Adhyaya 32

Verse 1

। सूत उवाच । तथान्योऽस्ति द्विजश्रेष्ठास्तस्मिन्क्षेत्रे शुभावहे । सप्तर्षीणां सुविख्यात आश्रमः सर्वकामदः

सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! त्या शुभदायक क्षेत्रात आणखी एक स्थान आहे—सप्तर्षींचा सुप्रसिद्ध आश्रम, जो सर्व कामना पूर्ण करणारा आहे।

Verse 2

तत्र श्रावणमासस्य पंचदश्यां समाहितः । यः करोति नरः स्नानं स लभेद्वांछितं फलम्

तेथे श्रावण महिन्याच्या पौर्णिमेला (पंचदशी) जो मन एकाग्र करून स्नान करतो, तो इच्छित फल प्राप्त करतो।

Verse 3

कन्दमूलफलैः शाकैर्यस्तत्र श्राद्धमाचरेत् । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं राजसूयाश्वमेधयोः

जो तेथे कंद, मूळ, फळे व शाक यांद्वारे श्राद्ध करतो, तो राजसूय व अश्वमेध यज्ञांचे संपूर्ण फल प्राप्त करतो।

Verse 4

पंचम्यां शुक्लपक्षे तु मासि भाद्रपदे द्विजाः । यस्तान्पूजयते भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः । विधिनानेन विप्रेन्द्राः सर्वानेव यथाक्रमम्

हे द्विजांनो! भाद्रपद महिन्याच्या शुक्लपक्षातील पंचमीला जो भक्तीने पुष्प, धूप व अनुलेपन यांनी, या विधीनुसार, क्रमाने त्या सर्वांची पूजा करतो—(तो महान फल प्राप्त करतो)।

Verse 5

ॐ अत्रये नमः । ॐ वसिष्ठाय नमः । ॐ कश्यपाय नमः । ॐ भरद्वाजाय नमः । ॐ गौतमाय नमः । ॐ कौशिकाय नमः । ॐ जमदग्नये नमः । ॐ अरुंधत्यै नमः । पूजामंत्रः । जह्नुकन्यापवित्रांगा गृहीतजपमालिकाः । गृह्णंत्वर्घं मया दत्तमृषयः सर्वकामदाः

‘ॐ अत्रीला नमस्कार। ॐ वसिष्ठाला नमस्कार। ॐ कश्यपाला नमस्कार। ॐ भरद्वाजाला नमस्कार। ॐ गौतमाला नमस्कार। ॐ कौशिकाला नमस्कार। ॐ जमदग्नीला नमस्कार। ॐ अरुंधतीला नमस्कार।’—हे पूजामंत्र आहेत। ‘हे जह्नु-कन्या (गंगा) ने पवित्र झालेले अंग असलेले, जपमाळ धारण करणारे ऋषींनो! माझ्याकडून अर्पण केलेला अर्घ्य स्वीकारा; हे सर्वकामद ऋषींनो!’

Verse 6

ऋषय ऊचुः । तत्र सप्तर्षिभिस्तीर्थं कस्मिन्काले व्यवस्थितम् । विस्तरात्सूतज ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः

ऋषी म्हणाले—त्या स्थानी सप्तर्षींनी ते तीर्थ कोणत्या काळी प्रतिष्ठित केले? हे सूतपुत्रा, सविस्तर सांग; आमचे कुतूहल अत्यंत आहे।

Verse 7

सूत उवाच । अनावृष्टिः पुरा जाता लोके द्वादशवार्षिकी । सर्वोषधिक्षयो जातस्ततो लोकाः क्षयार्दिताः

सूत म्हणाला—पूर्वी जगात बारा वर्षांचा अनावृष्टीचा काळ आला. सर्व औषधी व धान्य नष्ट झाले; म्हणून लोक क्षय व आपत्तींनी पीडित झाले.

