Adhyaya 66

Verse 1

। सूत उवाच । तथा तत्रास्ति विख्यातं रामह्रद इति स्मृतम् । यत्र ते पितरस्तेन रुधिरेण प्रतर्पिताः

सूत म्हणाले—तेथे ‘रामह्रद’ म्हणून विख्यात असे एक सरोवर आहे, जिथे त्या रक्ताने पितर तृप्त झाले होते.

Verse 2

तत्र भाद्रपदे मासि योऽमावास्यामवाप्य च । पितॄन्संतर्पयेद्भक्त्या सोऽश्वमेधफलं लभेत्

तेथे भाद्रपद महिन्यात अमावास्येला जो जाऊन भक्तीने पितरांचे तर्पण करतो, तो अश्वमेधयज्ञासमान फल मिळवतो.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । अत्याश्चर्यमिदं सूत यद्ब्रवीषि महामते । यत्तेन पितरस्तत्र रुधिरेण प्रतर्पिताः

ऋषी म्हणाले—हे सूत, हे महामते! तू जे सांगतोस ते अत्यंत आश्चर्यकारक आहे की तेथे त्या रक्ताने पितर तृप्त झाले.

Verse 4

पितृणां तर्पणार्थाय मेध्याः संकीर्तिता बुधैः । पदार्था रुधिरं प्रोक्तं राक्षसानां प्रतर्पणे

पितरांच्या तर्पणासाठी पंडितांनी शुद्ध व योग्य पदार्थ सांगितले आहेत; परंतु राक्षसांचे प्रतितर्पण करण्यास रक्त हेच योग्य अर्पण म्हटले आहे।

Verse 5

श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च कर्म सद्भिर्विगर्हितम् । जामदग्न्येन तच्चीर्णं कस्मात्सूत वदस्व नः

हे कर्म श्रुति-स्मृतीविरुद्ध असून सत्पुरुषांनी निंदिलेले आहे. मग जामदग्न्याने (परशुरामाने) ते का केले? हे सूत, आम्हांस सांगा।

Verse 6

सूत उवाच । तेन कोपवशात्कर्म प्रतिज्ञां परिरक्षता । तत्कृतं तर्पिता येन पितरो रुधिरेण ते

सूत म्हणाले—क्रोधाच्या आवेशात, आणि आपली प्रतिज्ञा राखण्यासाठी त्याने ते कर्म केले; ज्यामुळे ते पितर रक्ताने तृप्त झाले।

Verse 7

पिता तस्य पुरा विप्रा जमदग्निर्निपातितः । क्षत्रियेण स्वधर्मस्थो विना दोषं द्विजोत्तमाः

पूर्वी, हे विप्रांनो, त्याचा पिता जमदग्नी एका क्षत्रियाने मारला; तो श्रेष्ठ द्विज स्वधर्मात स्थित व निर्दोष होता।

Verse 8

ततः कोपपरीतेन तेन प्रोक्तं महात्मना । रक्तेन क्षत्रियोत्थेन संतर्प्याः पितरो मया

मग क्रोधाने व्यापलेल्या त्या महात्म्याने म्हटले—‘क्षत्रियांपासून उत्पन्न रक्ताने मी माझ्या पितरांना तृप्त करीन।’

Verse 9

एतस्मात्कारणात्तेन रुधिरेण महात्मना । पितरस्तर्पिता सम्यक्तिलमिश्रेण भक्तितः

या कारणामुळे त्या महात्म्याने रक्तात तिळ मिसळून, भक्तिभावाने व विधिपूर्वक पितरांचे तर्पण केले।

Verse 10

ऋषय ऊचुः । जमदग्निर्हतः कस्मात्क्षत्रियेण महामुनिः । किंनामा स च भूपालो विस्तराद्वद सूत तत्

ऋषी म्हणाले—कुठल्या कारणाने एका क्षत्रियाने महामुनी जमदग्नीचा वध केला? आणि तो भूपाल कोण, त्याचे नाव काय? हे सूत, ते सर्व विस्ताराने सांग।

