Adhyaya 210

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवर्षेर्नारदस्य च । सिद्धसेनो महीपालः प्राप्य तं योगमुत्तमम्

विश्वामित्र म्हणाले—देवर्षी नारदाची ती वचने ऐकून, महीपाल सिद्धसेनाने तो उत्तम योग प्राप्त केला।

Verse 2

माधवे मासि संप्राप्ते अष्टम्यां सूर्यवासरे । सूर्योदये तु संप्राप्ते यावत्स्नात्वाऽर्चयेद्रविम्

माधव (वैशाख) मास आला असता, अष्टमी तिथीला, रविवारी—सूर्योदयास—विधिपूर्वक स्नान करून जितका काळ विधान असेल तितका काळ रवि (सूर्यदेव) यांची पूजा करावी।

Verse 3

तावत्कुष्ठविनिर्मुक्तः सहसा समपद्यत । ततो दिव्यवपुर्भूत्वा सन्तोषं परमं गतः

त्याच क्षणी तो सहसा कुष्ठरोगातून मुक्त झाला। नंतर दिव्य तेजस्वी देह धारण करून त्याने परम संतोष प्राप्त केला।

Verse 4

प्रायश्चित्तं ततश्चक्रे तांबूलस्य च भक्षणम् । अज्ञानेन कृतं यच्च चूर्णपत्रसमन्वितम्

त्यानंतर त्याने तांबूल-भक्षणाबद्दल प्रायश्चित्त केले—कारण ते अज्ञानाने चूर्ण इत्यादी व पानासहित घेतले गेले होते।

Verse 5

ततश्च परमां लक्ष्मीं संप्राप्तः स महीपतिः । पितृपैतामहं राज्यं स प्रचक्रे यथा पुरा

त्यानंतर त्या महीपतीने परम लक्ष्मी (समृद्धी) प्राप्त केली आणि पितृ-पैतामहांचे पैतृक राज्य पूर्वीप्रमाणे पुन्हा चालविले।

Verse 6

एतत्ते सर्वमाख्यातं शंखतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं पार्थिवश्रेष्ठ किं भूयः श्रोतुमि च्छसि

शंखतीर्थातून उद्भवलेले हे सर्व माहात्म्य मी तुला सांगितले. हे पार्थिवश्रेष्ठा, आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?

Verse 7

आनर्त उवाच । अत्याश्चर्यमिदं ब्रह्मन्यत्त्वया परिकीर्तितम् । यल्लक्ष्मीस्तस्य सन्नष्टा चूर्णपत्रस्य भक्षणात्

आनर्त म्हणाला—हे ब्राह्मण! तू सांगितलेले अत्यंत आश्चर्यकारक आहे; चूर्ण केलेल्या पानांच्या मिश्रणाचे भक्षण केल्याने त्याची लक्ष्मी नष्ट झाली.

Verse 8

कीदृक्तेन कृतं तस्य प्रायश्चित्तं विशुद्धय्रे । कीदृक्तेन कृतं तच्च निजराज्यं यथा पुरा

शुद्धीसाठी त्याचे प्रायश्चित्त कशा प्रकारे झाले? आणि कोणत्या उपायाने त्याने पूर्वीप्रमाणे आपले राज्य पुन्हा मिळवले?

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । एषा पुण्यतमा मेध्या नागवल्ली नराधिप । अयथावत्कृता वक्त्रे बहून्दोषान्प्रयच्छति । तस्माद्यत्नेन संभक्ष्या दत्त्वा चैव स्वशक्तितः

विश्वामित्र म्हणाला—हे नराधिप! ही नागवल्ली अत्यंत पुण्यदायी व शुद्धिकारक आहे. अयोग्य रीतीने तयार करून मुखात घेतल्यास अनेक दोष उत्पन्न होतात. म्हणून ती काळजीपूर्वक चावावी आणि आपल्या शक्तीनुसार दानही करावे.

Verse 10

आनर्त उवाच । नागवल्ली कथं जाता कस्माद्दोषो महान्स्मृतः । अयथावद्भक्षणाच्च तन्मे वक्तुमिहार्हसि

आनर्त म्हणाला—नागवल्लीची उत्पत्ती कशी झाली, आणि अयोग्य रीतीने भक्षण केल्यास महान दोष का मानला जातो? हे मला येथे सांगावे.

Verse 11

विश्वामित्र उवाच । प्रश्नभारो महानेष त्वया मे परिकीर्तितः । तथापि च वदिष्यामि यदि ते कौतुकं नृप । यस्मात्सञ्जायते दोषश्चूर्णपत्रस्य भक्षणात्

विश्वामित्र म्हणाला—तू विचारलेला प्रश्नभार खरोखर मोठा आहे. तरीही, हे नृप! तुला कुतूहल असल्यास मी सांगतो की चूर्ण केलेल्या पानांच्या मिश्रणाचे भक्षण केल्याने दोष कसा उत्पन्न होतो.