Verse 8

अस्थिशेषा निरुत्साहास्त्यक्तधर्मव्रतक्रियाः । अभक्ष्यभक्षणपरास्तथैवापेयपायिनः

ते केवळ अस्थिशेष उरले, उत्साहहीन झाले आणि धर्म, व्रत व नित्यकर्म सोडून दिले. ते अभक्ष्य खाऊ लागले आणि अपेयही पिऊ लागले.

Verse 9

त्यजंति मातरः पुत्रान्कलत्राणि तथा नराः । भृत्यान्स्वानपि वित्तेशाः का कथान्यसमुद्भवान्

माता पुत्रांना टाकू लागल्या आणि पुरुष पत्नींनाही त्यागू लागले. धनवानांनी आपले सेवकही सोडले—मग परक्यांच्या घरच्यांची कथा काय सांगावी!

Verse 10

संत्यक्तान्यग्निहोत्राणि ब्राह्मणैर्याजकैरपि । व्रतानि व्रतिभिर्दांतैरपि वृद्धतमैर्द्विजाः

याजक ब्राह्मणांनीही अग्निहोत्र सोडून दिले. संयमी व्रतधारी—अगदी वृद्धतम द्विजांनीसुद्धा—आपली व्रते व नियम त्यागले.

Verse 11

दृश्यते चैव यत्रैव सस्यं वापि कथंचन । ह्रियते लज्जया हीनैस्तत्र क्षुत्क्षामकैर्नरैः

जिथे कुठे कणभरही धान्यपीक दिसे, तिथे भुकेने कृश झालेले, लज्जाहीन नर ते उचलून नेत असत।

Verse 12

एवमन्नक्षये जाते पीडिते धरणीतले । सप्तर्षयः क्षुधाविष्टा बभ्रमुस्तत्रतत्र च

अशा रीतीने अन्नाचा क्षय होऊन भूमितल पीडित झाल्यावर, क्षुधेने व्याकुळ झालेले सप्तर्षी ठिकठिकाणी भटकत राहिले।

Verse 13

अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च कश्यपः सुमहातपाः । भरद्वाजस्तथा चान्यो गौतमः संशितव्रतः । कौशिको जमदग्निश्च तथैवारुंधती सती

अत्री व वसिष्ठ, महातपस्वी कश्यप; भरद्वाज तसेच दृढव्रती गौतम; कौशिक व जमदग्नी, आणि तशीच सती अरुंधती।

Verse 14

अथ तेषां समस्तानां चंडाभूत्परिचारिका । पशुवक्त्रस्तथा भृत्यो विनयेन समवितः

मग त्या सर्वांच्या समोर एक चांडाळ स्त्री परिचारिका म्हणून प्रकट झाली, आणि पशुमुख असलेला एक भृत्यही—दोघेही विनययुक्त होते।

Verse 15

ततस्ते विषयं प्राप्ता वृषादर्भिमहीपतेः । क्षुत्क्षामा मुनयोऽत्यर्थं देशे चानर्तसंज्ञके

त्यानंतर ते वृषादर्भी राजाच्या राज्यात पोहोचले; भुकेने अत्यंत कृश झालेले मुनि ‘अनर्त’ नावाच्या देशात आले।

Verse 17

ततस्तैः पतितो भूमौ दृष्टो मृतकुमारकः । मंत्रयित्वा मिथः पश्चाद्गृहीतो भक्षणाय च

तेव्हा त्यांना जमिनीवर पडलेला एक मृत बालक दिसला. परस्पर सल्लामसलत करून, त्यांनी त्याला उचलून—भक्षणासाठीही—नेले.

Verse 18

अपचन्यावदग्नौ तं क्षुधया परिपीडिताः । वृषादर्भिर्नृपः प्राप्तः श्रुत्वा तेषां विचेष्टितम्

भुकेने व्याकुळ होऊन ते त्याला आगीत शिजवू लागले. त्यांची ती घोर चेष्टा ऐकून राजा वृषादर्भी तेथे आला.

