Adhyaya 243

Verse 1

। ब्रह्मोवाच । शूद्रः पैजवनोनाम गार्हस्थ्याच्छुद्धिमाप्तवान् । धर्ममार्गाविरोधेन तन्निबोध महामते

ब्रह्मा म्हणाले—पैजवन नावाचा एक शूद्र गृहस्थाश्रमाच्या आचरणाने, धर्ममार्गाचा विरोध न करता, शुद्धीला प्राप्त झाला. हे महामते, ते जाणून घे.

Verse 2

आसीत्पैजवनः शूद्रः पुरा त्रेतायुगे किल । स्वधर्मनिरतः ख्यातो विष्णुब्राह्मणपूजकः

पूर्वी त्रेतायुगात पैजवन नावाचा एक शूद्र होता. तो स्वधर्मनिष्ठ, विष्णुभक्त आणि ब्राह्मणपूजक म्हणून प्रसिद्ध होता.

Verse 3

न्यायागतधनो नित्यं शांतः सर्वजनप्रियः । सत्यवादी विवेकज्ञस्तस्य भार्या च सुन्दरी

त्याचे धन नेहमी न्यायमार्गाने मिळविलेले होते; तो नित्य शांत व सर्वजनप्रिय होता. तो सत्यवादी व विवेकज्ञ होता, आणि त्याची पत्नीही सुंदर होती.

Verse 4

धर्मोढा वेदविधिना समानकुलजा शुभा । पतिव्रता महाभागा देवद्विजहिते रता

ती वेदविधीनुसार धर्मपूर्वक विवाहिता, समानकुलजा व शुभ होती. ती पतिव्रता, महाभागा आणि देव व ब्राह्मणांच्या हितासाठी रत असे.

Verse 5

काश्यां संबंधिता बाला वैजयंत्यां विवाहिता । सा धर्माचरणे दक्षा वैष्णवव्रतचारिणी

ती बाला काशीत संबंधिता (साखरपुडा) झाली आणि वैजयंतित विवाहिता झाली. ती धर्माचरणात दक्ष व वैष्णव व्रतांचे पालन करणारी होती.

Verse 6

भर्त्रा सह तथा सम्यक्चिक्रीडे सुविनीतवत् । सोऽपि रेमे तया काले हस्तिन्येव महागजः

ती पतीसह सुसंस्कृत संयमाने यथोचित क्रीडा-विहार करी. आणि तोही त्या काळी तिच्यासह तसाच रमला, जसा महागज आपल्या हथिणीसह रमतो.

Verse 7

अर्थाप्तिः पूर्वपुण्येन जाता तस्य महात्मनः । वाणिज्यं स्वजनैर्नित्यं स्वदेशपरदेशजम्

पूर्वपुण्याच्या प्रभावाने त्या महात्म्यास संपत्तीची प्राप्ती झाली. त्याचे स्वजन स्वदेशात व परदेशातही नित्य व्यापार करीत असत.

Verse 8

कारयत्यर्थजातैश्च परकीयस्वकीयजैः । एवमर्थश्च बहुधा संजातो धर्मदर्शिनः

परकीय व स्वकीय अशा दोन्ही प्रकारे मिळालेल्या धनाने तो अनेक कार्ये करवित असे. अशा रीतीने धर्मदर्शी त्या पुरुषास विविध प्रकारची संपत्ती प्राप्त झाली.

Verse 9

पुत्रत्रयं च संजातं पितुः शुश्रूषणे रतम् । तस्य पुत्राः पितुर्भक्ता द्रव्यादिमदवर्जिताः

त्याला तीन पुत्र झाले, जे पित्याच्या सेवेत तत्पर होते. ते पुत्र पितृभक्त होते आणि धनादि गोष्टींमुळे येणाऱ्या मदापासून मुक्त होते.

Verse 10

पितृवाक्यरताः श्रेष्ठाः स्वधर्माचारशोभनाः । पित्रोः शुश्रूषणादन्यन्नाभिनंदंति किंचन

ते श्रेष्ठ होते—पित्याच्या वचनांत रमणारे आणि स्वधर्माचरणाने शोभणारे. माता-पित्याच्या सेवेशिवाय अन्य कशातही ते आनंद मानत नसत.