Verse 11

सूत उवाच । ऋचीकतनयः पूर्वं जमदग्निरिति स्मृतः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रासीद्दग्धकल्मषः

सूत म्हणाला—पूर्वी ऋचीकाचा पुत्र ‘जमदग्नी’ या नावाने प्रसिद्ध होता। हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात तो राहात असे; जणू त्याचे पाप दग्ध झाले होते।

Verse 12

चत्वारस्तस्य पुत्राश्च बभूवुर्गुणसंयुताः । जघन्योऽपि गुणज्येष्ठस्तेषां रामो बभूव ह

त्याला चार पुत्र होते, सर्व गुणसंपन्न. जरी राम सर्वांत धाकटा होता, तरी गुणांनी तो सर्वांत श्रेष्ठ होता।

Verse 13

कदाचिद्वसतस्तस्य जमदग्नेर्महावने । पुत्रेषु कन्दमूलार्थं निर्गतेषु वनाद्बहिः

एकदा जमदग्नी महावनात राहात असताना, त्याचे पुत्र कंदमुळे व फळे आणण्यासाठी वनाबाहेर गेले।

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो हैहयाधिपतिर्बली । सहस्रार्जुन इत्येव विख्यातो यो महीतले

त्याच वेळी बलवान् हैहयाधिपती तेथे आला—जो पृथ्वीवर ‘सहस्रार्जुन’ या नावाने विख्यात होता।

Verse 15

मृगलिप्सुर्वने तस्मिन्भ्रममाण इतस्ततः । श्रमार्तो वृषराशिस्थे भास्करे दिनमध्यगे

शिकाराची इच्छा धरून तो त्या वनात इकडे-तिकडे फिरत राहिला; परिश्रमाने थकून, जेव्हा सूर्य वृष राशीत मध्याह्नी होता, तेव्हा तो अत्यंत श्रांत झाला।

Verse 18

अथ तं पार्थिवं दृष्ट्वा स मुनिस्तुष्टिसंयुतः । अर्घं दत्त्वा यथान्यायं स्वागतेनाभिनंद्य च

मग त्या राजाला पाहून संतुष्ट झालेल्या मुनींनी विधिप्रमाणे अर्घ्य दिले आणि योग्य स्वागतवचनांनी त्याचे अभिनंदन केले।

Verse 19

सोऽपि तं प्रणिपत्योच्चैर्विनयेन समन्वितः । प्रतिसंभाषयामास कुशलं पर्यपृच्छत

त्यानेही विनययुक्त होऊन त्या मुनींना नमस्कार केला आणि प्रत्युत्तर देत त्यांच्या कुशलक्षेमाची विचारणा केली।

Verse 20

राजोवाच । कच्चित्ते कुशलं विप्र पुत्रशिष्यान्वितस्य च । साग्निहोत्र कलत्रस्य परिवारयुतस्य च

राजा म्हणाला—हे विप्र! तुम्ही कुशल आहात ना? पुत्र-शिष्यांसह, अग्निहोत्रासह, पत्नी आणि परिवार-परिजनांसह सर्वांचे कल्याण आहे ना?

Verse 21

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं सफलं च मे । यत्त्वं तपोनिधिर्दृष्टः सर्वलोकनमस्कृतः

आज माझा जन्म सफल झाला आणि माझे जीवनही धन्य झाले; कारण मी तुम्हांला पाहिले—तपोनिधी, ज्यांना सर्व लोक नमस्कार करतात।

Verse 22

एवमुक्त्वा स राजर्षिर्विश्रम्य सुचिरं ततः । पीत्वापस्तमुवाचेदं प्रणिपत्य महामुनिम्

असे बोलून तो राजर्षी बराच वेळ विश्रांती घेऊ लागला। नंतर पाणी पिऊन, महामुनींना प्रणाम करून, तो असे म्हणाला।

Verse 23

अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्प्रयास्यामि निजं गृहम् । मम कृत्यं समादेश्यं येन ते स्यात्प्रयोजनम्