Verse 12

अमृतार्थं पुरा देवैर्मथितः कलशोदधिः । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्

अमृत मिळविण्यासाठी पूर्वी देवांनी कलश-समुद्राचे मंथन केले. मंदर पर्वत मंथनदंड करून आणि वासुकीला नेत्र (दोरी) करून।

Verse 13

मुखदेशे बलिर्लग्नः पुच्छदेशेऽखिलाः सुराः । वासुदेवमतेनैव सन्दधाराथ कच्छपः

मुखभागी बली उभा राहिला आणि पुच्छभागी सर्व देव. वासुदेवाच्या मते कच्छपाने भार पेलून स्थिर धारण केले.

Verse 14

मन्दरे भ्रममाणे तु प्रागेव नृपसत्तम । आनर्त सहसा जातं रत्नत्रितयमेव च

हे नृपश्रेष्ठ! मंदर फिरू लागल्याबरोबरच, आरंभीच सहसा आनर्त प्रकट झाला आणि रत्नांचे त्रिकही उत्पन्न झाले.

Verse 15

नीलांबरधरः कृष्णः पुरुषो वक्रनासिकः । कृष्णदन्तः स्थूलशिरा दीर्घग्रीवो महोदरः । शूर्पाकारांघ्रिरेवाऽसौ चिपिटाक्षो भयावहः

नीळ वस्त्रे परिधान केलेला एक कृष्णवर्ण पुरुष प्रकट झाला—वाकडी नाक, काळे दात, जड डोके, लांब मान आणि मोठे पोट असलेला। त्याचे पाय सूपासारखे, डोळे चपटे-विकृत; तो अत्यंत भयावह होता.

Verse 16

तथा तद्रूपिणी तस्य कुभार्या राक्षसी यथा । शिशुनांगुलिलग्नेन गर्भश्रमपरायणा

त्याच्याच रूपासारखी एक राक्षसीही प्रकट झाली—त्याची दुष्टा पत्नी; गर्भाच्या श्रमाने थकलेली आणि तिच्या बोटाला एक शिशु चिकटून होता.

Verse 17

ततो देवगणाः सर्वे दानवाश्च विशेषतः । मन्थानं तत्परित्यज्य तान्ग्रहीतुं प्रधाविताः

तेव्हा सर्व देवगण—आणि विशेषतः दानव—मंथन सोडून त्यांना पकडण्यासाठी वेगाने धावले।

Verse 18

अथ तान्विकृतान्दृष्ट्वा सर्वे शंकासमन्विताः । जगृहुर्नैव राजेंद्र जहसुश्च परस्परम्

पण त्यांचे विकृत रूप पाहून सर्वांना शंका आली; हे राजेंद्र, त्यांनी त्यांना धरले नाही, उलट परस्पर हसू लागले।

Verse 19

अथोवाच बलिर्दैत्यः कृतांजलिपुटः स्थितः । ब्रह्माऽदि यल्लभेत्सर्वं यत्पुरस्तात्प्रजायते

तेव्हा दैत्य बळी हात जोडून उभा राहून म्हणाला—“जे काही सर्वप्रथम प्रकट होईल, जे अग्रभागी जन्मेल, ते सर्व ब्रह्मा आदींना मिळो.”

Verse 20

रत्नत्रितयमेतद्धि तस्माद्गृह्णातु पद्मजः । येन सिद्धिर्भवेदस्मिन्मन्थने कस्य चाऽर्पणात्

“हे रत्नत्रय आहे; म्हणून पद्मज (ब्रह्मा) हे स्वीकारो—ज्याच्या ग्रहण व अर्पणाने या मंथनात सिद्धी होईल, त्यालाच हे द्यावे.”

Verse 21

तद्वाक्यं विष्णुना तस्य शंसितं शंकरेण तु । इंद्राद्यैश्च सुरैः सर्वैर्दानवैश्च विशेषतः

त्याचे ते वचन विष्णूंनी आणि शंकरांनीही मान्य केले; इंद्र आदी सर्व देवांनी—आणि विशेषतः दानवांनीही.

