Adhyaya 198

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु दशार्णाधिपतिस्तदा । रत्नवत्या विवाहार्थं तत्र स्थाने समागतः

सूत म्हणाले—त्याच वेळी दशार्णाचा अधिपती रत्नवतीच्या विवाहासाठी त्या स्थानी येऊन पोहोचला।

Verse 2

स श्रुत्वा तत्र वृत्तांतं रत्नवत्याः समुद्भवम् । विरक्तिं परमां कृत्वा प्रस्थितः स्वपुरं प्रति

तेथे रत्नवतीचा वृत्तान्त ऐकून तो परम वैराग्य पावला आणि आपल्या नगराकडे निघून गेला।

Verse 4

अथाब्रवीच्च तं प्राप्य कस्मात्त्वं प्रस्थितो नृप । पाणिग्रहमकृत्वा तु मम कन्यासमुद्भवम्

मग त्याच्याजवळ जाऊन कोणीतरी म्हणाले—“हे नृपा, माझ्या कन्येशी पाणिग्रहणसंस्कार न करता तू का निघून गेलास?”

Verse 5

दशार्ण उवाच । दूषितेयं तव सुता कन्यकात्वविवर्जिता । यस्याः पीतोऽधरोऽन्येन मर्दितौ च तथा स्तनौ

दशार्णराज म्हणाला—“तुझी ही कन्या दूषित झाली आहे, कन्यत्वरहित आहे; कारण तिचा अधर दुसऱ्याने पिला आहे आणि तिचे स्तनही तसेच मर्दिले आहेत।”

Verse 6

पुनर्भूरिति संज्ञा सा सञ्जाता दुहिता तव । पुनर्भूर्जनयेत्पुत्रं यं कदाचित्कथंचन

म्हणून तुझ्या कन्येला ‘पुनर्भू’ (पुनर्विवाहिता) अशी संज्ञा प्राप्त झाली. पुनर्भू स्त्री कधी तरी कशाही प्रकारे पुत्रास जन्म देऊ शकते.

Verse 7

स पातयत्यसंदिग्धं दश पूर्वान्दशापरान् । एकविंशतिमं चैव तथैवात्मानमेव च

असा पुरुष निःसंशय दहा पूर्वज व दहा वंशज यांचा अधःपात करतो; आणि एकविसावा—तो स्वतःही—तसाच नष्ट होतो.

Verse 8

न वरिष्याम्यहं तेन सुतां तेऽहं नरसिप । निर्दाक्षिण्यमिति प्रोच्य दशार्णाधिपतिस्तदा

म्हणून, हे नराधिप, मी तुझ्या कन्येशी विवाह करणार नाही. ‘हे अनुचित/अधर्म्य ठरेल’ असे म्हणून त्या वेळी दशार्णाधिपतीने असे उद्गार काढले.

Verse 9

छंद्यमानोऽपि विविधैर्हस्त्यश्वरथपूर्वकैः । अवज्ञाय महीपालं प्रस्थितः स्वपुरं प्रति

हत्ती, घोडे, रथ इत्यादी विविध दानांनी समजावले तरी त्याने राजाचा अवमान केला आणि आपल्या नगराकडे प्रस्थान केले.

Verse 10

अथानर्त्तो गृहं प्राप्य मृगावत्याः समाकुलः । तद्वृत्तं कथयामास यदुक्तं तेन भूभुजा । स्वभार्यायाः सुतायाश्च मन्त्रिणां दुःखसंयुतः

नंतर आनर्त घरी पोहोचून मृगावतीविषयी व्याकुळ झाला. दुःखाने भरून त्याने त्या राजाने जे काही सांगितले ते सर्व वृत्तांत आपल्या पत्नीला, कन्येला आणि मंत्र्यांना कथन केले.

Verse 11

ते प्रोचुः संति भूपालाः संख्याहीना महीतले । रूपाढ्या यौवनोपेता हस्त्यश्वरथसंयुताः

ते म्हणाले—पृथ्वीवर असंख्य राजे आहेत; ते रूपसंपन्न, यौवनयुक्त आणि हत्ती‑घोडे व रथांनी युक्त आहेत।

Verse 12

तेषामेकतमस्य त्वं देहि कन्यां निजां विभो । मा विषादे मनः कृत्वा दुःखस्य वशगो भव

हे विभो! त्यांच्यातील एखाद्यास आपली कन्या द्या; मनात विषाद करू नका, दुःखाच्या आधीन होऊ नका।

Verse 13

आनर्तोऽपि च तच्छ्रुत्वा तेषां वाक्यं सुदुःखितम् । ततः प्राह प्रहृष्टात्मा तान्सर्वान्मन्त्रिपूर्वकान्

राजा आनर्तानेही त्यांचे अतिदुःखित वचन ऐकून, मग प्रसन्नचित्त होऊन—मंत्र्यांसह—त्या सर्वांना सांगितले।

Verse 14

तां च कन्यां स्थितां तत्र साम्ना परमवल्गुना । पुत्रि दृष्टा महीपालाः सर्वे चित्रगतास्त्वया