हे ब्रह्मन्, मला आज्ञा द्या; मी माझ्या घरी प्रस्थान करतो. माझ्याकडून जे कर्तव्य करावयाचे असेल ते मला सांगावे, ज्याने तुमचा प्रयोजन सिद्ध होईल।

Verse 24

जमदग्निरुवाच । देवतार्चनवेलायां त्वं मे गृहमुपागतः । मनोरथ इव ध्यातः सर्वदेवमयोऽतिथिः

जमदग्नी म्हणाले: देवतांच्या पूजेच्या वेळीच तू माझ्या घरी आला आहेस—जणू मनात ध्यानी धरलेला मनोरथ. अतिथी रूपाने तू सर्वदेवमय आहेस।

Verse 25

तस्मान्मेऽस्ति परा प्रीतिर्भक्तिश्च नृपसत्तम । तत्कुरुष्व मया दत्तं स्वहस्तेनैव भोजनम्

म्हणून, हे नृपश्रेष्ठ, माझ्या मनात तुझ्याविषयी परम प्रीती व भक्ती आहे. म्हणून माझ्या स्वतःच्या हातांनी दिलेले हे भोजन स्वीकार कर।

Verse 26

राजा वा ब्राह्मणो वाथ शूद्रो वाप्यंत्यजोऽपि वा । वैश्वदेवान्तसंप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः

राजा असो, ब्राह्मण असो, शूद्र असो किंवा अंत्यजही असो—वैश्वदेवाच्या योग्य वेळी जो येतो, तोच खरा अतिथी; तो स्वर्गाचा द्वार ठरतो.

Verse 27

राजोवाच । ममैते सैनिका ब्रह्मञ्छतशोऽथ सहस्रशः । तैरभुक्तैः कथं भोक्तुं युज्यते मम कीर्तय

राजा म्हणाला—हे ब्रह्मन्! माझे हे सैनिक शेकडो-हजारो आहेत. ते न खाता मी भोजन करणे कसे योग्य ठरेल? मला सांगा.

Verse 28

जमदग्निरुवाच । सर्वेषां सैनिकानां ते संप्रदास्यामि भोजनम् । नात्र चिंता त्वया कार्या मुनिर्निष्किंचनो ह्यहम्

जमदग्नी म्हणाले—तुझ्या सर्व सैनिकांना मी भोजन देईन. याबद्दल तू चिंता करू नकोस; कारण मी निष्किंचन मुनि आहे.

Verse 29

यैषा पश्यति राजेंद्र धेनुर्बद्धा ममांतिके । एषा सूते मनोभीष्टं प्रार्थिता सर्वदैव हि

हे राजेंद्र! पाहा, माझ्या जवळ बांधलेली ही धेनू आहे. हिला मागितले की ती नेहमीच मनोइच्छित वस्तू देते.

Verse 30

सूत उवाच । ततश्च कौतुकाविष्टः स नृपो द्विजसत्तमाः । बाढमित्येव संप्रोच्य तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः

सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! मग तो राजा कुतूहलाने भरून ‘बाढम्’ असे म्हणत त्याच आश्रमात तेथेच राहिला.

Verse 31

ततः संतर्प्य देवांश्च पितॄंश्च तदनंतरम् । पूजयित्वा हविर्वाहं ब्राह्मणांश्च ततः परम्

त्यानंतर त्याने देवतांना विधिपूर्वक संतर्पित केले आणि मग पितरांचे तर्पण केले. हव्यवाह अग्नीची पूजा करून पुढे ब्राह्मणांनाही श्रद्धेने पूजिले।

Verse 32

उपविष्टस्ततः सार्धं सर्वैर्भृत्यैर्बुभुक्षितैः । श्रमार्तैर्विस्मयाविष्टैः कृते तस्य द्विजोत्तमाः

मग तो सर्व भृत्यांसह बसला—ते भुकेले, श्रमाने थकलेले आणि विस्मयाने भारलेले होते. इकडे श्रेष्ठ द्विज त्याच्यासाठी आवश्यक तयारी करू लागले।

Verse 33

ततः स प्रार्थयामास तां धेनुं मुनिसत्तमः । यो यत्प्रार्थयते देहि भोज्यार्थं तस्य तच्छुभे

तेव्हा मुनिश्रेष्ठाने त्या धेनूला प्रार्थना केली—“हे शुभे! जो जे मागेल, त्याला ते दे; जेणेकरून भोजनाची व्यवस्था होईल.”