Verse 19

वृषादर्भिरुवाच । किमिदं गर्हितं कर्म क्रियते मुनिसत्तमाः । राक्षसानामयं धर्मो महामांसस्य भक्षणम्

वृषादर्भी म्हणाला—“हे मुनिश्रेष्ठांनो! हे निंद्य कर्म का केले जात आहे? महामांसाचे भक्षण हा तर राक्षसांचा धर्म आहे.”

Verse 20

सोऽहं सस्यं प्रदास्यामि ग्रामान्व्रीहीन्यवानपि । मम वाक्यादसंदिग्धं त्यजर्ध्वं मृतबालकम्

“मी तुम्हाला धान्य देईन—गावे, तांदूळ आणि ज्वारी/यवही. माझ्या वचनावर निःसंशय विश्वास ठेवा; हा मृत बालक सोडा.”

Verse 21

ऋषय ऊचुः । प्रायश्चित्तं समादिष्टं महामांसस्य भक्षणात् । प्रतिग्रहस्य भूपाला दापत्कालेऽपि नो नृप

ऋषी म्हणाले—“महामांसभक्षणासाठी प्रायश्चित्त सांगितले आहे; आणि हे भूपाल, आपत्तीच्या काळातही आमच्यासाठी प्रतिग्रह (दान स्वीकारणे) योग्य नाही, हे नृप।”

Verse 22

पश्चात्तपश्चरिष्यामो महामांससमुद्भवम् । पातकं नाशयिष्यामो भक्षयामो वयं ततः

यानंतर आम्ही स्थूल मांसभक्षणातून उत्पन्न झालेले पातक नष्ट करण्यासाठी तपश्चर्या करू. ते पाप नाश करून मगच आम्ही भोजन करू.

Verse 23

वृषादर्भि रुवाच । प्रतिग्रहो द्विजातीनां प्रोक्ता वृत्तिरनिंदिता । ग्राह्यो मत्तस्ततः सर्वैर्नात्र कार्या विचारणा

वृषादर्भि म्हणाला—द्विजांसाठी प्रतिग्रह (दान स्वीकारणे) ही निंदारहित उपजीविका सांगितली आहे. म्हणून तुम्ही सर्वांनी माझ्याकडून ते स्वीकारावे; येथे विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 24

ऋषय ऊचुः । राज प्रतिग्रहो घोरो मध्वास्वादो विषोपमः । स दूराद्ब्राह्मणैस्त्याज्यो विशेषात्कृतिभिर्नृप

ऋषी म्हणाले—राजन्, प्रतिग्रह भयंकर आहे; चवीला मधासारखा, पण विषासमान. म्हणून ब्राह्मणांनी तो दूरूनच टाळावा, विशेषतः विवेकी व कृतार्थांनी, हे नृप।

Verse 25

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी । दश ध्वजिसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः

एक चक्री हा दहा सूना (वधकर्ता) यांसमान; एक ध्वजी हा दहा चक्रींसमान; एक वेश्या ही दहा ध्वजींसमान; आणि एक राजा हा दहा वेश्यांसमान आहे.

Verse 26

दशसूनासहस्रेण तुल्यो राजप्रतिग्रहः । कस्तस्य प्रतिगृह्णाति लोभाढ्यो ब्राह्मणो यथा

राजप्रतिग्रह हा दहा सूना यांच्या हजारपट तुल्य आहे. असा दान कोण स्वीकारेल—लोभाने फुगलेला ब्राह्मणच ना!

Verse 27

रौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु स पच्यते । तस्माद्गच्छ गृहे भूप स्वस्ति तेऽस्तु सदैव हि

तो रौरव इत्यादी सर्व नरकांत पचत राहतो। म्हणून, हे भूप, तू घरी जा; तुझे सदैव कल्याण होवो.