Verse 22

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा जग्राह त्रितयं च तत् । दाक्षिण्यात्सर्वदेवानामनिच्छन्नपि पार्थिव । ममन्थुः सागरं राजन्पुनस्ते यत्नमाश्रिताः

याच दरम्यान ब्रह्म्याने ते त्रिक स्वीकारले—सर्व देवांवरील कृपाभावाने, अनिच्छा असूनही, हे पार्थिव। मग, हे राजन्, त्यांनी पुन्हा प्रयत्नाचा आश्रय घेऊन समुद्राचे पुनर्मंथन केले।

Verse 23

ततश्च वारुणी जाता दिव्यगन्धसमन्विता । बलिना संगृहीता सा प्रत्यक्षं बलविद्विषः

त्यानंतर दिव्य सुगंधयुक्त वारुणी प्रकट झाली; आणि बलिवैरी (भगवान) प्रत्यक्ष समोर असतानाही बलिने तिला स्वीकारले।

Verse 24

आवर्ते चापरे जाते निष्क्रांतः कौस्तुभो मणिः । स गृहीतो महाराज विष्णुना प्रभविष्णुना

आणखी एक आवर्त उठताच कौस्तुभ मणी प्रकट झाला; हे महाराज, तो मणी परम पराक्रमी विष्णूंनी स्वीकारला।

Verse 25

अथापरे स्थिते तत्र महावर्ते निशापतिः । सञ्जातः स वृषांकेन संगृहीतश्च तत्क्षणात्

मग तेथे आणखी एक महावर्त झाल्यावर निशापती चंद्र प्रकट झाला; आणि वृषांक (शिव) यांनी तत्क्षणी त्याला स्वीकारले।

Verse 26

पारिजातस्ततो जातो दिव्यगन्धसमन्वितः । स गृहीत्वा सुरैः सर्वैः स्थापितो नंदने वने

त्यानंतर दिव्य सुगंधयुक्त पारिजात वृक्ष प्रकट झाला; आणि सर्व देवांनी तो घेऊन नंदनवनात स्थापित केला।

Verse 27

तस्यानंतरमेवाथ सुरभी वत्ससंयुता । निष्क्रांता व्योममार्गेण गोलोकं समवस्थिता

त्यानंतर लगेच सुरभी वासरासह आकाशमार्गाने निघून गोलोकात जाऊन स्थिर झाली।

Verse 28

ततो धन्वंतरिर्जातो बिभ्रद्धस्ते कमंडलुम् । संपूर्णममृतेनैव स देवैर्दानवैनृप

मग धन्वंतरी प्रकट झाला; त्याच्या हातात अमृताने पूर्ण कमंडलू होता, आणि हे नृपा, देव व दानवांनी त्याला वेढले।

Verse 29

गृहीतो युगपत्क्रुद्धैः परस्परजिगीषया । देवानां हस्तगो वैद्यो दैत्यानां च कमण्डलुः

दोन्ही पक्ष क्रोधाने एकाच वेळी झडप घालून परस्पर जिंकण्याच्या इच्छेने पकडू लागले; वैद्य देवांच्या हाती, आणि कमंडलू दैत्यांच्या हाती गेला।

Verse 30

ततस्तं लोभसंयुक्ता ममंथुः सागरं नृप । पद्महस्तात्र संजाता ततो लक्ष्मीः सितांबरा

मग लोभाने प्रेरित होऊन, हे नृपा, त्यांनी तो सागर पुन्हा मंथन केला; तेथेच शुभ्रवस्त्रा, पद्महस्ता लक्ष्मी प्रकट झाली।

Verse 31

स्वयमेव वृतो विष्णुस्तया पार्थिवसत्तम । मथ्यमाने ततोतीव समुद्रे देवदानवैः

हे पार्थिवसत्तमा, देव व दानव समुद्राचे तीव्र मंथन करीत असता लक्ष्मीने स्वयमेव विष्णूला वरले।

Verse 32

कालकूटं समुत्पन्नं येन सर्वे सुरासुराः । संप्राप्ताः परमं कष्टं प्रभग्नाश्च दिशो दश

तेव्हा कालकूट विष उत्पन्न झाले; त्याने सर्व देव व असुर परम क्लेशात पडले, आणि दहा दिशाही व्याकुळ होऊन हादरल्या।

Verse 33

तं दृष्ट्वा भगवाञ्छंभुस्तीव्रं तीवपराक्रमः । भक्षयामास राजेंद्र नीलकण्ठस्ततोऽभवत्

ते भयंकर विष पाहून तीव्र पराक्रमी भगवान शंभूंनी, हे राजेंद्र, ते गिळून टाकले; आणि त्या कर्मामुळे ते ‘नीलकंठ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 34

अथ संत्यज्य मंथानं मंदरं वासुकिं तथा । अमृतार्थेऽभवद्युद्धं दैत्यानां विबुधैः सह

मग मंथनाचे यंत्र—मंदर पर्वत व वासुकी—सोडून, अमृतासाठी दैत्यांचे देवांशी युद्ध सुरू झाले।

Verse 35

अथ स्त्रीरूपमाधाय विष्णुर्दैत्यानुवाच तान् । ततो हृष्टो बलिस्तस्यै दत्त्वा पीयूषमेव तत्