Verse 34

ततः सा सुषुवे धेनुरन्नमुच्चावचं शुभम् । पक्वान्नं च विशेषेण चित्ताह्लादकरं परम्

मग त्या शुभ धेनूने नानाविध मंगलमय अन्न उत्पन्न केले—विशेषतः पक्वान्न, जे चित्ताला परम आनंद देणारे होते।

Verse 35

ततः खाद्यं च चव्यं च लेह्यं चोष्यं तथैव च । व्यंजनानि विचित्राणि कषायकटुकानि च । अम्लानि मधुराण्येव तिक्तानि गुणवंति च

तेव्हा चर्व्य, चोष्य, लेह्य आणि भोज्य असे सर्व पदार्थ प्रकट झाले; तसेच नानाविध व्यंजने—कषाय व कटु, अम्ल व मधुर, तिक्तही—सर्व उत्तम गुणांनी युक्त होती।

Verse 36

एवं प्राप्य परां तृप्तिं तया धेन्वा स भूपतिः । सेवकैः सबलैः सार्ध मन्नैरमृतसंभवैः

अशा रीतीने त्या धेनूमुळे परम तृप्ती प्राप्त करून तो राजा सेवक व सैन्यासह अमृतसम्भव अन्नांनी पूर्णपणे तृप्त झाला।

Verse 37

ततो भुक्त्यवसाने तु प्रार्थयामास भूपतिः । तां धेनुं विस्मयाविष्टो जमदग्निं महामुनिम्

नंतर भोजन संपल्यावर विस्मयाने भारावलेला राजा त्या धेनूबद्दल महामुनी जमदग्नींना विनंती करू लागला।

Verse 38

कामधेनुरियं ब्रह्मन्नार्हारण्यनिवासिनाम् । मुनीनां शान्तचित्तानां तस्माद्यच्छ मम स्वयम्

“हे ब्राह्मण! ही कामधेनू आहे; अरण्यवासी शांतचित्त मुनींनाच ती योग्य आहे. म्हणून आपण स्वतःच ती मला द्या।”

Verse 39

येनाऽकरान्करोम्यद्य लोकांस्तस्याः प्रभावतः । साधयामि च दुर्गस्थाञ्छत्रून्भूरिबलान्वितान्

“तिच्या प्रभावाने मी आजच सर्व लोकांकडून कर वसूल करीन आणि दुर्गात बसलेल्या, मोठ्या बळाने युक्त शत्रूंनाही जिंकून वश करीन।”

Verse 40

एवं कृते तव श्रेयो भविष्यति च सद्यशः । इह लोके परे चैव तस्मात्कुरु मयोदितम्

“असे केल्यास तुझे कल्याण होईल आणि त्वरित यशही मिळेल—या लोकी आणि परलोकीही; म्हणून मी सांगतो तसे कर।”

Verse 41

जमदग्निरुवाच । होमधेनुरियं राजन्ममैका प्राणसंमता । अदेया सर्वदा पूज्या तस्मान्नार्हसि याचितुम्

जमदग्नी म्हणाले—हे राजन्, ही माझी होमधेनू, प्राणासमान प्रिय अशी माझी एकमेव निधी आहे. ही कधीही दान देण्यास योग्य नाही, सदैव पूज्य आहे; म्हणून तू हिला मागू नये।

Verse 42

अहं शतसहस्रं ते यच्छाम्यस्याः कृते द्विज । धेनूनामपरं वित्तं यावन्मात्रं प्रवांछसि