Verse 28

वयमन्यत्र यास्यामो ग्रहीष्यामो न ते धनम् । एवमुक्त्वाथ ते सर्वे मुनयः शंसितव्रताः

आम्ही अन्यत्र जाऊ; तुझे धन आम्ही स्वीकारणार नाही. असे म्हणून, प्रशंसित व्रतांचे ते सर्व मुनी निघण्यास उद्यत झाले.

Verse 29

परित्यज्य कुमारं तं मृतं तमपि भूमिपम् । चमत्कारपुरं क्षेत्रं समुद्दिश्य ततो ययुः

तो मृत कुमार आणि तो भूमिपती यांनाही परित्यजून, चमत्कारपुर क्षेत्राकडे मन लावून तेथून ते निघून गेले.

Verse 30

सोऽपि राजा ततस्तैस्तु भर्त्सितोऽतिरुषान्वितः । जिज्ञासार्थं ततस्तेषां चक्रे कर्म द्विजोत्तमाः

तो राजा देखील—त्यांनी धिक्कारल्याने आणि तीव्र क्रोधाने भरून—त्या द्विजोत्तमांची परीक्षा घेण्यासाठी एक कर्म योजू लागला.

Verse 31

ततः सुवर्णपूर्णानि विधायोदुम्बराणि च । तेषां मार्गाग्रतो भूमौ समंतादथ चाक्षिपत्

मग त्याने सुवर्णाने भरलेली उदुंबराची पात्रे तयार करून, त्यांच्या मार्गापुढे जमिनीवर सर्व बाजूंनी टाकून दिली.

Verse 32

सूत उवाच । अथ ते मुनयो दृष्ट्वा पतितानि धरातले । उदुम्बराणि संदृष्ट्वा जगृहुः क्षुधयार्दिताः

सूत म्हणाले—तेव्हा त्या मुनींनी भूमीवर पडलेली उदुंबराची पात्रे पाहिली आणि क्षुधेने पीडित होऊन ती उचलून घेतली।

Verse 33

अथ तानि समालक्ष्य गुरूणि मुनिसत्तमाः । अत्रिरेकं परिस्फोट्य सुवर्णं वीक्ष्य चाब्रवीत्

मग श्रेष्ठ मुनींनी ती जड फळे पाहिली; अत्रींनी एक फोडून आतले सुवर्ण पाहिले आणि म्हणाले।

Verse 34

अत्रिरुवाच । नास्माकं मुनयोऽज्ञानं नास्माकं गृहबुद्धयः । हैमानिमान्विजानंतो ग्रहीष्याम उदुम्बरान्

अत्रि म्हणाले—आम्ही मुनी अज्ञानी नाही, आणि आमची बुद्धी गृहस्थीला आसक्त नाही. हे सुवर्णमय (मायिक) आहे असे जाणून आम्ही उदुंबराची फळेच घेऊ।

Verse 35

तस्मादेतानि संत्यज्य हेमगर्भाणि दूरतः । उदुम्बराणि यास्यामः फलानि विगतस्पृहाः

म्हणून ही सुवर्णगर्भित वस्तू दूर टाकून, स्पृहारहित होऊन आम्ही उदुंबराच्या फळांकडे जाऊ।

Verse 36

सार्वभौमो महीपाल एकोऽन्यश्च निरीहकः । सुभगस्तु तयोर्नित्यं भूयाद्भूयो निरीहकः

एक जण सार्वभौम राजा, पृथ्वीचा पालक असू शकतो; दुसरा निरिह, निष्काम असू शकतो. पण या दोघांत वारंवार धन्य तोच, जो स्पृहारहित आहे।

Verse 37

धर्मार्थमपि विप्राणां संचयोऽर्थस्य गर्हितः । प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरम्

धर्मासाठीसुद्धा विप्रांनी धनसंचय करणे निंद्य आहे। चिखल धुण्यापेक्षा दूरून त्याला स्पर्शच न करणे श्रेष्ठ।

Verse 38

त्यजतः संचयान्सर्वान्यांति हानिमुपद्रवाः । न हि सर्वार्थवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः

जो सर्व संचय त्यागतो त्याचे उपद्रव क्षीण होऊन नष्ट होतात। कारण सर्वार्थवान असूनही निरुपद्रव असा कोणी दिसत नाही.

