Adhyaya 197

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु नागरो द्विजसत्तमाः । विश्वावसुरिति ख्यातो वेदवेदांगपारगः

सूत म्हणाले—त्याच काळी, हे श्रेष्ठ द्विजांनो! ‘विश्वावसु’ नावाचा एक नागर ब्राह्मण होता; तो वेद व वेदांगांत पारंगत होता.

Verse 2

पश्चिमे वयसि प्राप्ते तस्य पुत्रो बभूव ह । परावसुरिति ख्यातस्तस्य प्राणसमः सदा

तो वृद्धावस्थेस पोहोचला असता त्याला एक पुत्र झाला; तो ‘परावसु’ म्हणून प्रसिद्ध होता आणि सदैव त्याला प्राणासमान प्रिय होता.

Verse 3

स वेदाध्ययनं चक्रे यौवने समुपस्थिते । वयस्यैः संमतैः सार्धं सदा हास्य परायणैः

यौवन प्राप्त होताच त्याने वेदाध्ययन केले—समवयस्क, मान्य मित्रांसह, जे सदैव हास्य-विनोदात रमणारे होते.

Verse 4

कस्यचित्त्वथ कालस्य माघमास उपस्थिते । रात्रौ सोऽध्ययनं चक्र उपाध्यायगृहं गतः

मग एका वेळी, माघ मास येताच तो रात्री उपाध्यायांच्या घरी गेला आणि अध्ययन करू लागला।

Verse 5

निशीथे स समुत्थाय सर्वैर्मि त्रैश्च रक्षितः । वेश्यागृहं समासाद्य प्रसुप्तो वेश्यया सह

मध्यरात्री तो उठला; सर्व मित्रांच्या रक्षणाखाली वेश्यागृहास जाऊन वेश्येसह शय्या करून झोपला।

Verse 6

जलपूर्णं समाधाय जलपात्रं समीपगम् । निजाचमनयोग्यं च जलपानार्थमेव च

त्याने जवळ पाण्याने भरलेले पात्र ठेवले—स्वतःच्या आचमनास योग्य आणि केवळ जलपानासाठीच।

Verse 7

निशाशेषे तु संप्राप्ते स पिपासासमाकुलः । निद्रालस्यसमोपेतः शय्यां त्यक्त्वा समुत्थितः

रात्रि जवळजवळ संपता आली तेव्हा तो तहानेल्या अवस्थेत, झोप व आळसाने जड होऊन शय्या सोडून उठला।

Verse 8

वेश्याया मद्यपात्रं तु ह्यधस्तात्सं व्यवस्थितम् । तदादाय पपौ मद्यं जलभ्रांत्या यदैव सः

पण खाली वेश्येचे मद्यपात्र ठेवलेले होते; ते उचलून त्याने पाणी समजून मद्य प्राशन केले।

Verse 9

तदा मद्यं परिज्ञाय पात्रं त्यक्त्वा सुदुःखितः । वैराग्यं परमं गत्वा प्रलापानकरो द्बहून्

तेव्हा ते मद्य आहे असे कळताच तो पात्र टाकून देऊन अतिशय दुःखी झाला। परम वैराग्य प्राप्त होऊन तो अनेक विलाप करू लागला।

Verse 10

अहो निद्रान्वितेनाद्य किं मया विकृतं कृतम् । यदद्य मद्यमापीतं जलभ्रांत्या विगर्हितम्

“अहो! झोपेने ग्रस्त होऊन आज मी किती विकृत कर्म केले! पाणी समजून निंद्य मद्य मी प्यायलो।”

Verse 11

किं करोमि क्व गच्छामि कथं शुद्धिर्भवेन्मम । प्रायश्चित्तं करिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

“मी काय करू, कुठे जाऊ? माझी शुद्धी कशी होईल? जरी ते अतिशय कठीण असले तरी मी प्रायश्चित्त करीन।”

Verse 12

एवं निश्चित्य मनसा प्रभाते समुपस्थिते । शंखतीर्थं समासाद्य कृत्वा स्नानं तथा परम्

असा मनाशी निश्चय करून प्रभात होताच तो शंखतीर्थास पोहोचला आणि तेथे परम शुद्धिदायक स्नान केले।

Verse 13

सशिखं वपनं पश्चात्कारयित्वा त्वरावितः । गतश्च तिष्ठते यत्र ब्रह्मघोषपरायणः

नंतर शिखा ठेवून त्याने वपन करून घेतले; मग घाईने तो त्या ठिकाणी गेला, जिथे ब्रह्मघोषात परायण असा ब्राह्मण राहात होता।

Verse 14

उपाध्यायः सशिष्यश्च ब्रह्मस्थानं समाश्रितः । स गत्वा दूरतः स्थित्वा संनिविष्टो यथान्त्यजः

उपाध्याय शिष्यांसह ब्रह्मस्थानी निवास करीत होता. तो तेथे जाऊन दूर उभा राहिला व आपल्या दोषाने लज्जित होऊन जणू अंत्यजाप्रमाणे बसला.

Verse 15

श्मश्रुमूर्धजहीनस्तु यदा मित्रैर्विलोकितः । तदा हास्याद्धतो मूर्ध्नि हस्ताग्रैश्च मुहुर्मुहुः

मित्रांनी त्याला दाढी व डोक्याचे केस नसलेला पाहताच ते हसून उठले; उपहासाने वारंवार बोटांच्या टोकांनी त्याच्या मस्तकावर टकटक मारू लागले.

Verse 16

उपाध्यायस्तु तं दृष्ट्वा दीनं बाष्पपरिप्लुतम् । श्मश्रुमूर्धजसंत्यक्तं ततः प्रोवाच सादरम्

उपाध्यायांनी त्याला दीन, अश्रूंनी भिजलेला आणि दाढी व मस्तककेश त्यागलेला पाहून, मग आदराने व स्नेहाने त्याच्याशी बोलले.