Verse 11

ते सम्बन्धैः सुसंबद्धाः पित्रा धर्मार्थदर्शिना । तत्पत्न्यो मातृपित्रर्चां कारयंत्यनिवारितम्

धर्म व अर्थ जाणणाऱ्या पित्याने त्यांना योग्य संबंधांनी उत्तम रीतीने जोडले. त्यांच्या पत्नी माता-पित्याची पूजा व मान निरंतर, अविरतपणे करीत असत.

Verse 12

ऋद्धिमद्भवनं तस्य धनधान्यसमन्वितम् । सोऽपि धर्मरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः

त्याचे भवन समृद्ध होते, धन-धान्याने परिपूर्ण होते. तरीही तो नित्य धर्मनिष्ठ राहून देवपूजा व अतिथिसत्कार करीत असे.

Verse 13

गृहागतो न विमुखो यस्य जातु कदाचन । शीतकाले धनं प्रादादुष्णकाले जलान्नदः

जो कोणी त्याच्या घरी येई, तो कधीही परत पाठविला जात नसे. हिवाळ्यात तो धन देई आणि उन्हाळ्यात पाणी व अन्न दान करी.

Verse 14

वर्षा काले वस्त्रदश्च बभूवान्नप्रदः सदा । वापीकूपतडागादिप्रपादेवगृहाणि च

पावसाळ्यात तो वस्त्रदान करी आणि सदैव अन्नदान करीत असे. तसेच त्याने विहिरी, बावड्या, तळी, पाणपोया, देवळे व धर्मशाळा उभारल्या.

Verse 15

कारयत्युचिते काले शिवविष्णुव्रतस्थितः । इष्टधर्मस्तु वर्णानां समाचीर्णो महाफलः

योग्य काळी तो विधी-अनुष्ठाने करवित असे, शिव-विष्णूच्या व्रतांत स्थित असे. वर्णांचा इष्ट धर्म योग्य रीतीने आचरिला तर तो महाफळ देतो.

Verse 16

अन्येषां पूर्तधर्माणां तेषां पूर्तकरः सदा । स बभूव धनाढ्योपि व्यसनैर्न समाश्रितः

इतरांच्या पूर्तधर्माच्या कार्यांनाही तो सदैव पूर्णत्वास नेई. धनाढ्य असूनही तो कधीही व्यसनांनी वा आपत्तींनी ग्रस्त झाला नाही.

Verse 17

एकदा गालवमुनिः शिष्यैर्बहुभिरावृतः

एकदा मुनि गालव अनेक शिष्यांनी वेढलेला तेथे आला।

Verse 18

विष्णुभक्तिरतो नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

तो नित्य विष्णुभक्तीत रत असे, विशेषतः पवित्र चातुर्मासात।

Verse 19

स वाग्भिर्मधुभिस्तस्य अभ्युत्थानासनादिभिः । उपचारैः पुनर्युक्तः कृतार्थ इव मानयन्

मधुर वचने, उठून स्वागत, आसनदान आणि वारंवार योग्य उपचार करून, जणू कृतार्थ झाल्यासारखा त्यांचा मान केला।

Verse 20

अद्य मे सफलं जन्म जातं जीवितमुत्तमम् । अद्य मे सफलो धर्मः कुशलश्चोद्धृतस्त्वया

आज माझा जन्म सफल झाला, माझे जीवन उत्तम झाले। आज माझा धर्म फलदायी झाला आणि माझे कल्याण तुझ्यामुळे उन्नत झाले।

Verse 21

मम पापसहस्राणि दृष्ट्या दग्धानि ते मुने । गृहं मम गृहस्थस्य सकलं पावितं त्वया

हे मुने! तुझ्या दृष्टीने माझी हजारो पापे दग्ध झाली. मी गृहस्थ; माझे संपूर्ण घर तुझ्यामुळे पावन झाले।

Verse 22

तस्य भक्त्या प्रसन्नोऽभूद्गतमार्गपरिश्रमः । उवाच मुनिशार्दूलः सच्छूद्रं तं कृतांजलिम्

त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन, प्रवासाचा थकवा निवल्यावर मुनिशार्दूलाने हात जोडून उभ्या असलेल्या त्या सद्शूद्रास असे म्हटले।

Verse 23

कच्चित्ते कुशलं सौम्य मनो धर्मे प्रवर्तते । अर्थानुबंधाः सततं बन्धुदारसुतादयः

हे सौम्य, तुझे सर्व कुशल आहे ना? तुझे मन धर्मात प्रवृत्त राहते का? आणि बंधु, पत्नी, पुत्र इत्यादी अर्थसंबंधी बंधने सतत तुला आसक्तीने बांधतात का?