Verse 39

निर्धनत्वं तथा राज्यं तुलायां धारयेद्बुधः । अकिंचनत्वमधिकं जायते संमतिर्मम

बुध्दिमानाने दारिद्र्य आणि राज्यवैभव यांना तराजूत तोलावे। माझी ठाम मते—अकिंचनता हीच अधिक श्रेष्ठ आहे.

Verse 40

कश्यप उवाच । अनर्थोऽयं मुने प्राप्तो यदर्थस्य परिग्रहः । अर्थैश्वर्यविमूढात्मा श्रेयसा मुच्यते हि सः

कश्यप म्हणाले—हे मुने, धनाचा परिग्रह होणे हाच अनर्थ आहे. धन-ऐश्वर्याने मोहित झालेला जीव केवळ श्रेयानेच मुक्त होतो.

Verse 41

अर्थसंपद्विमोहाय विमोहो नरकाय च । तस्मादर्थं प्रयत्नेन श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत्

धनसंपत्ती मोह निर्माण करते आणि मोह नरकाकडे नेतो. म्हणून जो श्रेय इच्छितो त्याने प्रयत्नपूर्वक धन दूरूनच त्यागावे.

Verse 42

योर्थेन साध्यते धर्मः क्षयिष्णुः स प्रकीर्तितः । यः पुनस्तपसा साध्यः स मोक्षायेति मे मतिः

अर्थाने साधलेला धर्म क्षय पावणारा असे सांगितला आहे; परंतु तपाने जो साध्य होतो, तोच माझ्या मते मोक्ष देणारा आहे.

Verse 43

भरद्वाज उवाच । जीर्यंति जीर्यतः केशा दंता जीर्यंति जीर्यतः । चक्षुः श्रोत्रे तथा पुंसस्तृष्णैका तरुणायते

भरद्वाज म्हणाले—मनुष्य जसा जसा जिर्ण होतो तसा केस जिर्ण होतात, दातही जिर्ण होतात; डोळे व कानही जिर्ण होतात, पण तृष्णा एकटीच तरुण राहते.

Verse 44

सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रं संचारयति सूचिका । तद्वत्संसारसूत्रं च वांछयात्मा नयत्यसौ

जशी सुई वस्त्रात धागा ओढत नेते, तशीच वांछेने प्रेरित आत्मा संसाराचा सूत्रधागा पुढे नेत राहतो.

Verse 45

यथा शृंगं हि कायेन वर्द्धमानेन वर्धते । तद्वत्तृष्णापि वित्तेन वर्द्धमानेन वर्द्धते

जसा देह वाढला की शिंग वाढते, तसाच धन वाढले की तृष्णाही वाढत जाते.

Verse 46

अनंतपारा दुष्पूरा तृष्णा दुःखशतावहा । अधर्मबहुला चैव तस्मात्तां परिवर्जयेत्

तृष्णेला अंत नाही, ती कधीच पूर्ण होत नाही आणि शेकडो दुःखे आणते; ती अधर्माने भरलेली आहे, म्हणून तिचा त्याग करावा.