Verse 17

किमद्य वत्स दूरे त्वमुपविष्टस्तु दैन्यधृक् । एहि मे संनिधौ ब्रूहि पराभूतोऽसि केन वा

“वत्सा, आज काय झाले? तू इतका दीन होऊन दूर का बसलास? माझ्या जवळ ये; सांग—तुला कोणी पराभूत व अपमानित केले?”

Verse 18

परावसुरुवाच । अयोग्योऽहं गुरो जातः सेवायास्तव सांप्रतम् । वेश्याया मंदिरस्थेन ज्ञात्वा निजकमंडलुम्

परावसु म्हणाला—“गुरुदेव, आता मी आपल्या सेवेयोग्य राहिलो नाही. वेश्येच्या घरात असताना माझ्या स्वतःच्या कमंडलूच्या प्रसंगातून (दोष) मला कळला.”

Verse 19

वेश्याया मद्यपात्रं तु मद्यपूर्णं प्रगृह्य च । तस्माद्देहि विभो मह्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये

मी वेश्येचे मद्याने भरलेले मद्यपात्र उचलून घेतले. म्हणून हे विभो, माझ्या शुद्धीसाठी मला प्रायश्चित्त द्या.

Verse 20

धर्मद्रोणेषु यत्प्रोक्तं तत्करिष्याम्यसंशयम्

धर्मग्रंथांत जे सांगितले आहे, ते मी निःसंशय करीन.

Verse 21

अथ तं बटवः प्रोचुर्वयस्यास्तस्य ये स्थिताः । हास्यं कृत्वा प्रकामाश्च वेश्या या गुरुसंनिधौ

मग त्याच्या जवळ उभे असलेले त्याचे वयस्य बटू खूप हसत-खेळत, गुरुसान्निध्यात असलेल्या त्या वेश्येबद्दल त्याला बोलू लागले.

Verse 22

या एषा नृपतेः कन्या ख्याता रत्नावती जने । अस्याः स्तनौ गृहीत्वा त्वमधरं पिबसि द्रुतम् । ततस्ते स्याद्विशुद्धिश्च नान्यथा प्रभविष्यति

ही राजाची कन्या असून लोकांत ‘रत्नावती’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हिचे स्तन धरून तू लवकर तिच्या अधरांचे पान कर; तेव्हाच तुझी शुद्धी होईल, अन्यथा नाही.

Verse 23

परावसुरुवाच । न वयस्या नर्मकालो विषमे मम संस्थिते । ममोपरि यदि स्नेहो वालमित्रत्वसंभवः । तदानीय द्विजानन्यान्वदध्वं निष्कृतिं मम

परावसु म्हणाला— मित्रांनो, मी संकटात आहे; हा विनोदाचा काळ नाही. बालमैत्रीतून तुमचा माझ्यावर स्नेह असेल, तर इतर ब्राह्मणांना आणून माझ्या निष्कृतीचा उपाय सांगा.

Verse 24

अथ ते नर्ममुत्सृज्य तद्दुःखेन च दुःखिताः । विश्वावसुं समासाद्य तद्वृत्तांतमथाब्रुवन्

मग त्यांनी विनोद सोडून दिला; त्याच्या दुःखाने तेही दुःखी झाले. ते विश्वावसुजवळ जाऊन जे काही घडले त्याचा सर्व वृत्तान्त सांगू लागले.

Verse 25

सोऽपि तेषां समाकर्ण्य तत्कर्णकटुकं वचः । सभार्यः प्रययौ तत्र यत्र पुत्रो व्यवस्थितः

त्यांचे कानाला कटु वचन ऐकून तोही पत्नीसमवेत तेथे निघाला, जिथे त्याचा पुत्र राहात होता.

Verse 26

दुःखेन महता युक्तः स्खलमानः पदेपदे । वृद्धभावात्तथा शोकात्पुत्राकृत्यसमुद्भवात्

तो मोठ्या दुःखाने ग्रस्त होऊन, पावलोपावली ठेचकाळत चालला—वृद्धत्वामुळे आणि पुत्राच्या कुकृत्यापासून उत्पन्न झालेल्या शोकामुळे.

Verse 27

ततस्तौ प्रोचतुः पुत्रं बाष्पगद्गदया गिरा । दंपती बहुशोकार्तौ हा पुत्र किमिदं कृतम् । सोऽपि सर्वं समाचख्यौ ताभ्यां वृतांतमात्मनः

मग फार शोकाकुल दांपत्याने अश्रूंनी गद्गद झालेल्या वाणीने पुत्रास म्हटले—“हाय पुत्रा! हे तू काय केलेस?” आणि त्यानेही आपल्या बाबतीत घडलेला सर्व वृत्तान्त त्यांना सांगितला.

Verse 28

प्रायश्चित्तं करिष्यामि तस्मादात्मविशुद्धये । ततो विश्वावसुर्विप्रान्स्मार्ताञ्छ्रुतिसमन्वितान् । तदर्थमानयामास वेदविद्याविचक्षणान्

तो म्हणाला—“म्हणून आत्मशुद्धीसाठी मी प्रायश्चित्त करीन.” मग विश्वावसुने त्याच हेतुने श्रुतीने समन्वित, स्मृतिशास्त्रज्ञ व वेदविद्येत निपुण असे विप्र बोलावून आणले.

Verse 29

ततः परावसुस्तेषां पुरः स्थित्वा कृतांजलिः । प्रोवाच स्वादितं मद्यं मया रात्रावजानता । वेश्या भांडं समादाय ज्ञात्वा निजकमंडलुम्

तेव्हा परावसु त्यांच्या समोर हात जोडून उभा राहिला व म्हणाला— “रात्री अज्ञानाने मी मद्य चाखले. एक वेश्या एक भांडे उचलून, ते माझेच कमंडलू आहे असे ओळखून…”

Verse 31

एवमुक्तास्ततस्तेन विप्रास्ते स्मृतिवादिनः । धर्मशास्त्रं समालोक्य ततः प्रोचुश्च तं द्विजाः

त्याने असे सांगितल्यावर स्मृतिवादी ते विप्र धर्मशास्त्र पाहून, मग त्या द्विजाला म्हणाले.