तेव्हा विष्णूंनी स्त्रीरूप धारण करून दैत्यांना संबोधिले; आणि हर्षित होऊन बलिने तिलाच ते पीयूष (अमृत) दिले।

Verse 36

विश्वासं परमं गत्वा युद्धं चक्रे सुरैः सह । ततो विष्णुः परित्यज्य स्त्रीरूपं पुरुषाकृतिः

परम विश्वास संपादन करून तो देवांसह युद्ध करू लागला; मग विष्णूंनी स्त्रीरूप सोडून पुन्हा पुरुषरूप धारण केले।

Verse 37

तदेवामृतमादाय ययौ यत्र दिवौकसः । अब्रवीत्तान्सुहृष्टात्मा पिवध्वममृतं सुराः

तोच अमृत घेऊन तो देवगण जिथे होते तिथे गेला आणि आनंदित अंतःकरणाने म्हणाला— “हे देवहो, अमृत प्या।”

Verse 38

येनामरत्वमासाद्य व्यापादयत दानवान् । ते तथेति प्रतिज्ञाय पपुः पीयूषमुत्तमम्

ज्यायोगे अमरत्व प्राप्त करून ते दानवांचा संहार करतील— असे म्हणत त्यांनी “तथेति” अशी प्रतिज्ञा केली आणि उत्तम पीयूष प्राशन केले.

Verse 39

अमराश्च ततो जाता जघ्नुः संख्ये महासुरान्

त्यानंतर ते अमर झाले आणि संग्रामात महासुरांचा वध केला.

Verse 40

तेषां पानविधौ तत्र वर्तमाने महीपते । राहुर्विबुधरूपेण पपौ पीयूषमुत्सुकः

हे महीपते, तेथे अमृतपानाची विधी चालू असताना राहूने देवाचे रूप धारण करून उत्सुकतेने पीयूष प्राशन केले.

Verse 41

स लक्षितो महादैत्यश्चंद्रार्काभ्यां च तत्क्षणात् । निवेदितो हरे राजन्नायं देवो महासुरः

तो महादैत्य चंद्र व सूर्य यांनी तत्क्षणी ओळखला आणि हरिला निवेदन झाले— “हे राजन्, हा देव नाही; हा महासुर आहे।”

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वासुदेवेन तस्य चक्रं सुदर्शनम् । वधाय पार्थिवश्रेष्ठ मुक्तं वज्रसमप्रभम्

हे राजश्रेष्ठ, हे ऐकून वासुदेवाने त्याच्या वधासाठी वज्रासारख्या तेजाने दिपणारे सुदर्शनचक्र सोडले।

Verse 43

यावन्मात्रं शरीरं तत्तस्य व्याप्तं महीपते । अमृतेन ततः कृत्तममोघेनापि तच्छिरः

हे महीपते, त्याच्या शरीराचा जितका भाग अमृताने व्यापला होता तितकाच अमर झाला; पण त्याचे शिर अमोघ चक्रानेही, अमृत चाखल्यानंतर आधीच छिन्न झाले होते।

Verse 44

ततोऽमरत्वमापन्नः स यावत्सिंहिकासुतः । तावत्प्रोक्तोऽच्युतेनाथ साम्ना परमवल्गुना

मग सिंहिकेचा पुत्र तितक्याच अंशाने अमर झाला; त्यानंतर अच्युताने अत्यंत मधुर व सामोपेत वचनांनी त्याला संबोधिले।

Verse 45

त्यज दैत्यान्महाभाग देवानां संमतो भव । संप्राप्स्यसि परां पूजां सदा त्वं ग्रहमंडले

हे महाभाग, दैत्यांचा त्याग करून देवांना संमत हो; मग तू सदैव ग्रहमंडळात परम पूजा प्राप्त करशील।

Verse 46

स तथेति प्रतिज्ञाय त्यक्त्वा तान्दैत्यसत्तमान् । पूजां प्राप्नोति मर्त्यानां संस्थितो ग्रहमण्डले

त्याने ‘तथेति’ अशी प्रतिज्ञा केली; आणि त्या दैत्यश्रेष्ठांना सोडून, ग्रहमंडळात स्थित होऊन, तो मर्त्यांची पूजा प्राप्त करू लागला।

Verse 47

एतस्मिन्नंतरे दैत्या निर्जिताः सुरसत्तमैः । दिशो जग्मुः परित्रस्ताः केचिन्मृत्युमुपागताः

याच दरम्यान देवश्रेष्ठांनी पराभूत केलेले दैत्य भयभीत होऊन सर्व दिशांना पळून गेले; आणि त्यांपैकी काहींना मृत्यू आला।

Verse 48

पीतशेषं च पीयूषं स्थापितं नन्दने वने । नागराजस्य यत्रैव स्थितमालानमेव च

पिल्यानंतर उरलेले अमृत नंदनवनात स्थापिले गेले—ज्याच ठिकाणी नागराजाचा आलान-स्तंभ (बांधण्याचा खांब)ही स्थित होता।