तेथे उभी असलेल्या त्या कन्येला अतिशय मधुर वचने बोलून म्हणाले—हे पुत्री! तुला पाहून सर्व राजे जणू चित्रातलेच स्थिर झाले।

Verse 15

तेषां मध्यान्नृपं चान्यं कञ्चिद्वरय शोभने । यस्ते चित्तस्य सन्तोषं कुरुते दृक्पथं गतः

हे शोभने! त्यांच्यातून एखाद्या दुसऱ्या राजाला वर; जो तुझ्या नजरेत येताच तुझ्या चित्ताला संतोष देतो।

Verse 16

रत्नावत्युवाच । न चाहं वरयिष्यामि पतिमन्यं कथंचन । दशार्णाधिपतिं मुक्त्वा श्रूयतामत्र कारणम्

रत्नावती म्हणाली—दशार्णाधिपतीला सोडून मी कधीही दुसरा पती वरू शकत नाही. याचे कारण येथे ऐका.

Verse 17

सकृज्जल्पंति राजानः सकृज्जल्पंति च द्विजाः । सकृत्कन्याः प्रदीयंते त्रीण्येतानि सकृत्सकृत्

राजे एकदाच वचन देतात, द्विजही एकदाच बोलतात; कन्यादानही एकदाच होते—ही तिन्ही गोष्टी एकदाच।

Verse 18

एवं ज्ञात्वा न मां तात त्वमन्यस्मिन्महीपतौ । दातुमर्हसि धर्मोऽयं न भवेच्छाश्वतो यतः

हे ताता, हे जाणून तू मला दुसऱ्या राजाला देऊ नकोस. हाच धर्मनियम आहे; नाहीतर तो शाश्वत राहणार नाही.

Verse 19

आनर्त उवाच । वाङ्मात्रेण प्रदत्ता त्वं दशार्णाधिपतेर्मया । न ते हस्तग्रहं प्राप्तो विप्राग्निगुरुसन्निधौ

आनर्त म्हणाला—मी केवळ वचनाने तुला दशार्णाधिपतीला दिले होते; ब्राह्मण, पवित्र अग्नी व गुरुजनांच्या सन्निधीत तुझे हस्तग्रहण झाले नाही.

Verse 20

तत्कथं स पतिर्जातस्तवः पुत्रि वदस्व मे

मग, मुली, तो तुझा पती कसा झाला? मला सांग.

Verse 21

रत्नावत्युवाच । मनसा चिंत्यते कार्यं सकृत्तातपुरा यतः । वाचया प्रोच्यते पश्चात् कर्मणा क्रियते ततः

रत्नावती म्हणाली—हे पित्या! प्रथम कार्य एकदा मनात चिंतिले जाते, मग वाणीने सांगितले जाते, आणि नंतर कर्माने ते केले जाते।

Verse 22

तन्मया मनसा दत्तस्तस्यात्माऽयं पुरा किल । त्वया च वाचया चास्मै प्रदत्तास्मि तथा विभो । तत्कथं न पतिर्मे स्याद्ब्रूहि वा यदि मन्यसे

पूर्वी मी मनाने त्याला माझा आत्माच अर्पण केला; आणि हे विभो, तुम्हीही वाणीने मला त्याला दिले. मग तो माझा पती कसा नसेल? अन्यथा वाटत असेल तर सांगा।

Verse 23

साहं तपश्चरिष्यामि कौमारव्रतधारिणी । नान्यं पतिं करिष्यामि निश्चयोऽयं मया कृतः

म्हणून मी कौमारव्रत धारण करून तप करीन. मी दुसरा कोणताही पती करणार नाही—हा माझा दृढ निश्चय आहे।

Verse 24

तच्छ्रुत्वा वचनं रौद्रं माता तस्या मृगावती । अश्रुपूर्णेक्षणा दीना वाक्यमेतदुवाच ह

ते कठोर वचन ऐकून तिची माता मृगावती, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी दीन होऊन, हे वचन बोलली।

Verse 25

मा पुत्रि साहसं कार्षीस्तपोऽर्थं त्वं कथञ्चन । बाला त्वं सुकुमारांगी सदैव सुखभागिनी

मुली, तपासाठी तू कधीही धाडसाचे कृत्य करू नकोस. तू अजून बाळ आहेस, सुकुमार देहाची, सदैव सुखाची भागीदार आहेस।

Verse 26

कथं तपः समर्थासि विधातुं त्वमनिंदिते । कन्दमूलफलाहारा चीरवल्कलधारिणी

हे अनिंदिते! कंद‑मूळ‑फळांचा आहार घेऊन आणि चीर‑वल्कल धारण करून अशी तपश्चर्या तू कशी करू शकेल?

Verse 27

तस्मान्मुख्यस्य भूपस्य कस्यचित्वां ददाम्यहम्

म्हणून मी तुला एखाद्या श्रेष्ठ राजाला विवाहार्थ देईन.