Verse 32

अतिमानादतिक्रोधात्स्नेहाद्वा यदि वा भयात् । प्रायश्चित्तमनर्हं तु ददत्तत्पापमश्नुते

अतिमान, अतिक्रोध, स्नेह किंवा भयामुळे—जो अयोग्याला प्रायश्चित्त देतो, तोच ते पाप स्वतः भोगतो.

Verse 33

प्रायश्चित्तं प्रदास्यामस्तस्माद्युक्तं वयं तव । यदि शक्नोषि तत्कर्तुं तत्कुरुष्व समाहितः

म्हणून आम्ही तुला योग्य असे प्रायश्चित्त सांगू. ते करणे शक्य असेल तर स्थिरचित्त व संयमी होऊन ते कर.

Verse 34

परावसुरुवाच । करोमि वो न चेद्वाक्यं तत्पृच्छामि कुतो द्विजाः । नाहं केनापि संदृष्टो मद्यपानं समाचरन्

परावसु म्हणाला— “मी तुमचे वचन पाळीन; पण हे द्विजहो, मला सांगा—हे कसे कळले? मद्यपान करताना मला कोणीही पाहिले नाही।”

Verse 35

तस्माद्ब्रूत यथार्हं मे प्रायश्चित्तं विशुद्धये । अपि प्राणहरं रौद्रं नो चेत्पापमवाप्स्यथ

म्हणून माझ्या शुद्धीसाठी योग्य असे प्रायश्चित्त मला सांगा—ते जरी उग्र व प्राणहर असले तरी; अन्यथा तुम्हांला पाप लागेल.

Verse 36

ब्राह्मणा ऊचुः । बुध्यमानो द्विजो यस्तु मद्यपानं समाचरेत् । तावन्मात्रं हिरण्यं च तप्तं पीत्वा विशुध्यति

ब्राह्मण म्हणाले—जो द्विज जाणूनबुजून मद्यपान करील, तो तितक्याच प्रमाणात तप्त सुवर्ण पिऊन शुद्ध होतो.

Verse 37

अज्ञानतो यदा पीतं मद्यं विप्रेण कर्हिचित् । अग्नितुल्यं घृतं पीत्वा तावन्मात्रं विशुध्यति

परंतु एखाद्या वेळी विप्राने अज्ञानाने मद्य प्याले असेल, तर तो तितक्याच प्रमाणात अग्निसमान तप्त तूप पिऊन शुद्ध होतो.

Verse 38

एवं ते सर्वमाख्यातं प्रायश्चित्तं विशुद्धये । यदि शक्तोषि चेत्कर्तुं कुरुष्व त्वं द्विजोत्तम

अशा रीतीने शुद्धीसाठीचे सर्व प्रायश्चित्त तुला सांगितले आहे. तू ते करण्यास समर्थ असशील तर, हे द्विजोत्तमा, ते कर.

Verse 39

परावसुरुवाच । गंडूषमेकं मद्यस्य मया पीतं द्विजोत्तमाः । तावन्मात्रं पिबाम्येव घृतं वह्निसमं कृतम्

परावसु म्हणाला—हे द्विजोत्तमांनो, मी मद्याचा फक्त एक गंडूष (एक तोंडभर) प्यालो आहे. म्हणून मी तितक्याच प्रमाणात वह्निसमान तप्त तूपच पिणार आहे.

Verse 40

युष्मदादेशतोऽद्यैव स्वशरीरविशुद्धये । विश्वावसुश्च तच्छ्रुत्वा वज्रपातोपमं वचः

“तुमच्या आज्ञेने, आजच, माझ्या देहशुद्धीसाठी…” असे वचन ऐकून विश्वावसूला जणू वज्रपातासारखा धक्का बसला।

Verse 41

विप्राणां चाथ पुत्रस्य तदोवाच सुदुःखितः । कृत्वाश्रुमोक्षणं भूरि बाष्पगद्गदया गिरा

तेव्हा तो अतिशय दुःखी होऊन विप्रांना आणि आपल्या पुत्राला बोलला। पुष्कळ अश्रू ढाळीत, रडण्याने गदगदलेल्या वाणीने तो म्हणाला।

Verse 42

सर्वस्वमपि दास्यामि पुत्रस्यास्य विशुद्धये । प्रायश्चित्तं समाचर्तुं न दास्यामि कथंचन

“या पुत्राच्या शुद्धीसाठी मी सर्वस्वही देईन; पण प्रायश्चित्त आचरायला मी कधीही परवानगी देणार नाही।”

Verse 43

अश्राद्धेयो विपांक्तेयः सपुत्रो वा भवाम्यहम् । स्थानं वा संत्यजाम्येतत्पुत्र मैवं समाचर

“मी पुत्रासह श्राद्धास अयोग्य व विप्रपंक्तीस अयोग्य होईन, किंवा हे स्थानच सोडून देईन; पुत्रा, असे करू नकोस।”

Verse 44

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पितुर्विघ्नकरं परम् । प्रायश्चित्तस्य सस्नेहं पुत्रो वचनमब्रवीत्

पित्याचे प्रायश्चित्ताला मोठा अडथळा ठरणारे वचन ऐकून, पुत्राने स्नेहपूर्वक प्रायश्चित्ताविषयी उत्तर दिले।

Verse 45

त्यज तात मम स्नेहं मा विघ्नं मे समाचर । प्रायश्चित्तं करिष्यामि निश्चयोऽयं मया कृतः

पुत्र म्हणाला—तात, माझ्यावरील स्नेह बाजूला ठेवा; माझ्या मार्गात विघ्न करू नका। मी प्रायश्चित्त करीन—हा निश्चय मी केला आहे।

Verse 46

मातोवाच । यदि पुत्र त्वया कार्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये । तदहं पतिना सार्धं प्रवेक्ष्यामि पुरोऽनलम्

माता म्हणाली—पुत्रा, शुद्धीसाठी तुला प्रायश्चित्त करणेच आवश्यक असेल, तर मी तुझ्या पित्याबरोबर तुझ्याआधी त्या प्रज्वलित अग्नीत प्रवेश करीन।

Verse 47

त्वां द्रष्टुं नैव शक्रोमि पिबंतमग्निवद्घृतम् । पश्चात्प्राणपरित्यक्तं सत्येना त्मानमालभे

अग्नीसारखे घृत पिताना तुला पाहणे मला सहन होत नाही। तू प्राण सोडल्यानंतर मी सत्यबळाने माझेही प्राण त्यागीन।

Verse 48

पितोवाच । युक्तं पुत्रानया प्रोक्तं मात्रा तव हितं तथा । ममापि संमतं ह्येतत्करिष्यामि न संशयः

पिता म्हणाला—पुत्रा, तुझ्या मातेनं जे सांगितलं ते योग्य आहे आणि तुझ्याच हिताचं आहे. मला देखील ते मान्य आहे; मीही ते करीन—यात शंका नाही.

