्षितौ

मग तिला त्या अवस्थेत पाहून, सर्व सेवकांनी वेढलेला तो वारंवार ‘हाय! हाय!’ असे म्हणत मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळला।

Verse 111

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्याने दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तावानर्ताधिपतिकृतशोककथनंनामैकादशोत्तर शततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे एकाशी-सहस्री संहितायुक्त श्रीस्कंदमहापुराणातील षष्ठ नागरखंडात, श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत दमयन्ती-उपाख्यानात, ‘विप्रशापाने दमयन्तीला शिलारूप प्राप्त झाल्यावर आनर्ताधिपतीच्या शोकाचे कथन’ नामक एकशे अकरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 707

तस्माद्विडंबितो यस्मादाश्रमोऽयं तपस्विनाम् । शिलारूपा च भवती तस्माद्भवतु कुत्सिता

म्हणून—तपस्व्यांच्या या आश्रमाची विडंबना झाली आहे, आणि तू शिळारूप झाली आहेस—म्हणून तू निंदित व धिक्कृत हो।