Adhyaya 138

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किं कृतं धर्मराजेन तपोध्यानादिकं च यत् । मांडव्यशापनाशाय तदस्माकं प्रकीर्तय

ऋषी म्हणाले—मांडव्याच्या शापाचा नाश करण्यासाठी धर्मराजांनी कोणते तप, ध्यान इत्यादी केले? ते आम्हाला सांगा।

Verse 2

सूत उवाच । मांडव्य शापमासाद्य धर्मराजः सुदुःखितः । तपस्तेपे द्विजश्रेष्ठास्तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थितः

सूत म्हणाले—मांडव्याचा शाप लागल्याने धर्मराज अत्यंत दुःखी झाले. हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्यांनी त्या क्षेत्रातच स्थिर राहून तप केले।

Verse 3

प्रासादं देवदेवस्य संविधाय कपर्दिनः । अव्यग्रं पूजयामास पुष्पधूपानुलेपनैः

देवाधिदेव कपर्दी (शिव) यांचा प्रासाद-मंदिर उभारून, त्यांनी अव्यग्र चित्ताने पुष्प, धूप व अनुलेपनांनी पूजा केली।

Verse 4

ततः कालेन महता तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यदीप्सितम्

त्यानंतर बराच काळ गेल्यावर महेश्वर त्याच्यावर प्रसन्न झाले व म्हणाले—“मी वरदाता आहे; तुला जे अभिप्रेत आहे ते माग.”

Verse 5

धर्मराज उवाच । अहं देव पुरा शप्तो मांडव्येन महात्मना । स्वधर्मे वर्तमानोऽपि सर्वदोषविवर्जितः

धर्मराज म्हणाले—“हे देव! पूर्वी महात्मा मांडव्यांनी मला शाप दिला; मी स्वधर्मात वर्तत असूनही सर्व दोषांपासून मुक्त होतो.”

Verse 6

कुपितेन च तेनोक्तं शूद्रयोनौ भविष्यसि

आणि ते क्रोधाने मला म्हणाले—“तू शूद्रयोनीत जन्म घेशील.”

Verse 7

तत्रापि च महद्दुःखं ज्ञातिनाशसमुद्रवम् । मच्छापजनितं सद्यो जातिजं समवाप्स्यसि

“तिथेही नातलगांच्या नाशातून उद्भवलेले महान दुःख तुला भोगावे लागेल; माझ्या शापाने उत्पन्न, जन्मजन्य ती वेदना तुला तत्क्षणी प्राप्त होईल.”

Verse 8

तस्मात्त्राहि सुरश्रेष्ठ तस्या योनेः सकाशतः । कथं चैतद्विधो भूत्वा तस्यां जन्म करोम्यहम्

“म्हणून, हे सुरश्रेष्ठ! त्या योनीपासून माझे रक्षण करा. मी असा असताना त्या अवस्थेत जन्म कसा घेऊ?”

Verse 9

तत्रापि च महदुःखं ज्ञातिनाशसमुद्भवम् । एतदर्थे सुरश्रेष्ठ मया चाराधितो भवान्

त्या जन्मातही नातलगांच्या नाशातून उत्पन्न होणारे महान दुःख होईल। म्हणूनच, हे देवश्रेष्ठा, मी भक्तिभावाने तुमची आराधना केली आहे।

Verse 10

श्रीभगवानुवाच । न तस्य सन्मुनेर्वाक्यं शक्यते कर्तुमन्यथा । तस्माच्छूद्रोऽपि भूत्वा त्वं न संतानमवाप्स्यसि

श्रीभगवान म्हणाले—त्या सत्यमुनीचे वचन अन्यथा करता येत नाही। म्हणून तू शूद्र होऊनही संतती प्राप्त करणार नाहीस।

Verse 11

ज्ञातिक्षयं प्रदृष्ट्वापि नैव दुःखमवाप्स्यसि । यतो निषिध्यमानापि न करिष्यंति ते वचः

नातलगांचा क्षय पाहूनही तुला दुःख होणार नाही; कारण निषेध केले तरी ते तुझे वचन पाळणार नाहीत।

Verse 12

एतस्मात्कारणाच्चित्ते न ते दुःखं भविष्यति । ज्ञातिजं धर्मराजैतत्सत्यमेव मयोदितम्

याच कारणामुळे तुझ्या चित्तात दुःख उत्पन्न होणार नाही। हे धर्मराजा, हे दुःख नातलगांशी संबंधित आहे—मी सत्यच सांगितले आहे।

Verse 13

स्थित्वा वर्षशतं प्राज्ञ त्वं शूद्रो धर्मवत्सलः । उपदेशान्बहून्दत्त्वा ज्ञातिभ्यो हितकाम्यया । अपि श्रद्धा विहीनेषु पापात्मसु सदैव हि

हे प्राज्ञा, तू शूद्र असूनही धर्मवत्सल राहून शंभर वर्षे जगशील। हिताच्या इच्छेने तू नातलगांना अनेक उपदेश देशील, जरी ते सदैव पापी व श्रद्धाहीन असतील।

Verse 14

ततो वर्षशते पूर्णे ब्रह्मद्वारेण केवलम् । आत्मानं सम्यगुत्सृज्य मोक्षमेव प्रयास्यसि

मग शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर, केवळ ब्रह्मद्वारानेच तू विधिपूर्वक देहत्याग करून मोक्षालाच प्राप्त होशील।

Verse 15

एवमुक्त्वा स भगवान्गतश्चादर्शनं ततः । धर्मराजोऽपि तं शापं भेजे मांडव्यसंभवम्

असे बोलून भगवान् तेथून अदृश्य झाले. आणि धर्मराजानेही मांडव्यापासून उत्पन्न झालेला तो शाप भोगला.

Verse 16

तदा विदुररूपेण ह्यवतीर्य धरातले । मांडव्यस्य वचः सत्यं स चकार महामतिः

तेव्हा तो महामती विदुररूपाने धरातळी अवतरून मांडव्याचे वचन सत्य करून गेला.

Verse 17

जातो भगवता साक्षाद्व्यासेनामिततेजसा । पाराशर्येण विप्रेण दासीगर्भसमुद्भवः

तो साक्षात् भगवंताच्या अंशरूप, अमित तेजस्वी व्यास—पाराशर्य ब्राह्मण—यांच्यामुळे दासीच्या गर्भातून जन्मला.

Verse 18

एतद्वः सर्वमाख्यातं धर्मराजसमुद्भवम् । आख्यानं यदहं पृष्टः सर्वपातकनाशनम्

धर्मराजाच्या प्राकट्याचा हा सर्व वृत्तांत मी तुम्हाला सांगितला—ज्याविषयी मला विचारले होते ते आख्यान सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 138

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहरस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धर्मराजेश्वरोत्पत्तिवर्णनंनामाष्टात्रिंशदुत्तरशततमोअध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात “धर्मराजेश्वर उत्पत्तीचे वर्णन” नामक एकशे अडतीसावा अध्याय समाप्त झाला।