हे द्विज, हिच्या बदल्यात मी तुला एक लक्ष देतो; आणि गायींच्या रूपाने दुसरे धनही—तुला जितके हवे तितके देईन।

Verse 43

जमदग्निरुवाच । अविक्रेया महाराज सामान्यापि हि गौः स्मृता । किं पुनर्होमधेनुर्या प्रभावैरीदृशैर्युता

जमदग्नी म्हणाले—हे महाराज, साधी गायसुद्धा स्मृतिशास्त्रात अविक्रेय सांगितली आहे; मग अशा अद्भुत प्रभावांनी युक्त ही होमधेनू तर किती अधिक अविक्रेय!

Verse 44

विमोहाद्ब्राह्मणो यो गां विक्रीणाति धनेच्छया । विक्रीणाति न सन्देहः स निजां जननीमिह

मोहामुळे जो ब्राह्मण धनलोभाने गाय विकतो, तो निःसंशय या लोकात आपल्या जननीलाच विकतो।

Verse 45

सुरां पीत्वा द्विजं हत्वा द्विजानां निष्कृतिः स्मृता । धेनुविक्रयकर्तॄणां प्रायश्चित्तं न विद्यते

द्विजांसाठी सुरापान व द्विजहत्या यांचेही प्रायश्चित्त स्मृतिशास्त्रात सांगितले आहे; पण धेनूविक्रय करणाऱ्यांसाठी प्रायश्चित्तच नाही।

Verse 46

राजोवाच । यदि यच्छसि नो विप्र साम्ना धेनुमिमां मम । बलादपि हरिष्यामि तस्मात्साम्ना प्रदीयताम्

राजा म्हणाला: हे ब्राह्मणा! जर तू ही गाय मला सामोपचाराने दिली नाहीस, तर मी ती बळाने हिरावून घेईन; म्हणून ती सामोपचारानेच द्यावी.

Verse 47

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा कोपसंयुक्तो जमदग्निर्द्विजोत्तमाः । अस्त्रमस्त्रमिति प्रोच्य समुत्तस्थौ सभातलात्

सूत म्हणाले: हे द्विजश्रेष्ठांनो! ते ऐकून क्रोधित झालेले जमदग्नी 'अस्त्र! अस्त्र!' असे म्हणत सभेतून उठून उभे राहिले.

Verse 48

ततस्ते सेवकास्तस्य नृपतेश्चित्तवेदिनः । अप्राप्तशस्त्रं तं विप्रं निजघ्नुर्निशितायुधैः

तेव्हा त्या राजाचे मन जाणणाऱ्या सेवकांनी, शस्त्र हाती येण्यापूर्वीच त्या ब्राह्मणाला तीक्ष्ण शस्त्रांनी मारून टाकले.

Verse 49

तस्यैवं वध्यमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः । रेणुकाख्या प्रिया भार्या पपातोपरि दुःखिता

अशा प्रकारे महात्मा जमदग्नी मारले जात असताना, त्यांची रेणुका नावाची प्रिय पत्नी दुःखी होऊन त्यांच्या अंगावर पडली.

Verse 50

साऽपि नानाविधैस्तीक्ष्णैः खण्डिता वरवर्णिनी । आयुःशेषतया प्राणैर्न कथंचिद्वियोजिता

ती सुंदरी सुद्धा अनेक प्रकारच्या तीक्ष्ण शस्त्रांनी जखमी झाली, परंतु आयुष्य शिल्लक असल्यामुळे तिचे प्राण गेले नाहीत.