Verse 47

गौतम उवाच । संतुष्टः केन चाल्योऽस्ति फलैरपि विवर्जितः । सर्वोपीन्द्रियलौल्येन संकटे भ्रमति द्विजाः

गौतम म्हणाले—जो संतुष्ट आहे, त्याला कोण हलवू शकेल, तो फळांपासून वंचित असला तरी? पण हे द्विजहो, इंद्रियांच्या लोभलालसेमुळे सर्वजण संकटात भटकतात।

Verse 48

सर्वत्र संपदस्तस्य संतुष्टं यस्य मानसम् । उपानद्गूढपादस्य ननु चर्मास्तृतेव भूः

ज्याचे मन संतुष्ट आहे, त्याच्यासाठी सर्वत्र संपत्तीच असते। ज्याचे पाय पादत्राणांनी झाकलेले, त्याच्यासाठी पृथ्वी जणू चर्माने आच्छादित असते।

Verse 49

संतोषामृततृप्तानां यत्सुखं शांतचेतसाम् । कुतस्तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम्

संतोषरूपी अमृताने तृप्त व शांतचित्त लोकांचे जे सुख आहे—ते धनलुब्धांना कुठून लाभेल, ज्यांचे मन इकडे-तिकडे धावत असते?

Verse 50

असंतोषः परं दुःखं संतोषः परमं सुखम् । सुखार्थी पुरुषस्तस्मात्संतुष्टः सततं भवेत्

असंतोष हे परम दुःख, आणि संतोष हे परम सुख. म्हणून जो सुख इच्छितो, त्या पुरुषाने सदैव संतुष्ट राहावे.

Verse 51

विश्वामित्र उवाच । कामं कामयमानस्य यदि कामः स सिध्यति । तथान्यो जायते पुंसस्तत्क्षणादेव कल्पितः

विश्वामित्र म्हणाले—इच्छा करणाऱ्या पुरुषाची एखादी इच्छा पूर्ण झाली तरी, त्याच क्षणी त्याच्या मनात दुसरी नवी कल्पित इच्छा उत्पन्न होते.

Verse 52

न जातु कामी कामानां सहस्रैरपि तुष्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव वांछा तस्य विवर्धते

कामनांनी ग्रासलेला मनुष्य हजारो भोगांनीही कधी तृप्त होत नाही; आहुतीने वाढणाऱ्या अग्नीप्रमाणे त्याची वासना अधिकाधिक वाढत जाते।

Verse 53

कामानभिलषन्मोहान्न नरः सुखमाप्नुयात् । श्येनालयतरुच्छायां व्रजन्निव कपिञ्जलः

कामनांच्या लोभाने मोहित झालेला मनुष्य सुख प्राप्त करत नाही; जसा घारीच्या निवास असलेल्या वृक्षाच्या सावलीत विसाव्यास जाणारा तितर।

Verse 54

नित्यं सागरपर्यन्तां यो भुङ्क्ते पृथिवीमिमाम् । तुल्याश्मकाश्चनश्चैव स कृतार्थो महीपतेः

जो राजा दररोज समुद्रपर्यंत ही पृथ्वी भोगतो, त्याच्यासाठी दगड आणि सोने समान होतात—तेव्हाच तो नृप खरा कृतार्थ होय।

Verse 55

जमदग्निरुवाच । योऽर्थं प्राप्याधमो विप्रः शोचितव्येपि हृष्यति । न च पश्यति मन्दात्मा नरकं चा कुतोभयः

जमदग्नी म्हणाले—अधम ब्राह्मण धन मिळवून शोक करण्याजोग्या गोष्टींतही हर्ष मानतो; तो मंदात्मा नरक पाहत नाही, मग त्याला भय कुठून येईल?

Verse 56

प्रतिग्रहसमर्थानां निवृत्तानां प्रतिग्रहात् । य एव ददतां लोकास्त एवाप्रतिगृह्णताम्

जे दान स्वीकारण्यास समर्थ असूनही स्वीकारण्यापासून निवृत्त राहतात, दान देणाऱ्यांना जे लोक मिळतात तेच लोक त्यांनाही मिळतात।

Verse 57

अरुन्धत्युवाच । बिसतंतुर्यथाऽनन्तो नालमासाद्य संस्थितः । तृष्णा चैवमनाद्यन्ता स्थिता देहे शरीरिणाम्