Verse 49

अहर्निशं मदस्रावी करींद्रः सोऽपि संस्थितः । तत्प्रभावैः प्रभिन्नः स पीयूषस्य कमंडलुः

तेथे तो गजेंद्रही स्थित होता, जो अहोरात्र मद झिरपत असे; आणि त्या प्रभावाने अमृताचा कमंडलू फुटून गेला।

Verse 50

ततो वल्ली समुत्पन्ना तस्माच्चैव कमण्डलोः । तत्रालानसमारूढा वृद्धिं च परमां गता

मग त्या कमंडलूतूनच एक वेल उत्पन्न झाली; आणि तेथील आलान-स्तंभावर चढून ती अत्यंत मोठी वाढ पावली।

Verse 51

तदुद्भवानि पत्राणि गृहीत्वा सुरसत्तमाः । अपूर्वाणि सुगंधीनि मत्वा ते भक्षयंति च

त्या वेलीपासून उत्पन्न झालेली पाने घेऊन देवश्रेष्ठांनी ती अपूर्व व सुगंधी आहेत असे मानून त्यांचे भक्षणही केले।

Verse 52

वक्त्रशुद्धिकृते राजन्विशेषेण प्रहर्षिताः

हे राजन्, मुख व वाणीची शुद्धी होत असल्याने ते विशेषतः आनंदित झाले।

Verse 53

अथ धन्वतरिर्वैद्यः स्वबुद्ध्या पृथिवीपते । नागालाने यतो जाता नागवल्ली भविष्यति

मग दिव्य वैद्य धन्वंतरीने, हे पृथ्वीपते, स्वबुद्धीने सांगितले—‘नागालयाच्या आवारात ही उत्पन्न झाली आहे; म्हणून हिचे नाव नागवल्ली होईल.’

Verse 54

सदा स्मरस्य संस्थानं मम वाक्याद्भविष्यति । नागवल्लीति वै नाम तस्याश्चक्रे ततः परम्

‘माझ्या वचनाने ही सदैव स्मर (कामदेव) याचे आसनस्थान होईल।’ त्यानंतर त्याने तिचे नाव ‘नागवल्ली’ असे ठरविले.

Verse 55

संयोगं च चकाराथ तांबूलं जायते यथा । पूगीफलेन चूर्णेन खदिरेणापि पार्थिव

मग, हे पार्थिवा, तांबूल जसा तयार होतो तसा योग्य संयोग त्याने केला—पूगीफळाच्या चूर्णासह आणि खदिर (कत्था) घालूनही.

Verse 56

कस्यचित्त्वथ कालस्य वाणीवत्सरको नृपः । प्रतोषं नीतवाञ्छक्रं तपसा निर्मलेन च

काही काळानंतर राजा वाणीवत्सरकाने निर्मळ व निष्कलंक तपस्येने शक्र (इंद्र) याला पूर्णपणे संतुष्ट केले.

Verse 57

ततस्तत्तपसा तुष्ट इन्द्रो वचनमब्रवीत्

मग त्या तपश्चर्येने संतुष्ट होऊन इंद्राने हे वचन उच्चारले।

Verse 58

इन्द्र उवाच । भोभोः पार्थिव तुष्टोऽस्मि तपसाऽनेन सांप्रतम् । ब्रूहि यत्ते वरं दद्मि मनसा वांछितं सदा

इंद्र म्हणाले—हे राजन्! या तपश्चर्येने मी आता संतुष्ट आहे. सांग, तुझ्या मनात सदैव इच्छित जो वर, तो मी तुला देतो।

Verse 59

सोऽब्रवीद्यदि मे तुष्टो यदि देयो वरो मम । विमानं खेचरं देहि येनागच्छामि ते गृहे । नित्यमेव धरापृष्ठाद्वंदनार्थं तव प्रभो

तो म्हणाला—जर आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर मला आकाशगामी विमान द्या, ज्याने मी पृथ्वीपृष्ठावरून नित्य तुमच्या गृही येऊन, हे प्रभो, तुम्हाला वंदन करू शकेन।

Verse 60

स तथेति प्रतिज्ञाय हंसबर्हिणनादितम् । विमानं प्रददौ तस्मै मनोमारुतवेगधृक्

इंद्राने ‘तथास्तु’ अशी प्रतिज्ञा करून, हंस व मयूरांच्या नादाने निनादित, मन व वाऱ्याच्या वेगासारखे द्रुत असे विमान त्याला प्रदान केले।

Verse 61

स तत्र नित्यमारुह्य प्रयाति त्रिदशालयम् । भक्त्या परमया युक्तः सहस्राक्षं प्रवंदितुम्

तो नित्य त्या विमानावर आरूढ होऊन त्रिदशांच्या आलयास जात असे आणि परम भक्तीने युक्त होऊन सहस्राक्ष इंद्रास वंदन करी।

Verse 62

तस्य शक्रः स्वहस्तेन तांबूलं च प्रयच्छति । स च तद्भक्षयामास प्रहृष्टेनांतरात्मना

त्यास शक्र (इंद्र) स्वतःच्या हाताने तांबूल अर्पण करी; आणि तो अंतःकरणी हर्षित होऊन ते सेवन करी.