Verse 51

एवं हत्वा स विप्रेन्द्रं जमदग्निं महीपतिः । तां धेनुं कालयामास यत्र माहिष्मती पुरी

अशा रीतीने ब्राह्मणश्रेष्ठ जमदग्नीचा वध करून त्या राजाने ती धेनू हाकत नेली, जिथे माहिष्मती नगरी वसलेली आहे।

Verse 52

अथ सा काल्यमाना च धेनुः कोपसमन्विता । जमदग्निं हतं दृष्ट्वा ररम्भ करुणं मुहुः

मग हाकली जात असलेली ती धेनू क्रोधाने भरली; जमदग्नीला मारलेले पाहून ती पुन्हा पुन्हा करुण रंभू लागली।

Verse 53

तस्याः संरम्भमाणाया वक्त्रमार्गेण निर्गताः । पुलिन्दा दारुणा मेदाः शतशोऽथ सहस्रशः

ती क्रोधाने उफाळताच तिच्या मुखमार्गातून पुलिंद—भयंकर, उग्र योद्धे—प्रथम शेकड्यांनी आणि मग हजारोंनी बाहेर पडले।

Verse 54

नानाशस्त्रधराः सर्वे यमदूता इवापराः । प्रोचुस्तां सादरं धेनुमाज्ञां देहि द्रुतं हि नः

ते सर्व विविध शस्त्रे धारण करून, जणू यमदूतांसारखे होते; आणि आदराने त्या धेनूला म्हणाले—“आम्हाला लवकर आज्ञा द्या।”

Verse 55

साऽब्रवीद्धन्यतामेतद्धैहयाधिपतेर्बलम् । अथ तैः कोपसंयुक्तैर्दारुणैर्म्लेच्छजातिभिः । विनाशयितुमारब्धं शितैः शस्त्रैर्निरर्गलम्

ती म्हणाली—“हैहयाधिपतीचे हे बळ धन्य होवो, त्याला योग्य फल मिळो।” मग क्रोधाने भरलेले ते भयंकर म्लेच्छजातीचे लोक तीक्ष्ण शस्त्रांनी निर्बंध न ठेवता संहार करू लागले।

Verse 56

न कश्चित्पुरुषस्तेषां सम्मुखोऽप्यभवद्रणे । किं पुनः सहसा योद्धुं भयेन महतान्वितः

रणांगणात त्यांच्यातील एकही पुरुष समोरासमोर उभा राहू शकला नाही; मग महाभयाने ग्रासून सहसा युद्ध करणे तर दूरच।

Verse 57

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा वध्यमानं समंततः । पुलिन्दैर्दारुणाकारैः प्रोचुस्तं मन्त्रिणो नृपम्

मग सैन्य भग्न झालेले व सर्व बाजूंनी भयानक रूपाच्या पुलिंदांकडून मारले जात असल्याचे पाहून, मंत्र्यांनी त्या राजाला सांगितले।

Verse 58

तेजोहानिः परा तेऽद्य जाता ब्रह्मवधाद्विभो । तस्माद्धेनुं परित्यज्य गम्यतां निजमंदिरम्

हे विभो! आज ब्राह्मणवधामुळे तुझ्या तेजाची मोठी हानी झाली आहे; म्हणून ही धेनू सोडून आपल्या राजमंदिरास जा।

Verse 59

यावन्नागच्छते तस्य रामोनाम सुतो बली । नो चेत्तेन हतोऽत्रैव सबलो वधमेष्यसि

त्याचा ‘राम’ नावाचा बलवान पुत्र येण्यापूर्वीच निघून जा; नाहीतर तो तुला इथेच सैन्यासह ठार करून मृत्यूकडे नेईल।

Verse 60

नैषा शक्या बलान्नेतुं कामधेनुर्महोदया । शक्तिरूपा करोत्येवं या सृष्टिं स्वयमेव हि

ही महोदया कामधेनू बलाने नेणे शक्य नाही; कारण ती शक्तिरूपा असून स्वेच्छेनेच सृष्टी प्रकट करते।

Verse 61

ततः स पार्थिवो भीतस्तेषां वाक्याद्विशेषतः । जगाम हित्वा तां धेनुं स्वस्थानं हतसेवकः

तेव्हा तो राजा त्यांच्या वचनांमुळे विशेषतः भयभीत होऊन, ती धेनू सोडून, सेवक मारले गेलेला असा आपल्या स्थानी परत गेला।