Verse 28

एषा ते ब्राह्मणीनाम सखी परमसंमता । प्रतीक्षते विवाहं ते कौमारं भावमाश्रिता

ही तुझी ‘ब्राह्मणी’ नावाची सखी सर्वांना अत्यंत मान्य आहे; कुमारिका‑भाव धारण करून ती तुझ्या विवाहाची वाट पाहत आहे.

Verse 29

यस्य भूपस्य त्वं हर्म्ये प्रयास्यसि विवाहि ता । पुरोधास्तस्य यो राज्ञो भार्येयं तस्य भाविनी

ज्या राजाच्या प्रासादात तू वधू होऊन जाशील, त्या राजाच्या पुरोहिताची ही स्त्री पत्नी होईल.

Verse 30

रत्नावत्युवाच । न च भूयस्त्वया वाच्यं वाक्यमेवंविधं क्वचित् । मदर्थे यदि मे प्राणास्त्वं वांछसि सुतैषिणी

रत्नावती म्हणाली—पुन्हा कधीही कुठेही असे शब्द बोलू नकोस. जर संततीची इच्छा धरून तू खरोखर माझ्यासाठी माझे प्राणच मागत असशील—

Verse 31

अथवा त्वं हठार्थं च तपोविघ्नं करिष्यसि

नाहीतर तू हट्टापायी माझ्या तपश्चर्येत विघ्न करशील।

Verse 32

ततस्त्यक्ष्याम्यहं देहं भक्षयित्वा महद्विषम् । खंडयिष्याम्यहं जिह्वां प्रवेक्ष्यामि च वा जलम्

मग मी घोर विष प्राशन करून हा देह त्यागीन; किंवा जीभ छेदीन, अथवा पाण्यात प्रवेश करीन।

Verse 33

एवं सा निश्चयं कृत्वा प्रोच्य तां जननीं तदा

असा निश्चय करून तिने तेव्हा त्या जननीस सांगितले।

Verse 34

ततः प्रोवाच तां कन्यां ब्राह्मणीं संमतां सखीम् । कृतांजलिपुटा भूत्वा समालिंग्य च सादरम्

मग तिने हात जोडून, सादर आलिंगन देऊन, मान्य ब्राह्मणी सखी त्या कन्येला सांगितले।

Verse 35

गच्छ त्वं स्वपितुर्हर्म्यं प्रेषितासि मया शुभे । येन ते यच्छति पिता नागराय महात्मने

हे शुभे, तू आपल्या पित्याच्या प्रासादात जा; मी तुला तेथे पाठविले आहे, जेणेकरून तुझा पिता तुला महात्मा नागरास अर्पण करील।

Verse 36

क्षमस्व यन्मया प्रोक्ता कदाचित्परुषं वचः । त्वयापि यन्मम प्रोक्तं क्षांतं चैतन्मया ध्रुवम्

मी कधी कठोर वचन बोललो/बोलले असेन तर ते क्षमा कर; आणि तू माझ्याविषयी जे बोललास/बोललीस, तेही मी निश्चयाने क्षमिले आहे।

Verse 37

ब्राह्मण्युवाच । अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला

ब्राह्मणी म्हणाली—आठ वर्षांची ‘गौरी’, नऊ वर्षांची ‘रोहिणी’; दहा वर्षांची ‘कन्या’ म्हणतात, त्यापुढे ती रजस्वला होते।

Verse 38

कौमार्यं च प्रणष्टं मे त्वत्संपर्काद्वरानने । जातं षोडशकं वर्षं स्त्रीधर्मेण समन्वितम्

हे वरानने, तुझ्या संसर्गामुळे माझे कौमार्य नष्ट झाले; मी सोळाव्या वर्षी पोहोचले असून स्त्रीधर्माच्या लक्षणांनी युक्त झाले आहे.

Verse 39

न मे पाणिग्रहं कश्चिन्नागरोऽत्र करिष्यति । बुध्यमानस्तु स्मृत्यर्थं वक्ष्य माणं वरानने

इथे कोणताही नागर माझे पाणिग्रहण (विवाह) करणार नाही; पण हे वरानने, तो जेव्हा समजेल तेव्हा स्मरणार्थ (दृष्टांतासाठी) तो बोलून दाखवील।

Verse 40

रजस्वलां च यः कन्यामुद्वाहयति निर्घृणः । तस्याः सन्तानमासाद्य पातयेत्पुरुषान्दश

जो निर्दयपणे रजस्वला कन्येचा विवाह करतो, तो तिच्यापासून संतान प्राप्त करून वंशातील दहा पुरुषांना पतनास नेतो.