Verse 24

गोविन्दे सततं भक्तिस्तथा दाने प्रवर्तते । धर्मार्थकाम कार्येषु सप्रभावं मनस्तव

गोविंदावर तुझी सतत भक्ती आहे का, तसेच दानातही तुझी प्रवृत्ती चालू आहे का? धर्म-अर्थ-काम यांच्या कार्यांत तुझे मन शुभ प्रभाव व योग्य सामर्थ्याने युक्त राहो।

Verse 25

विष्णुपादोदकं नित्यं शिरसा धार्यते न वा । पादोद्भवं च गंगोदं द्वादशाब्दफलप्रदम्

तू नित्य विष्णुपादोदक शिरावर धारण करतोस का नाही? प्रभूच्या चरणांतून उत्पन्न झालेले ते गंगाजल बारा वर्षांच्या पुण्याचे फळ देणारे आहे।

Verse 26

चातुर्मास्ये विशेषेण तत्फलं द्विगुणं भवेत् । हरिभक्तिर्हरिकथा हरिस्तोत्रं हरेर्नतिः

चातुर्मास्यात विशेषतः त्याचे फळ द्विगुण होते. हरिभक्ती, हरिकथा, हरिस्तोत्र आणि हरीला नमस्कार—हीच प्रिय साधना आहे.

Verse 27

हरिध्यानं हरेः पूजा सुप्ते देवे च मोक्षकृत् । एवं ब्रुवाणं स मुनिं पुनराह नतिं गतः

हरिचे ध्यान आणि हरिची पूजा—भगवान् योगनिद्रेत असतानाही—मोक्ष देणारी आहे. असे म्हणणाऱ्या मुनिंना नमस्कार करून तो पुन्हा बोलला.

Verse 28

भवद्दृष्ट्याश्रमफलमेतज्जातं न संशयः । तथापि श्रोतुमिच्छामि तव वाणीमनामयीम्

आपल्या दर्शनमात्रानेच आश्रमजीवनाचे फळ प्राप्त झाले—यात संशय नाही. तरीही तुमची निर्मळ, दोषरहित वाणी ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.

Verse 29

भवादृशानां गमनं सर्वार्थेषु प्रकल्पते । ततस्तौ सुमुदा युक्तौ संजातौ हृष्टचेतसौ

तुमच्यासारख्या सत्पुरुषाचे आगमन सर्व कार्ये सिद्ध करणारे असते. म्हणून ते दोघेही महान आनंदाने युक्त होऊन हर्षितचित्त झाले.

Verse 30

मुनिं पैजवनोनाम सच्छूद्रः प्राह संमतः । किमागमनकृत्यं ते कथयस्व प्रसादतः

पैजवन नावाचा सद्शूद्र, जो योग्य व मान्य होता, त्याने मुनिंना म्हटले—“आपल्या आगमनाचे प्रयोजन काय? कृपया सांगावे.”

Verse 31

को वा तीर्थप्रसंगश्च चातुर्मास्ये समीपगे । गालवः प्राह सच्छूद्रं धार्मिकं सत्यवादिनम्

“किंवा चातुर्मास्य जवळ आले असता कोणता तीर्थप्रसंग आहे?”—असे गालवाने त्या सद्शूद्राला विचारले, जो धर्मात्मा व सत्यवादी होता.

Verse 32

मम तीर्थावसिक्तस्य मासा बहुतरा गताः । इदानीमाश्रमं यास्ये चातुर्मास्ये समागते

तीर्थस्नान करत करत माझे अनेक महिने निघून गेले. आता चातुर्मास्य आले आहे; म्हणून मी माझ्या आश्रमास जाईन.

Verse 33

आषाढशुक्लैकादश्यां करिष्ये नियमं गृहे । नारायणस्य प्रीत्यर्थं श्रेयोऽर्थं चात्मनस्तथा । प्रत्युवाच मुनिर्धर्मान्विनयानतकन्धरम्

आषाढ शुक्ल एकादशीला मी घरी नियम-व्रत करीन—नारायणाच्या प्रीत्यर्थ आणि माझ्या परम कल्याणासाठी. असे म्हणून मुनिंनी विनयाने मान झुकविलेल्यास धर्मोपदेश केला.

Verse 34

पैजवन उवाच । मामनुग्रहजां बुद्धिं ब्रूहि त्वं द्विजपुंगव । वेदेऽधिकारो नैवास्ति वेदसारजपस्य वा

पैजवन म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ, तुमच्या कृपेने उत्पन्न झालेली बुद्धी मला सांगा. मला वेदाध्ययनाचा अधिकार नाही, वेदसार-जपाचाही नाही.