Verse 49

तच्छ्रुत्वा तं समायाता वृत्तांतं दुःखसंयुताः

तो वृत्तांत ऐकून ते सर्व दुःखाने व्याकुळ होऊन तेथे एकत्र जमले.

Verse 51

पुत्रं प्रबोधयामासुः प्रायश्चित्तनिवृत्तये । तदा न शक्नुवंति स्म निवर्तयितुमं जसा

प्रायश्चित्तापासून परावृत्त व्हावे म्हणून त्यांनी पुत्राला समजाविले; तरीही तेव्हा त्याला सहज परतवू शकले नाहीत।

Verse 52

तावुभौ च पितापुत्रौ प्राणत्यागकृतादरौ

अशा रीतीने पिता व पुत्र दोघेही प्राणत्याग करण्यास दृढपणे तत्पर झाले।

Verse 53

ततो वास्तुपदं जग्मुः सर्वज्ञो यत्र तिष्ठति । भर्तृयज्ञो महाभागः सर्वसंदेह वारकः

मग ते वास्तुपदास गेले, जिथे सर्वज्ञ महाभाग भर्तृयज्ञ निवास करीत होता—जो सर्व संशयांचा निवारक होता।

Verse 54

तस्य सर्वं समाचख्युः परावसुसमुद्भवम् । वृत्तांतं मद्यपानोत्थं यन्मित्रैस्तस्य कीर्तितम्

त्यांनी त्याला सर्व सांगितले—परावसूपासून उद्भवलेला सारा प्रसंग, मद्यपानातून निर्माण झालेला तो वृत्तांत, जो त्याच्या मित्रांनी कथन केला होता।

Verse 55

प्रायश्चित्तं तु हास्येन यच्च स्मार्तैः प्रकीर्तितम् । विश्वावसोश्च संकल्पं वह्निसाधनसंभवम्

स्मार्तांनी उपहासाने जे प्रायश्चित्त सांगितले होते तेही त्यांनी निवेदन केले; तसेच वह्निसाधनातून उद्भवलेला विश्वावसूचा संकल्पही।

Verse 56

सपत्नीकस्य मित्राणां यच्च दुःखमुपस्थितम् । निवेद्य तत्तथा प्रोचुर्भू योऽपिविनयान्वितम्

पत्नींसह मित्रांवर आलेले दुःखही त्यांनी निवेदन केले; आणि मग ते विनयाने पुन्हा बोलू लागले।

Verse 57

अतीतं वर्तमानं च भविष्यद्वापि यद्भवेत् । न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वं जानीमहे वयम्

भूत, वर्तमान आणि पुढे जे काही भविष्यकाळात होईल—ते सर्व तुम्हाला अविदित नाही; आम्ही तुम्हाला सर्वज्ञ मानतो।

Verse 58

एतच्च नगरं सर्वं विश्वावसुकृतेऽधुना । संशयं परमं प्राप्तं तेन प्राप्तास्तवांतिकम्

आता विश्वावसुने केलेल्या कृत्यामुळे हे सारे नगर मोठ्या संशयात पडले आहे; म्हणून आम्ही तुमच्या सान्निध्यात आलो आहोत।

Verse 59

तस्माद्ब्रूहि महाभाग यद्यस्त्यपरमेव हि । प्रायश्चित्तं द्विजस्यास्य मद्यपानविशुद्धये

म्हणून, हे महाभाग, जर काही सर्वोत्तम उपाय असेल तर सांगा—या द्विजाच्या मद्यपान-दोषाच्या शुद्धीसाठी कोणते प्रायश्चित्त आहे?

Verse 60

न ते ह्यविदितं किंचित्तव वेदसमुद्भवम् । भर्तृयज्ञो विहस्योच्चैस्ततो वचनमब्रवीत्

वेदातून उत्पन्न झालेले काहीही तुम्हाला अज्ञात नाही. तेव्हा भर्तृयज्ञ मोठ्याने हसून हे वचन बोलला।

Verse 61

ब्राह्मणस्यास्य शुद्ध्यर्थमप्ययुपायः सुखावहः । विद्यमानोऽपि नास्त्येव मतिरेषा स्थिता मम

या ब्राह्मणाच्या शुद्धीसाठी सुखद असा उपाय नक्कीच आहे; तरी तो असूनही जणू नाहीच—अशी माझी दृढ मती आहे।

Verse 62

ब्राह्मणा ऊचुः पूर्वापरविरोधे नवाक्यमेतन्महामते । कथमस्ति कथं नास्ति तस्मात्त्वं वक्तुमर्हसि । विस्मयोऽयं महाञ्जातः सर्वेषां च द्विजन्मनाम्

ब्राह्मण म्हणाले—हे महामते! हे वचन नवे असून पूर्वापराशी विरोधी भासते. कसे आहे आणि कसे नाही? म्हणून आपण सांगावे. सर्व द्विजांमध्ये मोठा विस्मय झाला आहे.

Verse 63

भर्तृयज्ञ उवाच । जपच्छिद्रं तपश्छिद्रं यच्छिद्रं यज्ञकर्मणि । सर्वं भवति निश्छिद्रं यस्य चेच्छंति ब्राह्मणाः

भर्तृयज्ञ म्हणाले—जपातील दोष, तपातील दोष आणि यज्ञकर्मातील कोणताही दोष—ज्याला ब्राह्मण इच्छितात व मान्यता देतात, त्याचे ते सर्व निर्दोष होते.