Verse 63

वृद्धभावेऽपि संप्राप्ते तस्य कामोऽत्यवर्द्धत । तांबूलस्य प्रभावेन सुमहान्पृथिवीपते

हे पृथ्वीपते! वृद्धत्व आले तरीही त्याचा कामभाव अत्यंत वाढला; तांबूलाचा प्रभावच इतका महान होता.

Verse 64

अथ शक्रमुवाचेदं स राजा विनयान्वितः । नागवल्लीप्रदानेन प्रसादो मे विधीयताम्

मग विनययुक्त त्या राजाने शक्र (इंद्र) यांस म्हटले—“नागवल्ली देऊन माझ्यावर प्रसाद करावा.”

Verse 65

मर्त्यलोके समानेतुं प्रचारं येन गच्छति । स तथेति प्रतिज्ञाय तस्मै तां प्रददौ तदा

ती मर्त्यलोकी आणून प्रसार पावावी म्हणून त्याने “तथेच होईल” अशी प्रतिज्ञा करून तेव्हा ती त्यास दिली.

Verse 66

गत्वा निजपुरं सोपि स्वोद्यानेऽस्थापयत्तदा । ततः कालेन महता प्रचारं सा गता क्षितौ

तो आपल्या नगरात परत जाऊन त्याने ती आपल्या उद्यानात लावली; पुढे दीर्घ काळाने ती पृथ्वीवर सर्वत्र पसरली.

Verse 67

यस्याः स्वादनतो लोकः कामात्मा समपद्यत । न कश्चिद्यजनं चक्रे याजनं च विशेषतः । अन्या धर्मक्रियाः सर्वाः प्रणष्टा धर्मसंभवाः

तिचा स्वाद घेताच लोक कामवश झाले. कोणी यज्ञ केला नाही, यज्ञ करविला नाही; आणि धर्मातून उत्पन्न झालेल्या इतर सर्व धर्मक्रिया नष्ट झाल्या.

Verse 68

ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः । पीड्यमानाः क्रुधा विष्टा गत्वा प्रोचुः पितामहम्

मग यज्ञभागापासून वंचित झालेले सर्व देवगण, दुःखाने पीडित व क्रोधाने भरून, पितामह ब्रह्म्याजवळ गेले आणि म्हणाले.

Verse 69

मर्त्यलोके सुरश्रेष्ठ नष्टा धर्मक्रिया भृशम् । कामासक्तो यतो लोकस्तांबूलस्य च भक्षणात् । तस्मात्कुरु प्रसादं नो येनास्माकं क्रिया भवेत्

‘हे सुरश्रेष्ठ! मर्त्यलोकी धर्मक्रिया फारच नष्ट झाल्या आहेत; तांबूल चघळल्यामुळे लोक कामासक्त झाले आहेत. म्हणून आम्हांवर प्रसन्न व्हा, ज्यायोगे आमच्या यथोचित क्रिया व अर्पणे पुन्हा होतील.’

Verse 70

एतस्मिन्नेव काले तु पुष्करस्थं पितामहम् । यजनार्थे समायातं दरिद्रो वीक्ष्य पार्थिव

त्याच वेळी, हे राजन्, एक दरिद्री मनुष्य पुष्करात यजनासाठी आलेल्या पितामह ब्रह्म्याला पाहून त्यांच्याजवळ गेला.

Verse 71

प्रणिपत्य ततः प्राह विनयावनतः स्थितः । निर्विण्णोऽहं सुरश्रेष्ठ ब्राह्मणानां गृहे स्थितः

नमस्कार करून तो विनयाने उभा राहिला व म्हणाला—‘हे सुरश्रेष्ठ! ब्राह्मणांच्या घरी आश्रित राहून राहून मी कंटाळलो आहे.’