Verse 41

रजस्वला तु यः कन्यां पिता यच्छति निर्घृणः । स पातयेदसंदिग्धं दश पूर्वान्दशापरान्

जो पिता निर्दयपणे रजस्वला कन्येचा विवाह करून देतो, तो निःसंशय दहा पूर्वज व दहा वंशज यांचा अधःपात घडवितो।

Verse 42

तस्मादहं करिष्यामि त्वया सार्धं तपः शुभे । पित्रा नैव हि मे कार्यं न च मात्रा कथंचन

म्हणून, हे शुभे, मी तुझ्यासह तप करीन। मला पित्याशी काहीच प्रयोजन नाही, आणि मातेशीही कधीच नाही।

Verse 43

तं श्रुत्वा प्रस्थितं भूपमानर्तः स्वपुरं प्रति । पृष्ठतोऽनुययौ तस्य व्याघो टनकृते तदा

हे ऐकून आनर्ताचा राजा आपल्या नगराकडे निघाला; तेव्हा मागून एक वाघ त्रास देण्यासाठी त्याच्या पाठीशी लागला।

Verse 44

स्थितो वास्तुपदे रम्ये सर्वतीर्थमये शुभे । तस्य तपःप्रभावेन जातु कोपो न दृश्यते

तो रम्य, शुभ व सर्वतीर्थमय अशा पवित्र स्थानी स्थित होता; त्याच्या तपश्चर्येच्या प्रभावाने त्याच्यात कधीही क्रोध दिसत नाही।

Verse 46

कस्यचित्क्वापि मर्त्यस्य तिर्यग्योनिग तस्य च । क्रीडंति नकुलाः सर्पैर्मार्जाराः सह मूषकैः

कुठेतरी एखाद्या मर्त्याच्या—आणि तसेच तिर्यग्योनीतील प्राण्यांच्या—ठिकाणी, मुंगूस सापांबरोबर खेळतात आणि मांजरे उंदरांबरोबर।

Verse 47

ब्राह्मण्युवाच । अहं सख्या समं याता ह्यनया राजकन्यया । तपोऽर्थे तव पादांते तद्ब्रूहि तपसो विधिम्

ब्राह्मणी म्हणाली—मी या राजकन्येसह माझ्या सखीसोबत तपश्चर्येसाठी तुमच्या चरणांशी आले आहे. म्हणून तपाचा योग्य विधी सांगा.

Verse 48

वदस्व येन तत्कृत्स्नं प्रकरोमि महामते

हे महामते, असा उपाय सांगा की ज्यायोगे मी ते तप पूर्णपणे करू शकेन.

Verse 49

भर्तृयज्ञ उवाच । अहं ते कथयिष्यामि तपश्चर्याविधिं पृथक् । येन संप्राप्यते मोक्षः कि पुनस्त्रिदशालयः

भर्तृयज्ञ म्हणाले—मी तुला तपश्चर्येचा विधी वेगळा वेगळा सांगतो; ज्याने मोक्ष प्राप्त होतो, मग देवांचे धाम तर किती अधिक!

Verse 50

चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च । षष्ठे काले तथा भोज्यं दिनांतरितमेव च

चांद्रायण, कृच्छ्र आणि सांतपन अशी तपे करावीत; तसेच षष्ठकाळी भोजन करणे व एक दिवसाआड भोजन करणेही करावे.

Verse 51

ब्रह्मकूर्चं त्रिरात्रं च एकभक्तमयाचितम् । तपोद्वाराणि सर्वाणि कृतान्येतानि वेधसा

ब्रह्मकूर्च, त्रिरात्र-व्रत आणि न मागता केलेला एकभक्त-व्रत—ही सर्व तपाची द्वारे आहेत, जी वेधस विधात्याने स्थापिली आहेत.

Verse 52

स्वशक्त्या चैव कार्याणि रागद्वेषविवर्जितैः । वांछितव्यं फलं चैव सर्वेषामेव पुत्रिके । ततः सिद्धिमवाप्नोति या सदा मनसि स्थिता

स्वशक्तीनुसार, राग-द्वेषरहित होऊन कार्ये करावीत। हे कन्ये, सर्वांसाठी इच्छित फलही साधावे; तेव्हा मनात सदैव स्थित अशी सिद्धी प्राप्त होते।

Verse 53

समत्वं शत्रुमित्राभ्यां तथा पा षाणरत्नयोः । यदा संजायते चित्ते तदा मोक्षमवाप्नुयात्

जेव्हा चित्तात शत्रू-मित्र तसेच दगड-रत्न यांविषयी समत्व उत्पन्न होते, तेव्हा मोक्ष प्राप्त होतो।

Verse 54

यो लिंगग्रहणं कृत्वा ततः कोपपरो भवेत् । तस्य वृथा हि तत्सर्वं यथा भस्महुतं तथा

जो लिंगधारण करूनही नंतर क्रोधपर होतो, त्याचे ते सर्व व्यर्थ ठरते—जसे भस्मात घातलेली आहुती।

Verse 55

सूत उवाच । सा तथेतिप्रतिज्ञाय ब्राह्मणी सहिता तया । रत्नावत्या जगामाथ किंचिच्चैव जलाशयम्

सूत म्हणाले—‘तथास्तु’ अशी प्रतिज्ञा करून ती ब्राह्मणी रत्नावतीसह मग जवळच्या एका जलाशयाकडे गेली।

Verse 56

स्वच्छोदकेन संपूर्णं पद्मिनीषंडमंडितम् । ततश्चांद्रायणं चक्रे तपसः प्रथमं व्रतम्

तो जलाशय स्वच्छ पाण्याने भरलेला व कमळांच्या समूहांनी शोभलेला होता. तेथे तिने तपाचे पहिले व्रत—चांद्रायण—आचरले।

Verse 57

ततः कृच्छ्रव्रतं चक्रे ततः सांतपनं च सा । षष्ठान्नकालभोज्या च सा चाभूद्वत्सरत्रयम्

त्यानंतर तिने कृच्छ्र-व्रत केले, मग सांतपन-व्रतही केले। षष्ठ अन्नकाळीच भोजन करणारी ती कठोर नियमाने तीन वर्षे राहिली.