Verse 64

अच्छिद्रमिति यद्वाक्यं वदंति क्षितिदेवताः । विशेषान्नागरोद्भूतास्तत्तथैव न चान्यथा

‘अच्छिद्र आहे’ असे वचन क्षितिदेव (ब्राह्मण) म्हणतात; पण नागरपरंपरेतून उद्भवलेले विशेष आहेत—म्हणून ते तसेच आहे, अन्यथा नाही.

Verse 65

तथा च ब्रह्मशालायां संस्थितैर्यदुदाहृतम् । नान्यथा तत्परिज्ञेयं हास्येनापि स्मृतिं विना

तसेच ब्रह्मशाळेत जमलेल्यांनी जे उच्चारले, ते त्याच अर्थाने जाणावे, अन्यथा नाही; ते विनोदाने जरी बोलले तरी स्मृतिप्रमाणाविना स्वीकारू नये.

Verse 66

स एष हास्यभावेन प्रोक्तो मित्रैः परावसुः

हा परावसु मित्रांनी विनोदभावानेच बोलून दाखविला।

Verse 67

रत्नवत्याः स्तनौ गृह्य यद्यास्वादयतेऽधरम् । तद्भविष्यति मे शुद्धिर्मद्यपान समुद्भवा

जर तो रत्नवतीचे स्तन धरून तिच्या अधराचा आस्वाद घेईल, तर मद्यपानातून उत्पन्न झालेली माझी अशुद्धी शुद्ध होईल।

Verse 68

तदुपायो मया प्रोक्तो विप्रस्यास्य सुखावहः । पराशरमतेनैव करोति यदि शुध्यति

या ब्राह्मणाच्या सुखासाठी हा उपाय मी सांगितला आहे; पराशरमताप्रमाणे तो केला तर तो शुद्ध होतो।

Verse 69

ब्राह्मणा ऊचुः । यद्येतच्छुणुते राजा वाक्यमीर्ष्यापरायणः । तत्सर्वेषां वधं कुर्याद्विप्राणामन्यथा भवेत्

ब्राह्मण म्हणाले—ईर्ष्येने ग्रासलेला राजा हे वचन ऐकेल तर तो आम्हा सर्व ब्राह्मणांचा वध करील; अन्यथा परिणाम वेगळा होईल।

Verse 70

तस्मात्करोतु चाभीष्टमेष विप्रः परावसुः । मातापितृसमोपेतो वयं यास्यामहे गृहम्

म्हणून हा ब्राह्मण परावसु जे इच्छील ते करो; आम्ही आई-वडिलांसह घरी जाऊ.

Verse 71

भर्तृयज्ञ उवाच । स राजा नीतिमान्विज्ञः सर्वधर्मपरायणः । भक्तो देवद्विजानां च सर्वशास्त्र विचक्षणः

भर्तृयज्ञ म्हणाले—तो राजा नीतिमान, विवेकी, सर्वधर्मपरायण आहे। देव व द्विजांचा भक्त असून सर्व शास्त्रांचा मर्मज्ञ आहे।

Verse 72

तस्मान्मया समं सर्वे नागरायांतु तद्ग्रहे

म्हणून माझ्यासह नगरातील सर्व लोक त्या नगरीतील त्याच्या घरी जावोत।

Verse 73

मध्यगं पुरतः कृत्वा तद्वक्त्रेण च तत्पुरः । कथयंतु च वृत्तांतं मद्यपान समुद्भवम्

त्याला मध्यभागी ठेवून पुढे आणा, आणि राजासमोर त्याच्याच मुखाने मद्यपानातून उद्भवलेला सर्व वृत्तांत सांगू द्या।

Verse 74

परावसोश्च यत्प्रोक्तं वयस्यैर्हास्यमाश्रितैः । पराशरसमुत्थं च यद्वाक्यं तत्स्मृतेः परम्

परावसूस त्याच्या मित्रांनी विनोदाने जे सांगितले, आणि पराशरापासून उद्भवलेले जे वचन—ते केवळ स्मरणापेक्षा श्रेष्ठ, प्रमाणरूप आहे।

Verse 75

तच्छ्रुत्वा यदि भूपाल ईर्ष्या लोभसमन्वितः । भविष्यति ततोऽहं तं धारयिष्यामि सत्पथे

हे ऐकून जर राजा ईर्ष्या व लोभाने युक्त झाला, तर मी त्याला आवरून सत्पथावर स्थिर ठेवीन।

Verse 76

सूतौवाच । ततस्ते नागराः सर्वे सन्तोषं परमं गताः । साधुवादैः समभ्यर्च्य भर्तृयज्ञं पृथग्विधैः

सूत म्हणाले—त्यानंतर ते सर्व नगरवासी परम संतोषास पोहोचले. विविध ‘साधु-साधु’ जयघोष व आशीर्वादांनी भर्तृयज्ञांचे पूजन करून त्यांनी त्यांना नमस्कार केला.

Verse 77

तेनैव सहितं तूर्णं मध्ये कृत्वा च मध्यगम् । गर्त्तातीर्थसमुद्भूतं वेदवेदांगपारगम्

त्याच्यासह त्वरेने त्याला आपल्या मध्यभागी ठेवून ते पुढे गेले. गर्त्ता-तीर्थाशी संबंधितरीत्या प्रकट झालेला, वेद व वेदांगांचा पारंगत तो महात्मा त्यांनी पुढे आणला.

Verse 78

स्मृतिज्ञं लक्षणज्ञं तमाहिताग्निं यशस्विनम् । यष्टारं बहुयज्ञानां भर्तृयज्ञमते स्थितम्

तो स्मृतिशास्त्रज्ञ, शुभलक्षणांचा जाणकार, आहिताग्नी व यशस्वी होता. अनेक यज्ञांचा कर्ता आणि भर्तृयज्ञाच्या यज्ञपरंपरेत दृढ स्थित होता.