Verse 35

पुराणस्मृतिपाठस्य तस्मात्किंचिद्वदस्व मे । तत्त्वात्मसदृशं किंचिद्भाति रूपं महाफलम्

म्हणून पुराण-स्मृतिपाठातून काही तरी मला सांगा. तत्त्व व आत्म्याशी सुसंगत, महाफल देणारे आणि तेजस्वी असे काही साधन दिसते.

Verse 36

चातुर्मास्ये विशेषेण मुक्तिसंसाधकं वद

विशेषतः चातुर्मास्यात मोक्षसिद्धी साधणारे काही साधन सांगा.

Verse 37

गालव उवाच । शालिग्रामगतं विष्णुं चक्रांकित पुटं सदा । येऽर्चयन्ति नरा नित्यं तेषां भुक्तिस्त्वदूरतः

गालव म्हणाला—चक्रचिन्हांकित शालिग्रामात वसणाऱ्या विष्णूची जे नर नित्य पूजा करतात, त्यांच्यापासून विषयभोग दूर राहतात।

Verse 38

शालिग्रामे मनो यस्य यत्किंचित्क्रियते शुभम् । अक्षय्यं तद्भवेन्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

ज्याचे मन शालिग्रामावर स्थिर आहे, त्याने केलेले कोणतेही शुभ कर्म नित्य अक्षय फल देणारे होते; विशेषतः चातुर्मास्यात।

Verse 39

शालिग्रामशिला यत्र यत्र द्वारावती शिला । उभयोः संगमः प्राप्तो मुक्तिस्तस्य न दुर्लभा

जिथे शालिग्रामशिला आणि जिथे द्वारावतीशिला—दोन्हींचा संगम प्राप्त होतो, त्याला मोक्ष दुर्लभ राहत नाही।

Verse 40

शालिग्रामशिला यस्यां भूमौ संपूज्यते नृभिः । पञ्चक्रोशं पुनात्येषा अपि पापशतान्वितैः

ज्या भूमीवर नरांनी शालिग्रामशिलेची विधिपूर्वक पूजा केली जाते, ती शिला पाच क्रोशपर्यंतचा प्रदेश पवित्र करते, जरी लोक शेकडो पापांनी युक्त असले तरी।

Verse 41

तैजसं पिंडमेतद्धि ब्रह्मरूपमिदं शुभम् । यस्याः संदर्शनादेव सद्यः कल्मषनाशनम्

हे खरोखर तेजोमय पिंड आहे—ब्रह्माचे हे शुभ रूप; हिच्या दर्शनमात्रानेच तत्क्षणी कल्मष नष्ट होतो।

Verse 42

सर्वतीर्थानि पुण्यानि देवतायतनानि च । नद्यः सर्वा महाशूद्र तीर्थत्वं प्राप्नुवंति हि

हे महाशूद्र! सर्व पुण्यतीर्थे, देवतांची पवित्र देवळे आणि सर्व नद्या—या माहात्म्याच्या संबंधाने—खरोखरच तीर्थत्व प्राप्त करतात.

Verse 43

सन्निधानेन वै तस्याः क्रिया सर्वत्रशोभनाः । व्रजंति हि क्रियात्वं च चातुर्मास्ये विशेषतः

तिच्या सन्निधीमात्राने सर्वत्र सर्व क्रिया शुभ व शोभनीय होतात; आणि त्या पूर्ण फलदायी ठरतात—विशेषतः पवित्र चातुर्मास्यात.

Verse 44

पूज्यते भवने यस्य शालिग्राम शिला शुभा । कोमलैस्तुलसीपत्रैर्विमुखस्तत्र वै यमः

ज्या घरात शुभ शालिग्राम-शिळेची कोवळ्या तुळशीपत्रांनी पूजा होते, त्या ठिकाणाहून यमराज निश्चयच परावृत्त होतात.

Verse 45

ब्राह्मणक्षत्रियविशां सच्छूद्राणामथापि वा । शालिग्रामाधिकारोऽस्ति न चान्येषां कदाचन

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तसेच सदाचारी शूद्र यांना शालिग्रामपूजेचा अधिकार आहे; परंतु इतरांना कधीही नाही.