Verse 58

त्रिरात्रोपोषणं पश्चाद्यावद्वर्षत्रयं तथा । एकान्तरोपवासैश्च साऽनयद्वत्सरत्रयम्

यानंतर तिने त्रिरात्र उपोषण केले आणि असे तीन वर्षे चालू ठेवले. तसेच एक दिवसाआड उपवास करून तिने आणखी तीन वर्षे घालविली.

Verse 59

हेमंते जलमध्यस्था सा बभूव तपस्विनी । पंचाग्निसाधका ग्रीष्मे सा बभूव यशस्विनी

हेमंतात ती जलामध्ये स्थित राहून तपस्विनी झाली. ग्रीष्मात तिने पंचाग्नि-साधना केली आणि यशस्विनी झाली.

Verse 60

निराश्रयाऽभवत्साध्वी वर्षाकाल उपस्थिते । ध्यायमाना दिवानक्तं देवदेवं जनार्दनम्

वर्षाकाळ आला तेव्हा ती साध्वी निराश्रय राहिली. ती दिवसरात्र देवदेव जनार्दनाचे ध्यान करीत राहिली.

Verse 61

यद्यद्व्रतं पुरा चक्रे ब्राह्मणी सा च सुव्रता । अन्यं जलाशयं प्राप्य सा तच्चक्रे नृपात्मजा । प्रीत्या परमया युक्ता तदा सा द्विजस त्तमाः

त्या सुव्रता ब्राह्मणीने पूर्वी जे-जे व्रत केले होते, राजकन्येने दुसऱ्या जलाशयास पोहोचून तेच व्रत पुन्हा केले. हे द्विजोत्तमांनो, ती परम भक्तीने युक्त होती.

Verse 62

ततो वर्षशतं सार्धं फलाहारा बभूव सा । शीर्णपर्णाशना पश्चात्तावन्मात्रं व्यवस्थिता

त्यानंतर ती दीडशे वर्षे केवळ फळाहारावर राहिली. पुढे तितक्याच काळ ती गळून पडलेली पाने खाऊन स्थित राहिली.

Verse 63

ततश्चैव जलाहारा यावद्वर्षशतानि षट् । वायुभक्षा बभूवाथ सहस्रं परिवत्सरान्

यानंतर ती सहाशे वर्षे केवळ जलाहारावर राहिली; पुढे फक्त वायूवर निर्वाह करून पूर्ण एक हजार वर्षे टिकून राहिली.

Verse 64

यथायथा तपश्चक्रे सा कुमारी द्विजोत्तमाः । तथातथाऽभवत्तस्यास्तेजोवृद्धिरनुत्तमा

हे द्विजोत्तमांनो! ती कुमारी जशी जशी वारंवार तपश्चर्या करीत गेली, तशी तशी तिची अनुपम आध्यात्मिक तेजोवृद्धी वाढत गेली.

Verse 65

एतस्मिन्नेव काले तु भगवाञ्छशिशेखरः

त्याच काळी भगवान् शशिशेखर (चंद्रशेखर) —

Verse 66

गौर्या सह प्रसन्नात्मा तस्या गोचरमागतः । मेघगंभीरया वाचा ततोवचनमब्रवीत्

गौरीसह प्रसन्नचित्त होऊन ते तिच्या दृष्टीस पडले; मग मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने त्यांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 67

वत्से तपोनिवृत्तिं त्वं कुरुष्व वचनान्मम । प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं येन सर्वं ददामि ते

वत्से, माझ्या वचनाने तू तपश्चर्या थांबव. मनास अभिष्ट जे आहे ते माग; त्या वराने मी तुला सर्व काही देईन.

Verse 68

ब्राह्मण्युवाच । अभीष्टमेतदेवं मे यत्त्वं दृष्टोऽसि शंकर । स्वप्नेऽपि दर्शनं देव दुर्लभं ते नृणां यतः

ब्राह्मणी म्हणाली—हे शंकर, माझे अभिष्ट एवढेच की मी तुझे दर्शन घेतले. हे देव, कारण मनुष्यांना स्वप्नातही तुझे दर्शन दुर्लभ आहे.

Verse 69

भगवानुवाच । न मे स्याद्दर्शनं व्यर्थं कथंचित्सुतपस्विनि । तस्माद्वरय भद्रं ते वरं येन ददाम्यहम्

भगवान म्हणाले—हे सुतपस्विनी, माझे दर्शन तुझ्यासाठी कधीही व्यर्थ ठरणार नाही. म्हणून, तुझे कल्याण असो, वर माग; तो मी देईन.