Verse 79

आनर्तेनापि भूपेन स्वर्गभ्रष्टेन वै पुरा । कर्णोत्पलाजनित्रेण यश्च पूर्वं चिरन्तनः

पूर्वी स्वर्गातून पतित झालेल्या आनर्तदेशाच्या राजानेही या चिरप्रसिद्ध, वंदनीय महापुरुषाचा सन्मान/स्थापन केले होते; तो कर्णोत्पलाजनित्रा-वंशात जन्मलेला होता.

Verse 80

चमत्कारपुरे न्यस्तः स्थानेऽस्मिन्विप्रगौरवात् । येन सिध्यंति कार्याणि सर्वेषां च द्विजन्मनाम्

विप्रांच्या गौरवासाठी याच स्थानी चमत्कारपुरात त्यांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. ज्यांच्यामुळे सर्व द्विजांचे कार्य सिद्ध होते.

Verse 81

तथा चैव तु चान्यानि चमत्कारपुरस्य च । हरिभद्राभिधानं तं भर्तृयज्ञसमन्वितम्

तसेच चमत्कारपुराशी संबंधित इतर वृत्तांतांतही तो ‘हरिभद्र’ या नावाने कीर्तिला जातो—भर्तृयज्ञ-व्रताने युक्त।

Verse 82

कृत्वा ते नागराः सर्वे राजद्वारमुपागताः । परावसुं समादाय मातापितृसमन्वितम्

ते तसे करून सर्व नगरवासी राजद्वारी आले आणि माता-पित्यांसह परावसु याला घेऊन आले.

Verse 83

अथ द्वाःस्थो द्रुतं गत्वा भूपतेस्तान्न्यवेदयत् । ब्राह्मणान्भर्तृयज्ञेन हरिभद्रेण संयुतान्

मग द्वारपाल धावून जाऊन राजाला कळविले—“भर्तृयज्ञाशी संबंधित हरिभद्रासह ब्राह्मण आले आहेत.”

Verse 84

आनर्तोऽपि च ताञ्छ्रुत्वा राजद्वारसमागतान् । पुरोधसा समायुक्तः संमुखं प्रययौ तदा

राजद्वारी ते आले आहेत असे ऐकून राजा आनर्तही पुरोहितासह तेव्हा समोर जाऊन त्यांना भेटायला गेला.

Verse 85

दत्त्वार्घं मधुपर्कं च विष्टरं गां तथा नृपः । प्रथमं भर्तृयज्ञाय हरिभद्राय वै ततः

राजाने अर्घ्य, मधुपर्क, आसन व गौ अर्पण केली—प्रथम भर्तृयज्ञाचे अनुष्ठाता हरिभद्र यास, मग इतरांना.

Verse 86

चतुर्णां मुद्गहस्तानां तथान्येषां द्विजन्मनाम् । आद्यऋग्यजुःसाम्नां च प्रगृह्याशीर्वचः परम्

चार ‘मुद्गहस्त’ ब्राह्मणांपासून तसेच अन्य द्विजांपासून—ऋग्, यजुः व साम-शाखांतील श्रेष्ठांकडून—त्याने परम आशीर्वचन आदराने स्वीकारले।

Verse 88

तथा तेषूपविष्टेषु सर्वेषु पृथिवीपतिः । उपविश्य धरापृष्ठे कृतांजलिर भाषत

ते सर्वजण असे आसनस्थ झाल्यावर पृथ्वीपति राजा देखील भूमीवर बसला आणि हात जोडून नम्रतेने बोलला।

Verse 89

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मे गृहमुपागतः । सर्वोऽयं नागरो लोको भर्तृयज्ञसमन्वितः

“मी धन्य आहे, मी अनुगृहीत आहे—कारण आपण माझ्या घरी पधारलात. हा सर्व नागर लोकसमुदाय भर्तृ-यज्ञाच्या अनुष्ठानात एकत्र व संयुक्त आहे.”

Verse 90

तदादिशतु मां लोको यत्कृत्यं प्रकरोमि वः । अदेयमपि यच्छामि गृहायातस्य सांप्रतम्

“सभा मला आज्ञा करो—तुमच्यासाठी कोणते कर्तव्य मी करावे. आता तुम्ही घरी आलात म्हणून, जे अदेय असेल तेही मी देईन.”

Verse 91

अगम्यमपि यास्यामि करिष्येऽकृत्यमेव च । तच्छ्रुत्वा हरिभद्रः स समुत्थाय त्वरान्वितः

“अगम्य स्थानीही मी जाईन, आणि जे अकर्तव्य असेल तेही करीन.” हे ऐकून हरिभद्र त्वरित उठून उभा राहिला.

Verse 92

पप्रच्छाद्यांस्तदर्थं च बह्वृचांस्तदनंतरम् । अध्वर्यूंश्चैव छांदोग्याननुज्ञातश्च तैस्तदा

मग त्याने त्या विषयाबद्दल बह्वृचांतील श्रेष्ठांना विचारले. त्यानंतर अध्वर्यु व छांदोग्य यांचाही सल्ला घेतला आणि त्यांच्या अनुमतीने पुढे प्रवृत्त झाला.

Verse 93

प्राणरुद्रान्वदंत्वाद्या जीवसूक्तं च बह्वृचाः । एषां चैव पृथिव्यादिसवनं यत्पुरा कृतम्

“अग्रगण्यांनी प्राण-रुद्रांचे पठण करावे, आणि बह्वृचांनी जीव-सूक्ताचे पठण करावे. तसेच या विधीसाठी ‘पृथिवी-आदि’ सवन पूर्वी जसे केले तसेच करावे.”

Verse 94

पठन्त्वध्वर्यवः सर्वे छांदोग्याश्च पृथक्पृथक् । मधुच्युतेन संयुक्तं प्रपठन्तु च सिद्धये

“सर्व अध्वर्यु आणि छांदोग्यांनी आपापल्या पद्धतीने वेगवेगळे पठण करावे. आणि सिद्धीसाठी ‘मधुच्युत’ युक्त करूनही पठण करावे.”