अरुंधती म्हणाली—जसा कमळाचा तंतू देठात आधार घेऊनही अनंतासारखा भासतो, तशीच तृष्णा अनादि-अनंत असून देहधारींच्या देहात स्थिर राहते।

Verse 58

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । याऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

जी तृष्णा दुर्मती लोकांना सोडणे कठीण, जी वार्धक्यातही जीर्ण होत नाही, जी प्राणांत करणारा रोग आहे—ती तृष्णा त्यागल्यास सुख प्राप्त होते।

Verse 60

पशुमुख उवाच यदाचरन्ति विद्वांसः सदा धर्मपरायणाः । तदेव विदुषा कार्यमात्मनो हितमिच्छता

पशुमुख म्हणाला—जे आचरण सदैव धर्मपरायण विद्वान करतात, तेच आत्महित इच्छिणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाने करावे।

Verse 62

चमत्कारपुरेक्षेत्रे विविशुस्ते ततः परम् । ददृशुः सहसा प्राप्तं परिव्राजं शुनोमुखम्

त्यानंतर ते चमत्कारपुराच्या पवित्र क्षेत्रात प्रवेशले. तेथे सहसा आलेला शुनोमुख नावाचा परिव्राजक त्यांनी पाहिला.

Verse 63

तेनैव सहितास्तत्र गत्वा किञ्चिद्वनान्तरम् । दृष्टवन्तस्ततो हृद्यं सरः पंकजशोभितम्

त्याच्यासह ते थोडेसे वनांत गेले; तेव्हा कमळांनी शोभलेले, मनोहर सरोवर त्यांनी पाहिले.

Verse 64

ततो बुभुक्षयाविष्टा बिसान्यादाय भूरिशः । तीरे निक्षिप्य सरसश्चक्रुः पुण्यां जल क्रियाम्

मग क्षुधेने व्याकुळ होऊन त्यांनी पुष्कळ मृणाळे (कमळदांडे) गोळा केली; सरोवराच्या तीरावर ठेवून त्यांनी पुण्यकारक जल-क्रिया केली।

Verse 65

अथोत्तीर्यजलात्सर्वे ते समेत्य परस्परम् । बिसानि तान्यपश्यन्त इदं वचनमब्रुवन्

नंतर ते सर्वजण पाण्यातून बाहेर येऊन परस्पर एकत्र जमले. ती मृणाळे न दिसल्याने त्यांनी एकमेकांना हे वचन सांगितले।

Verse 66

ऋषय ऊचुः । केन क्षुधाभितप्तानामस्माकं निर्दयात्मना । मृणालानि समस्तानि स्थानादस्माद्धृतानि च

ऋषी म्हणाले—आम्ही क्षुधेने त्रस्त असताना कोणत्या निर्दयी मनुष्याने या ठिकाणाहून आमची सर्व मृणाळे (कमळदांडे) उचलून नेली?

Verse 67

ते शंकमाना अन्योन्यमृषयः शंसितव्रताः । प्रचक्रुः शपथान्रौद्रानात्मनः प्रविशुद्धये

व्रतासाठी प्रसिद्ध असे ते ऋषी परस्परांवर शंका घेऊ लागले; आत्मशुद्धी व निर्दोषत्वासाठी त्यांनी कठोर, रौद्र शपथा उच्चारल्या।

Verse 68

कश्यप उवाच । सर्वभक्षः सदा सोऽस्तु न्यासलोभं करोतु वा । कूटसाक्षित्वमभ्ये तु बिसस्तैन्यं करोति यः

कश्यप म्हणाले—जो मृणाळ-चोरी करील तो सदैव सर्वभक्ष (अपवित्रही भक्षण करणारा) होवो; किंवा त्याला न्यासलोभ (ठेव हडपण्याची लालसा) जडो; आणि कूटसाक्षी (खोटी साक्ष) देण्याचा दोषही त्यास लागो।