Verse 70

ब्राह्मण्युवाच । एषा मे सुसखी साध्वी राजपुत्री यशस्विनी । ख्याता रत्नावतीनाम प्राणेभ्योऽपिगरीयसी

ब्राह्मणी म्हणाली—ही माझी प्रिय सखी आहे—साध्वी, राजकन्या आणि यशस्विनी. ‘रत्नावती’ या नावाने ती प्रसिद्ध असून मला प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहे.

Verse 71

मम तुल्यं तपश्चक्रे शूद्रयोनावपि स्थिता । निवर्तते तु यद्येषा तपसस्तु निवर्तनम् । करोम्यद्य जगन्नाथ तदहं संशयं विना

शूद्रयोनीत असूनही हिने माझ्यासारखे तप केले आहे. जर ही आता तपश्चर्येतून निवृत्त झाली, तर हे जगन्नाथ, मीही आज निःसंशय माझे तप थांबवीन.

Verse 72

अस्याः स्नेहेन संत्यक्तो मया भर्ता सुरेश्वर । तस्माद्देव वरं देहि त्वमस्या मनसि स्थितम्

हे सुरेश्वरा! हिच्या स्नेहामुळे मी माझा पती त्यागिला; म्हणून हे देवा, हिच्या मनात स्थित असलेला वर तिला प्रदान कर।

Verse 73

सूत उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भगवाञ्छशिशेखरः । अब्रवीद्राजपुत्रीं तां मेघगंभीरया गिरा । वत्से मद्वचनादद्य तपस्त्वं त्यक्तुमर्हसि

सूत म्हणाले—तिचे वचन ऐकून भगवान शशिशेखर मेघगंभीर वाणीने त्या राजकन्येस म्हणाले—वत्से, आज माझ्या वचनाने तू तपश्चर्या सोडण्यास योग्य आहेस।

Verse 74

वरं वरय कल्याणि नित्यं मनसि संस्थितम् । अदेयमपि दास्यामि सांप्रतं तव भामिनि

कल्याणी! तुझ्या मनात नित्य वसलेला वर माग; हे तेजस्विनी, ‘अदेय’ मानला जाणारा वरही मी आत्ता तुला देईन।

Verse 75

रत्नावत्युवाच । एतज्जलाशयं पुण्यं पद्मिनीषण्ड मण्डितम्

रत्नावती म्हणाली—कमळांच्या गुच्छांनी शोभलेले हे जलाशय पुण्यस्वरूप होवो।

Verse 76

यत्रैषा ब्राह्मणी साध्वी नित्यं च तपसि स्थिता । अस्या नाम्ना च विख्यातिं तीर्थमेतत्प्रपद्यताम्

जिथे ही साध्वी ब्राह्मणी नित्य तपश्चर्येत स्थित आहे, ते स्थान तिच्या नावाने प्रसिद्ध तीर्थ होवो।

Verse 77

अत्र यः कुरुते स्नानं श्रद्धया परया युतः । तस्य भूयात्सदा वासो देवदेव त्रिविष्टपे औ

जो येथे परम श्रद्धेने स्नान करतो, हे देवदेव, त्याचा त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे सदा वास होवो।

Verse 78

मदीयं मम नाम्ना तु शूद्रासंज्ञं तु जायताम् । तस्य तुल्यप्रभावं तु तीर्थस्य प्रतिपद्यताम्

माझ्याच नावाने आणखी एक तीर्थ उत्पन्न होवो, जे ‘शूद्रा’ या नावाने प्रसिद्ध होवो; आणि ते या तीर्थासमान प्रभावयुक्त असो।

Verse 79

आवाभ्यां नित्यशः कार्यं कुमारत्वे महत्तपः । आराध्यस्त्वं सुरश्रेष्ठो वाङ्मनःकर्मभिस्तथा

आम्हा दोघांनी कुमारवयात नित्य महान तप करावे; आणि हे सुरश्रेष्ठ, वाणी-मन-कर्मांनी तुझी यथायोग्य आराधना करावी।

Verse 80

एतस्मिन्नेव काले तु निर्भिद्य धरणीतलम् । लिंगं माहेश्वरं विप्रा निष्क्रांतं सूर्यसंनिभम्

त्याच क्षणी भूमितल भेदून, हे विप्रहो, सूर्यसमान तेजस्वी माहेश्वर लिंग प्रकट झाले।

Verse 81

ततः प्रोवाच ते देवः स्वयमेव महेश्वरः । ताभ्यां सुतपसा तुष्टः सादरं भक्तवत्सलः

त्यानंतर स्वयं महेश्वर देव त्या दोघांच्या उत्तम तपाने संतुष्ट होऊन, भक्तवत्सल होऊन, सादर बोलले।

Verse 82

एतत्तीर्थद्वयं ख्यातं त्रैलोक्येपि भविष्यति । शूद्रीनाम त्वदीयं तु ब्राह्मणी च सखी तव