Verse 95

भर्तृयज्ञमतेनैवं तेन प्रोक्ता द्विजोत्तमाः । पप्रच्छुश्चैव तत्सर्वं यत्प्रोक्तं तेन धीमता

अशा रीतीने भर्तृ-यज्ञाच्या मतानुसार त्या धीमानाने द्विजोत्तमांना उपदेश केला. आणि त्याने सांगितलेल्या सर्व गोष्टींबद्दल त्यांनीही प्रश्न विचारले.

Verse 96

ततः पाठावसाने तु मध्यगः प्राह सादरम् । परावसुसमुद्भूतं वृत्तांतं तस्य भूपतेः

मग पाठ संपल्यावर, मध्यभागी बसलेल्याने आदराने सांगितले—परावसूपासून उद्भवलेला त्या राजाचा वृत्तांत.

Verse 97

सभामंडपमासाद्य सर्वान्समुपवेशयत् । वरासनेषु हैमेषु यथावदनुपूर्वशः

सभामंडपात पोहोचून त्याने सर्वांना यथाविधी क्रमाने उत्तम सुवर्णासनांवर बसविले।

Verse 98

भर्तृयज्ञेन चानीता यथा सर्वे द्विजातयः । तच्छ्रुत्वा पार्थिवो हृष्टः कृतांजलिपुटोऽब्रवीत्

भर्तृयज्ञाने तिला व सर्व द्विजांना असे आणले—हे ऐकून राजा हर्षित झाला व हात जोडून म्हणाला।

Verse 99

धन्योहं कृतपुण्योऽस्मि यस्य मे नागरैर्द्विजैः । विप्रत्रयप्ररक्षार्थं प्रसादोऽयं महान्कृतः

मी धन्य आहे, मी पुण्यवान आहे; कारण नागर द्विजांनी माझ्यासाठी तीन ब्राह्मणांच्या रक्षणार्थ हा महान उपकार केला आहे।

Verse 100

धन्या मे कन्यका चेयं रक्षयिष्यति च स्वयम् । ब्राह्मणत्रितयं ह्येतन्मरणे कृतनिश्चयम्

माझी ही कन्या धन्य आहे; ती स्वतःच त्या तीन ब्राह्मणांचे रक्षण करील, ज्यांनी मरणाचा निश्चय केला आहे।

Verse 101

अथाऽसावानयामास तां कन्यां तत्क्षणाद्द्विजाः । उपविष्टं सभामध्ये ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत्

मग त्याने तत्क्षणी त्या कन्येला आणले; आणि सभेमध्ये बसून ब्राह्मणांना तो वृत्तांत निवेदन केला।

Verse 102

एषा कन्या मयानीता युष्मद्वाक्याद्द्विजोत्तमाः । भर्तृयज्ञेन यत्प्रोक्तं तत्करोतु च स द्विजः

हे द्विजश्रेष्ठांनो, तुमच्या सांगण्यावरून मी या कन्येला आणले आहे. आता त्या ब्राह्मणाने तेच करावे जे भर्तृयज्ञाने सांगितले आहे.

Verse 103

ततस्तत्र समानीय ब्राह्मण तं परावसुम् । भर्तृयज्ञ इदं वाक्यं कन्यायाः पुरतोऽब्रवीत्

त्यानंतर त्या परावसु ब्राह्मणाला तिथे आणून, भर्तृयज्ञाने कन्येच्या समोर हे वचन म्हटले.

Verse 104

इमां त्वं कन्यकां चित्ते जननीं यदि मन्यसे । अधरास्वादनं कुर्वंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

जर तू तुझ्या चित्तात या कन्येला माता मानत असशील, तर अधरांचे (ओठांचे) चुंबन घेतल्यावर तुला सिद्धी प्राप्त होईल.

Verse 105

अनुरागपरो भूत्वा यद्यास्वादनतत्परः । भविष्यति ततो रक्तं तव वक्त्रे परावसो

हे परावसो, जर तू कामवासनेने प्रेरित होऊन आस्वादन करण्यास तत्पर झालास, तर तुझ्या तोंडात रक्त येईल.

Verse 106

शुद्धस्य त्वथ दुग्धं च भविष्यति न संशयः

परंतु जर तू शुद्ध असशील, तर निःसंशयपणे (तुझ्या मुखात) दूध येईल.

Verse 107

स्तनाभ्यां तव हस्ताभ्यां स्पर्शात्क्षीरं भवेद्यदि । तत्ते शुद्धिः परिज्ञेया रक्तं वा न भविष्यति

तुझ्या हातांच्या स्पर्शाने तिच्या स्तनांतून दूध वाहू लागले, तर तुझी शुद्धी निश्चित समजावी; रक्त येणार नाही.

Verse 108

एवमुक्त्वाथ तं कन्यां ततः प्रोवाच स द्विजः । एनं त्वं पुत्रवत्पश्य पुत्रि ब्राह्मणसत्तमम्

असे बोलून तो द्विज त्या कन्येला पुन्हा म्हणाला—पुत्री, या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला तू पुत्रासारखे मान.

Verse 109

येन शुद्धिमवाप्नोति त्वदोष्ठास्वादने कृते । स्पर्शिताभ्यां स्तनाभ्यां च प्रायश्चित्तं यतः स्मृतम्

तुझ्या ओठांचा आस्वाद घेऊन आणि स्तनस्पर्श करून, याने तो शुद्धी प्राप्त करतो; कारण यासाठी प्रायश्चित्ताचे विधान स्मृतित सांगितले आहे.

Verse 110

एतदस्य द्विजेंद्रस्य वयस्यैर्हास्यसंयुतैः । येन शुद्धिमवाप्नोति नो चेन्मृत्युमवाप्स्यति

हसतखेळत त्याच्या मित्रांनी या द्विजेंद्रावर हेच लादले आहे—याने तो शुद्धी मिळवील; नाहीतर त्याला मृत्यू येईल.