Verse 46

सच्छूद्र उवाच । ब्रह्मन्वेदविदां श्रेष्ठ सर्वशास्त्रविशारद । स्त्रीशूद्रादिनिषेधोऽयं शालिग्रामे हि श्रूयते

सच्छूद्र म्हणाला—हे ब्रह्मन्! वेदविद्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व शास्त्रांत पारंगत—शालिग्रामविषयी स्त्री, शूद्र इत्यादींचा हा निषेधही ऐकिवात आहे.

Verse 47

मादृशस्त्वं कथं शालिग्रामपूजाविधिं वद

माझ्यासारखा मनुष्य कसा योग्य ठरेल? कृपा करून शालिग्राम-पूजेची योग्य विधी मला सांगा.

Verse 48

गालव उवाच । असच्छूद्रगतं दास निषेधं विद्धि मानद । स्त्रीणामपि च साध्वीनां नैवाभावः प्रकीर्तितः

गालव म्हणाले—हे मान्य दासा, निषेध हा असद् शूद्रासाठी आहे; आणि स्त्रियांसाठीही, विशेषतः साध्वी व धर्मनिष्ठांसाठी, कोणतीही अयोग्यता सांगितलेली नाही.

Verse 49

मा भूत्संशयस्तेनात्र नाऽप्नुषे संशयात्फलम् । शालिग्रामार्चनपराः शुद्धदेहा विवेकिनः

याबाबत संशय करू नका; संशयामुळे फल मिळत नाही. जे शालिग्राम-अर्चनेत तत्पर असतात ते देहाने शुद्ध व बुद्धीने विवेकी होतात.

Verse 50

न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये च पूजकाः । शालिग्रामार्पितं माल्यं शिरसा धारयंति ये

चातुर्मासात जे पूजक शालिग्रामास अर्पिलेली माळ शिरावर धारण करतात, ते यमपुरीस जात नाहीत.

Verse 51

तेषां पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् । शालिग्राम शिलाग्रे तु ये प्रयच्छंति दीपकम्

जे शालिग्राम-शिलेपुढे दीप अर्पण करतात, त्यांच्या हजारो पापांचा तत्क्षणी नाश होतो.

Verse 52

तेषां सौरपुरे वासः कदाचिन्नैव हीयते । शालिग्रामगतं विष्णुं सुमनोभिर्मनोहरैः । येऽर्चयंति महाशूद्र सुप्ते देवे हरौ तथा

त्यांचा सौरपुरातील वास कधीही कमी होत नाही. हे महाशूद्र! जे शालिग्रामात वसलेल्या विष्णूची मनोहर, सुगंधी पुष्पांनी पूजा करतात—देव हरि योगनिद्रेत असतानाही—त्यांना ते अविनाशी फल प्राप्त होते.

Verse 53

पंचामृतेन स्नपनं ये कुर्वंति सदा नराः । शालिग्रामशिलायां च न ते संसारिणो नराः

जे लोक सदैव शालिग्राम-शिळेचे पंचामृताने स्नापन करतात, ते संसारचक्रात बांधले जात नाहीत; ते संसारी भटकणारे राहत नाहीत.

Verse 54

मुक्तेर्निदानममलं शालिग्रामगतं हरिम् । हृदि न्यस्य सदा भक्त्या यो ध्यायति स मुक्तिभाक्

जो शालिग्रामात वसलेल्या, निर्मळ व मुक्तीचे कारण असलेल्या हरिला हृदयात धारण करून सदैव भक्तीने ध्यान करतो, तो मोक्षाचा भागी होतो.

Verse 55

तुलसीदलजां मालां शालिग्रामोपरि न्यसेत् । चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकामानवाप्नुयात्

शालिग्रामावर तुळशीपानांची माळ अर्पण करावी; विशेषतः चातुर्मासात असे केल्याने साधक सर्व इच्छित कामना प्राप्त करतो.

Verse 56

न तावत्पुष्पजा माला शालिग्रामस्य वल्लभा । सर्वदा तुलसी देवी विष्णोर्नित्यं शुभा प्रिया

शालिग्रामाला फुलांची माळ तितकी प्रिय नाही; तुळशीदेवी सदैव मंगलदायिनी असून विष्णूची नित्यप्रिया आहे.