ही दोन्ही तीर्थे त्रैलोक्यातही प्रसिद्ध होतील। एक तीर्थ तुझ्या नावाने ‘शूद्री’ म्हणून ओळखले जाईल, आणि ब्राह्मणी तुझी सखी होऊन दुसऱ्या तीर्थासही आपले नाव देईल।

Verse 83

तीर्थद्वयेऽपि यः स्नात्वा एतस्मिञ्छ्रद्धयाऽन्वितः । त्वत्तः पद्मानि संगृह्य अस्यास्तोयं च निर्मलम् । एतच्च मामकं लिंगं स्नापयित्वाऽर्चयिष्यति

जो श्रद्धेने या दोन्ही तीर्थांत स्नान करून, तुझ्याकडून कमळे गोळा करील व हिचे निर्मळ जल घेऊन, माझ्या या लिंगास स्नान घालून पूजन करील—तो भक्त मला अत्यंत प्रिय असे कर्म करतो।

Verse 84

पश्चात्पद्मैश्चतुर्दश्यां शुक्लायां सोमवासरे । चैत्रे मासि च संप्राप्ते चिरायुः स भविष्यति

त्यानंतर चैत्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील चतुर्दशी सोमवारी आली असता, कमळांनी अर्पण-पूजन केल्याने तो दीर्घायुषी होईल।

Verse 85

सर्वपापविनिर्मुक्तो यद्यपि स्यात्सुपापकृत्

तो जरी घोर पापी असला, तरीही तो सर्व पापांपासून पूर्णतः मुक्त होतो।

Verse 86

एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः । तत्र नित्यं च तपसि स्थिते सख्यावुभावपि

असे बोलून ते भगवान् नंतर अंतर्धान पावले. आणि तेथे त्या दोन्ही सख्या नित्य तपश्चर्येत स्थिर राहिल्या।

Verse 87

यावत्कल्पशतं तावज्जरामरणवर्जि ते । अद्यापि गगने ते च दृश्येते तारकात्मके

शंभर कल्पांपर्यंत ते जरा-मरणरहित होते। आजही ते आकाशात तारारूपाने दिसतात।

Verse 88

ततःप्रभृति तत्ख्यातं तीर्थयुग्मं धरातले । आगत्याथ नरो दूरात्ताभ्यां कृत्वा निमज्जनम्

तेव्हापासून ते तीर्थयुग्म पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाले. मग एखादा मनुष्य दूरवरून येऊन त्या दोन्हीत स्नान-निमज्जन करतो—

Verse 89

पूजयित्वा तु तल्लिंगं ततो याति दिवालयम् । महापातकयुक्तोऽपि तत्प्रभावादसंशयम्

आणि त्या लिंगाची पूजा करून तो दिव्यधामास जातो. महापातकांनी युक्त असला तरी त्याच्या प्रभावाने—निःसंशय।

Verse 90

एतस्मिन्नंतरे मर्त्ये नष्टा धर्मस्य च क्रिया । यज्ञदानकृता या च देवार्चनसमुद्भवा

याच काळात मर्त्यलोकात धर्माची क्रिया नष्ट झाली—यज्ञ-दानाने होणारी कर्मे आणि देवपूजेतून उद्भवणारे आचरणही।

Verse 91

व्याप्तस्तथाखिलः स्वर्गो मानवैः स्पर्धयान्वितैः । सार्धं देवैर्विमानस्थैरप्सरोगणसेवितैः

अशा रीतीने स्पर्धायुक्त मानवांनी संपूर्ण स्वर्ग व्यापला—विमानस्थ देवांसह, ज्यांची सेवा अप्सरागण करीत होते।

Verse 92

एतस्मिन्नेव काले तु धर्मराजः समाययौ । यत्र वेदध्वनिर्ब्रह्मा ब्रह्मलोकं समाश्रितः

त्याच वेळी धर्मराज तेथे आले, जिथे वेदध्वनीच्या निनादात ब्रह्मा ब्रह्मलोकात अधिष्ठित होते।

Verse 93

अब्रवीद्दुःखितो दीनः क्षिप्त्वाग्रे पत्रकद्वयम् । एकं पापसमुद्भूतमन्यद्धर्मसमुद्भवम्

दुःखी व दीन होऊन तो बोलला आणि पुढे दोन पत्रे टाकली—“एक पापातून उत्पन्न, दुसरे धर्मातून उत्पन्न.”

Verse 94

चित्रेण लिखितं यच्च विचित्रेण तथा परम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे देवतीर्थयुगं स्थितम्

विविध व अद्भुत रीतीने जे लिहिले होते, ते असे सांगत होते की हाटकेश्वराच्या क्षेत्रात देवतीर्थांची एक जोडी स्थित आहे।

Verse 95

शूद्राख्यं ब्राह्मणीनाम तथान्यत्पद्ममंडितम् । तथा तत्रास्ति लिंगं च पुण्यं माहेश्वरं महत्

एक तीर्थ ‘शूद्रा’ नावाने प्रसिद्ध आहे आणि दुसरे ‘ब्राह्मणी’ असे, पद्मरचनेने अलंकृत; तसेच तेथे महान् पुण्यदायक माहेश्वर लिंगही स्थित आहे।