Verse 72

तस्मात्कीर्तय मे स्थानं श्रेष्ठं वित्तवतां हि यत् । तत्र सञ्जायते तृप्तिः शाश्वती प्रचुरा प्रभो

म्हणून, हे प्रभो, मला त्या श्रेष्ठ स्थानाचे कीर्तन करून सांगावे, जे धनवानांमध्येही उत्तम आहे; जिथे विपुल व शाश्वत तृप्ती उत्पन्न होते।

Verse 73

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः । अब्रवीच्च दरिद्रं तं छिद्रार्थं धनिना मिह

त्याचे वचन ऐकून पितामह ब्रह्मदेवांनी दीर्घ काळ चिंतन केले. मग त्या दरिद्राला म्हणाले—“येथे धनवानांचे ‘छिद्र’ म्हणजे दुर्बल बिंदू निर्माण करणारे उपाय आहेत.”

Verse 74

चूर्णपत्रे त्वया वासः सदा कार्यो दरिद्र भोः । तांबूलस्य तु पर्णाग्रे भार्यया मम वाक्यतः

हे दरिद्र, तुला नेहमी चूर्णित पानातच वास करावा. आणि माझ्या वचनाने माझी पत्नी तांबूल-पानाच्या टोकावर राहो.

Verse 75

पर्णानां चैव वृंतेषु सर्वेषु त्वत्सुतेन च । रात्रौ खदिरसारे च त्वं ताभ्यां सर्वदा वस

आणि पानांच्या सर्व देठांमध्ये—तुझ्या पुत्रासह—तू वास कर. तसेच रात्री खदिराच्या सारातही राहा; अशा रीतीने तू त्यांच्यासह सदैव वस.

Verse 76

धनिनां छिद्रकृत्प्रोक्तमेतत्स्थानचतुष्टयम् । पार्थिवानां विशेषेण मम वाक्या द्व्रज द्रुतम्

धनवानांचे छिद्र निर्माण करणारी ही चार स्थाने सांगितली आहेत—विशेषतः राजांसाठी. माझ्या वचनाने तू त्वरेने तेथे जा.

Verse 77

नारद उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप

नारद म्हणाले—हे नराधिप! तू जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले आहे।

Verse 78

तांबूलोत्थानि छिद्राणि यथा स्युर्धनिनामिह । तानि सर्वाणि चीर्णानि त्वया राजन्नजानता । तेन वै विभवोच्छित्तिः संजाता सहसा नृप

इथे धनवानांच्या बाबतीत तांबूलामुळे जे दोषरूपी छिद्रे उत्पन्न होतात, ते सर्व, हे राजन्, तू अज्ञानाने आचरलेस; म्हणूनच, हे नृप, तुझ्या वैभवाचा नाश अचानक झाला।

Verse 79

राजोवाच । तदर्थमपि मे ब्रूहि प्रायश्चित्तं मुनीश्वर । कदाचिद्भक्षणं मे स्यात्तांबूलस्य तथाविधम्

राजा म्हणाला—हे मुनीश्वर! त्या कारणासाठी मला प्रायश्चित्त सांगावे; कधी कधी माझ्याकडून तशा प्रकारचे अनुचित तांबूलभक्षण होते।

Verse 80

येन सञ्जायते शुद्धिः कुतांबूलसमुद्भवा

कुतांबूलापासून उत्पन्न झालेल्या अशुद्धीची शुद्धी कोणत्या उपायाने होते?

Verse 81

विश्वा मित्र उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तं तु यच्चरेत् । आश्वासनेन शुद्ध्यर्थं कुतांबूलस्य भक्षणात्

विश्वामित्र म्हणाले—हे राजन्, ऐक; जे प्रायश्चित्त करावे ते मी सांगतो. कुतांबूलभक्षणानंतर शुद्धीसाठी ‘आश्वासन’ ही विधी आचरावी।

Verse 82

पर्वकालं समुद्दिश्य सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । आनयेद्ब्राह्मणं राजन्वेदवेदांगपारगम्

हे राजन्, पवित्र पर्वकाळ ध्यानात घेऊन, सम्यक् श्रद्धायुक्त होऊन, वेद-वेदांगांत पारंगत ब्राह्मणास आमंत्रित करावे।

Verse 83

प्रक्षाल्य चरणौ तस्य वाससी परिधापयेत् । संपूज्य गंधपुष्पाद्यैस्ततः पत्रं हिरण्मयम् । स्वशक्त्या कारयित्वाऽथ चूर्णे मुक्ताफलं न्यसेत्

त्याचे चरण धुऊन त्याला वस्त्रे परिधान करावीत। गंध-पुष्पादींनी विधिवत् पूजन करून, आपल्या शक्तीनुसार सुवर्णमय तांबूलपत्र तयार करवून, चूर्णावर मोती ठेवावा।

Verse 84

पूगीफलं च वैडूर्यं खदिरं रूप्यमेव च । मन्त्रेणानेन विप्राय तथैव च समर्पयेत्

आणि याच मंत्रासह ब्राह्मणास सुपारी, वैडूर्य मणी, खदिर व चांदीही अर्पण करावी।

Verse 85

यन्मया भक्षितं पूर्वं वृन्तं पत्रसमुद्भवम् । चूर्णपत्रं तथैवान्यद्रात्रौ खदिरमेव च