Verse 57

तुलसी वल्लभा नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । शालिग्रामो महाविष्णुस्तुलसी श्रीर्न संशयः

तुळशी नित्य वल्लभ आहे, विशेषतः चातुर्मास्यात। शालिग्राम हा महाविष्णुच आहे आणि तुळशी हीच श्री (लक्ष्मी) आहे—यात संशय नाही।

Verse 58

अतो वासितपानीयैः स्नाप्यं चंदनचर्चितैः । मंजरीभिर्युतं देवं शालग्रामशिलाहरिम्

म्हणून सुगंधित पाण्याने शालिग्राम-शिला-रूपी हरिला स्नान घालावे, चंदनाचा लेप करावा आणि तुळशीच्या मंजर्‍यांनी अलंकृत त्या देवाचे पूजन करावे।

Verse 59

तुलसीसंभवाभिश्च कृत्वा कामानवाप्नुयात् । पत्रे तु प्रथमे ब्रह्मा द्वितीये भगवाञ्छिवः

तुळशीपासून उत्पन्न द्रव्यांनी पूजन केल्यास इच्छित फल मिळते। तिच्या पहिल्या पानात ब्रह्मा आणि दुसऱ्या पानात भगवान शिव आहेत।

Verse 60

मंजर्यां भगवान्विष्णुस्तदेकस्थत्रया सदा । मंजरी दलसंयुक्ता ग्राह्या बुधजनैः शुभा

मंजरीत भगवान विष्णु आहेत; म्हणून त्या एकाच तुळशीत त्रिदेव सदा एकत्र वास करतात. म्हणून पानांसह शुभ तुळशी-मंजरी ज्ञानी जनांनी पूजेसाठी घ्यावी।

Verse 61

तां निवेद्य गुरौ भक्त्या जन्मादिक्षयकारणम् । शालिग्रामे धूपराशिं निवेद्य हरितत्परः

ते (तुळशी-अर्पण) भक्तीने गुरूंना अर्पण करून—जे जन्मादि क्षय करणारे आहे—हरिनिष्ठ होऊन शालिग्रामास धुपाचा ढीग अर्पण करावा।

Verse 62

चातुर्मास्ये विशेषेण मनुष्यो नैव नारकी । शालिग्रामं नरो दृष्ट्वा पूजितं कुसुमैः शुभैः

चातुर्मास्यात विशेषतः मनुष्य नरकगामी होत नाही; शुभ पुष्पांनी पूजिलेल्या शालिग्रामाचे दर्शन घेतल्याने नर नरकगतीपासून मुक्त होतो।

Verse 63

सर्वपापविशुद्धात्मा याति तन्मयतां हरौ । य स्तौत्यश्मगतं विष्णुं गंडकीजलसंभवम्

जो गंडकी-जलातून उत्पन्न शिळारूप विष्णूची स्तुती करतो, तो सर्व पापांपासून शुद्ध होऊन हरिमध्ये तन्मयता प्राप्त करतो।

Verse 64

श्रुतिस्मृतिपुराणैश्च सोऽपि विष्णुपदं व्रजेत् । शालिग्रामशिलायाश्च चतुर्विंशतिसंख्यकाः । भेदाः संति महाशूद्र ताञ्छृणुष्व महामते

श्रुती, स्मृती व पुराणांच्या प्रमाणाने तोही विष्णुपदास प्राप्त होतो। हे महाशूद्र, शालिग्रामशिळेचे चोवीस भेद आहेत—हे महामते, ते ऐक।

Verse 65

इमाः पूज्याश्च लोकेऽत्र चतुर्विंशतिसंख्यकाः । तासां च दैवतं विष्णुं नामानि च वदाम्यहम्

हे चोवीस प्रकार या लोकी पूज्य आहेत; त्यांचे अधिष्ठाता दैवत विष्णू आहे। आता मी त्यांची नावेही सांगतो।

Verse 66

स एव मूर्त्तश्चतुरुत्तरासिर्विंशद्भिरेको भगवान्यथाऽद्यः । स एव संवत्सरनामसंज्ञः स एव ग्रावागत आदिदेवः

तोच आद्य भगवान एक असूनही चोवीस मूर्तींनी प्रकट होतो। तोच (चोवीस) संवत्सरांच्या नावांनी ओळखला जातो; तोच आदिदेव पवित्र शिळारूपाने अवतरला आहे।

Verse 243

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्र-माहात्म्यांतर्गत, शेषशायी उपाख्यान व ब्रह्मा-नारद संवादात, चातुर्मास्य-माहात्म्याच्या पैजवनोपाख्यानात ‘शालिग्रामपूजन-माहात्म्यवर्णन’ नामक दोनशे त्रेचाळीसावा अध्याय समाप्त होतो.