Verse 96

त्रयाणामथ तेषां च प्रभावात्सर्वमानवाः । अपि पापसमायुक्ताः प्रयांति त्रिदशालयम्

त्या तिघांच्या प्रभावाने सर्व मानव—पापयुक्त असले तरी—त्रिदशांचे आलय, म्हणजे स्वर्ग, प्राप्त करतात।

Verse 97

शून्या मे नरका जाताः सर्वे ते रौरवादयः

माझे नरक सर्व रिकामे झाले आहेत—रौरव इत्यादी सर्व।

Verse 98

न कश्चिद्यजनं चक्रे न दानं न च तर्पणम् । देवतानां पितॄणां च मनुष्याणां विशेषतः

कोणीही यजन केले नाही, दान नाही, तर्पणही नाही—देवांसाठी, पितरांसाठी आणि विशेषतः मनुष्यांसाठीही नाही।

Verse 99

तस्मान्मुक्तो मया सर्वो योऽधिकारस्तवोद्भवः । नियोजयस्व तत्रान्यं कञ्चिच्छक्ततमं ततः

म्हणून तुझ्यापासून उद्भवलेला जो सर्व अधिकार-कर्तव्य होता, त्यातून मी पूर्ण मुक्त झालो; तेथे माझ्या जागी दुसरा, अत्यंत समर्थ असा कोणीतरी नेम।

Verse 100

अप्रमाणं स्थितं सर्वमेतत्पत्रद्वयं मम । तच्छ्रुत्वा पद्मजः प्राह समानीय शतक्रतुम्

माझे हे दोन्ही लेखपत्र सर्वथा अमान्य झाले आहेत। हे ऐकून पद्मज (ब्रह्मा) यांनी शतक्रतु (इंद्र) यांना बोलावून म्हटले।

Verse 101

गत्वा शीघ्रतमं मर्त्ये त्वं शक्र वचनान्मम । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तीर्थद्वयमनुत्तमम्

हे शक्रा! माझ्या वचनाने त्वरित मर्त्यलोकी जा—हाटकेश्वरज क्षेत्रात, त्या अनुपम तीर्थद्वयाकडे।

Verse 102

शूद्र्याख्यं ब्राह्मणीत्येव यच्च लिंगमनुत्तमम् । तत्रस्थं नाशय क्षिप्रं कृत्वा पांसुप्रवर्षणम्

‘शूद्रा’ नावाचे तीर्थ, ‘ब्राह्मणी’ म्हणविलेले तीर्थ आणि ते अनुपम लिंग—जे तेथे स्थित आहे, धुळीचा वर्षाव करून ते त्वरेने नष्ट कर.

Verse 103

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सत्वरं शक्रो गत्वा भूमितलं ततः । पांसुभिः पूरयामास ते तीर्थे लिंगमेव च

सूत म्हणाले—हे ऐकून शक्र (इंद्र) त्वरेने भूमितलावर गेला; आणि त्या तीर्थात धूळ-माती भरून लिंगालाही झाकून टाकले.

Verse 104

अद्यापि कलिकालेऽस्मिन्द्वाभ्यां गृह्य सुमृत्तिकाम् । स्नात्वा च तिलकं कार्यं सर्वपापविशुद्धये

आजही या कलियुगात, दोन्ही हातांनी उत्तम पवित्र माती घेऊन स्नान करावे आणि मग तिचा तिलक लावावा—सर्व पापांच्या पूर्ण शुद्धीसाठी.

Verse 105

चतुर्दशीदिने प्राप्ते सोमवारे च संस्थिते । द्वाभ्यां यः कुरुते श्राद्धं श्रद्धया परया युतः । गयाश्राद्धेन किं तस्य मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्

चतुर्दशी तिथी आली आणि ती सोमवारास पडली, तेव्हा जो तेथे दोन्ही हातांनी (त्या पवित्र मातीसह) परम श्रद्धेने श्राद्ध करतो—त्याला गयाश्राद्धाची काय गरज? असे स्वायंभुव मनूंनी सांगितले.

Verse 106

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । यथा सा ब्राह्मणी जाता शूद्री चापि तथापरा

हे द्विजोत्तमहो, तुम्ही जे विचारले होते ते सर्व मी सांगितले—ती स्त्री कशी ब्राह्मणी झाली आणि दुसरी कशी शूद्रीही झाली.

Verse 107

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या पठेद्वा द्विजसत्तमाः । सोऽपि तद्दिनजात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः

जो हे द्विजश्रेष्ठांनो, हे भक्तिभावाने ऐकतो किंवा पठण करतो, तोही त्या दिवसापर्यंत साचलेल्या पापांतून मुक्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 108

एवं नरो न कः सिद्धस्तस्य लिंगस्य पूजनात् । चिरायुश्च तथा जातो यथान्यो नात्र विद्यते

अशा रीतीने त्या लिंगाच्या पूजनाने कोणता मनुष्य सिद्धी पावणार नाही? आणि तो असा दीर्घायुषी होतो की येथे त्यासारखा दुसरा नाही।