मी पूर्वी जे काही भक्षण केले—वृंत व पानांपासून उत्पन्न पदार्थ, चूर्णयुक्त पत्र तसेच इतर वस्तू, आणि रात्री खदिरही—

Verse 86

तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् । ततस्तु ब्राह्मणो मंत्रमेवं राजन्नुदाहरेत्

त्या पापाच्या शुद्धीसाठी हा तांबूल स्वीकारावा. त्यानंतर, हे राजन्, ब्राह्मण याप्रमाणे मंत्र उच्चारावा।

Verse 87

यजमानहितार्थाय सर्वपापविशुद्धये । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि कुतांबूलं प्रभक्षितम्

यजमानाच्या हितासाठी व सर्व पापांच्या शुद्धीसाठी—अज्ञानाने किंवा जाणूनबुजूनही—अशुद्ध/वर्ज्य तांबूल भक्षण झाले आहे.

Verse 88

भक्षयिष्यसि यच्चान्यत्कदाचिन्मे प्रसादनात् । तस्य दोषो न ते भावी मम वाक्यादसंशयम्

आणि माझ्या प्रसादामुळे तू कधीही जे काही अन्य भक्षण करशील, त्याचा दोष तुला लागणार नाही—माझ्या वचनाने यात संशय नाही.

Verse 89

अनेन विधिना दत्त्वा तांबूलं शुद्धिमाप्नुयात् । कुतांबूलस्य दोषेण गृह्यते न नरो नृप

या विधीने तांबूल दान केल्यास मनुष्य शुद्धी प्राप्त करतो. हे नृप! कुतांबूलाच्या दोषाने मनुष्य ग्रासला जात नाही.

Verse 90

तस्मात्त्वं हि महाराज व्रतमेतत्समाचर । बहु पुण्यतमं ह्येतन्महाभोगविवर्द्धनम्

म्हणून, हे महाराज! हे व्रत आचर. हे अत्यंत पुण्यतम असून महान भोग-समृद्धी वाढविणारे आहे.

Verse 91

यः प्रयच्छति राजेन्द्र विधिनानेन भक्तितः । जन्मजन्मान्तरे वापि न तांबूलेन मुच्यते

हे राजेंद्र! जो या विधीने भक्तिभावाने (तांबूल) अर्पण करतो, तो जन्मोजन्मीही तांबूलापासून वंचित होत नाही.

Verse 92

तांबूलं भक्षयित्वा यो नैतद्दानं प्रयच्छति । तांबूलवर्जितः सोऽत्र भवेज्जन्मनिजन्मनि

जो तांबूल भक्षण करूनही त्याचे यथोचित दान देत नाही, तो या लोकी जन्मोजन्मी तांबूलवर्जित होतो.

Verse 93

तांबूलवर्जितं यस्य मुखं स्यात्पृथिवीपते । कृपणस्य दरिद्रस्य तद्बिलं न हि तन्मुखम्

हे पृथ्वीपते! ज्याचे मुख तांबूलवर्जित आहे, ते मुख नव्हे, जणू एक बिलच; कृपण व दरिद्राचे ते खरे ‘मुख’ नाही.

Verse 94

तांबूलं ब्राह्मणेन्द्राय यो दत्त्वा प्राक्प्रभक्षयेत् । सुरूपो भाग्यवान्दक्षो भवेज्जन्मनिजन्मनि

जो प्रथम श्रेष्ठ ब्राह्मणास तांबूल अर्पण करून मग स्वतः भक्षण करतो, तो जन्मोजन्मी सुरूप, भाग्यवान व दक्ष होतो.

Verse 95

एतत्ते सर्वमाख्यातं कुतांबूलस्य भक्षणात् । यत्फलं जायते पुंसां यद्दानेन महीपते

हे महीपते! तांबूलाच्या भक्षणाने व त्याच्या दानाने मनुष्यांना जे फळ मिळते, ते सर्व मी तुला सविस्तर सांगितले आहे.

Verse 96

शंखादित्यानुषंगेण तांबूलस्य च भक्षणे । ये दोषा ये गुणा राजन्दानं चैव प्रभक्षणे

हे राजन्! शंखादि-संबंधित आचारांसह तांबूलभक्षणात जे दोष व जे गुण आहेत, तसेच त्याच्या दान व सेवनाविषयीचेही (विवरण) मी सांगितले आहे.

Verse 210

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये तांबूलोत्पत्ति तांबूलमाहात्म्यवर्णनंनाम दशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत “तांबूलोत्पत्ती व तांबूलमाहात्म्यवर्णन” नामक दोनशे दहावा अध्याय समाप्त झाला।