Verse 111

सूत उवाच । सा तथेति प्रतिज्ञाय सव्रीडं तमुवाच ह । एहि वत्स कुरुष्व त्वं प्रायश्चित्तं विशुद्धये

सूत म्हणाले—तिने ‘तसेच होवो’ अशी प्रतिज्ञा करून लज्जेने त्याला म्हटले—ये वत्सा, पूर्ण शुद्धीसाठी प्रायश्चित्त कर.

Verse 112

मातृभावं समाधाय मया त्वं कल्पितः सुतः । सोऽपि तां मातृवन्मत्वा तस्याः सांनिध्यमागतः

मातृभाव धारण करून मी तुला पुत्र म्हणून नेमले; आणि तोही तिला माता मानून तिच्या सान्निध्यात आला.

Verse 113

स्पृष्टवांश्च स्तनौ तस्याः सर्वलोकस्य पश्यतः । स्पृष्टाभ्यां च स्तनाभ्यां च तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः

सर्व लोक पाहत असताना त्याने तिच्या स्तनांचा स्पर्श केला; आणि त्या स्तनांना स्पर्श होताच, हे श्रेष्ठ द्विजांनो—

Verse 114

क्षीरधारे विनिष्क्रांते कुन्देंदुहिमसंनिभे

तत्क्षणी कुंदफूल, चंद्र आणि हिम यांसारखी शुभ्र क्षीरधारा बाहेर पडली.

Verse 115

अथौष्ठास्वादनं यावत्तस्याः स कुरुते द्विजः । तावत्क्षीरं विनिष्क्रांतं तादृग्रूपं तदाननात्

नंतर तो द्विज जितका वेळ तिच्या ओठांचे आस्वादन करीत राहिला, तितक्याच वेळ तशाच स्वरूपाचे दूध तिच्या मुखातून वाहत राहिले.

Verse 116

एतस्मिन्नंतरे सर्वैस्ताला दत्ता द्विजातिभिः । राज्ञाऽयं ब्राह्मणः शुद्धो वदमानैर्मुहुर्मुहुः

दरम्यान सर्व द्विजांनी वारंवार टाळ्या वाजवत म्हटले—“राजाच्या आज्ञेने हा ब्राह्मण शुद्ध झाला आहे!”

Verse 117

सोऽपि प्रदक्षिणीकृत्य तां च कन्यां मुहुर्मुहुः । नमस्कृत्य क्षमस्वेति त्वं मातः पुत्रवत्सले

त्यानेही त्या कन्येची वारंवार प्रदक्षिणा केली आणि नमस्कार करून म्हणाला— “हे माता, पुत्रवत्सले, मला क्षमा कर।”

Verse 118

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमानर्तो विस्मयान्वितः । शशंस भतृयज्ञं तं प्रायश्चित्तप्रदायकम्

ते महान् आश्चर्य पाहून विस्मययुक्त आनर्ताने पापशुद्धीचे प्रायश्चित्त देणाऱ्या त्या भतृ-यज्ञाची स्तुती केली.

Verse 119

अहोऽतीव सुभा ग्योऽहं यस्य मे गृहमागताः । ईदृशा ब्राह्मणाः सर्वे चमत्कारपुरोद्भवाः

अहो! मी अत्यंत सुभाग्यवान आहे; कारण चमत्कारसम्भूत व अद्भुत प्रभाव असलेले असे सर्व ब्राह्मण माझ्या घरी आले आहेत.

Verse 120

तथा चैतादृशी कन्या ह्यसामान्यप्रवर्तिनी । रत्नावती महाभागा सत्यशौचसमन्विता

तसेच ही रत्नावती कन्या असामान्य आचरण करणारी—महाभागा, सत्य व शौच यांनी युक्त आहे.

Verse 121

तथाऽयं नैव सामान्यो ब्राह्मणश्च परावसुः । यश्चेदृशीं समासाद्य कन्यां नो विकृतः स्थितः

तसेच हा परावसु ब्राह्मणही सामान्य नाही; अशी कन्या समोर येऊनही तो विकृत न होता स्थिरच राहिला आहे.

Verse 122

एवमुक्त्वा विसृज्याथ तान्विप्रान्पार्थिवोत्तमाः । तां च कन्यां समादाय ततश्चांतःपुरं ययौ

असे बोलून श्रेष्ठ राजाने त्या ब्राह्मणांना निरोप दिला; आणि त्या कन्येला सोबत घेऊन मग अंतःपुरात गेला।

Verse 123

अथ ते नागराः सर्वे मर्यादां चक्रिरे ततः । अद्यप्रभृति या वेश्या स्थानेऽस्मिन्वासमेष्यति

मग सर्व नगरवासीयांनी एक मर्यादा ठरविली— “आजपासून जी कोणतीही वेश्या या ठिकाणी राहायला येईल—”

Verse 124

तया नैव गृहे धार्यं सुरामांसं कथंचन । दूषयंति सदा दुष्टा नागराणां सुतानिह

तिच्याकडून घरात कधीही दारू व मांस ठेवू नये; कारण अशा दुष्टा स्त्रिया येथे नगरवासियांच्या पुत्रांना सदैव भ्रष्ट करतात।

Verse 125

अथ व्यवस्थामुत्क्रम्य या हि तद्धारयिष्यति । सा दण्ड्यास्माच्च निर्वास्या प्रेत्य स्यात्पापभागिनी

आणि जी स्त्री ही व्यवस्था मोडून त्या वस्तू ठेवील, ती दंडनीय ठरेल व आमच्या नगरातून हाकलली जाईल; आणि मृत्यूनंतर पापाची भागीदार होईल।

Verse 126

औदुम्बर्या मध्यगेन दत्तं तालत्रयं तदा

तेव्हा मध्यभागी असलेल्या औदुंबरासह तीन ताडवृक्षांचा समूह त्या वेळी दान/निश्चित करण्यात आला।

Verse 197

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तांतवर्णनंनाम सप्तनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘परावसुच्या प्रायश्चित्त-विधानाचा वृत्तान्तवर्णन’ नावाचा १९७वा अध्याय समाप्त झाला।