Verse 69

धर्मं करोतु दंभेन राजानं चोपसेवताम् । मधुमांसं सदाश्नातु बिसस्तैन्यं करोति यः

जो बिस (कमळदांडा) चोरतो, तो दंभाने ‘धर्म’ करील, लाभासाठी राजाची सेवा करील आणि सदैव मधु व मांसाचे भक्षण करील।

Verse 70

वसिष्ठ उवाच । अनृतौ मैथुनं यातु दिवा वाप्यथ पर्वणि । अतिथिः स्यात्ततोऽन्योन्यं बिसस्तैन्यं करोति यः

वसिष्ठ म्हणाले—जो बिस चोरतो, तो अयोग्य वेळी—दिवसा किंवा पर्वदिनी—मैथुन करील; आणि पुढे परस्परविरोधी, परावलंबी ‘अतिथी’ होईल।

Verse 71

भरद्वाज उवाच । योधिगम्य गुरोः शास्त्रं निष्क्रयं न प्रयच्छति । तस्यैनसा स युक्तोस्तु बिसस्तैन्यं करोति यः

भरद्वाज म्हणाले—जो गुरूकडून शास्त्र शिकूनही योग्य निष्क्रय/दक्षिणा देत नाही, त्याच्या पापाशी तोच बांधला जावो—जो बिस चोरतो।

Verse 72

नृशंसोऽस्तु स सर्वत्र समृद्ध्या चाप्यहंकृतः । मत्सरी पिशुनश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः

जो बिस चोरतो, तो सर्वत्र निर्दयी होवो; समृद्धीतही अहंकारी राहो; आणि मत्सरी व निंदकही होवो।

Verse 73

विश्वामित्र उवाच । एकाकी मृष्टम श्नातु प्रशंस्यादथ चात्मनः । वेदविक्रयकर्तास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः

विश्वामित्र म्हणाले—जो बिस चोरतो, तो एकटाच रुचकर अन्न खाईल, स्वतःचीच प्रशंसा करील, आणि वेदविक्रय करणारा बनेल।

Verse 74

जमदग्निरुवाच । कन्यां यच्छतु वृद्धाय स भूयाद्वृषली पतिः । अस्तु वार्धुषिको नित्यं बिसस्तैन्यं करोति यः

जमदग्नी म्हणाले—जो कमळाच्या देठाची चोरी करतो, त्याने आपली कन्या वृद्धाला द्यावी; तो वृषलीचा पती व्हावा आणि सदैव व्याजखोर राहावा।

Verse 75

गौतम उवाच । स गृह्णात्वविकादानं करोतु हयविक्रयम् । प्रकरो तु गुरोर्निंदां बिसस्तैन्यं करोति यः

गौतम म्हणाले—अदत्त वस्तू घेणे वा घोड्यांचा व्यापार करणेही होऊ शकते; पण जो गुरूची निंदा करतो, तो कमळदेठ-चोरासारखा घोर अपराधी आहे।

Verse 76

अत्रिरुवाच । मातरं पितरं नित्यं दुर्मतिः सोऽवमन्यताम् । शूद्रं पृच्छतु धर्मार्थं बिसस्तैन्यं करोति यः

अत्रि म्हणाले—जो धर्मार्थ शूद्राला विचारतो, तो दुर्मती जणू नित्य आई-वडिलांचा अपमान करतो; तो कमळदेठ-चोरासमान मानला जातो।

Verse 77

प्रतिश्रुत्य न यो दद्याद्ब्राह्मणाय गवादिकम् । तस्यैनसा स युज्येत बिसस्तैन्यं करोति यः

जो ब्राह्मणाला गाय वगैरे देण्याचे वचन देऊनही देत नाही, तो त्या पापाने बांधला जातो; तो कमळदेठ-चोरासमान मानला जातो।

Verse 78

अरुंधत्युवाच । करोतु पत्युः पूर्वं सा भोजनं शयनं तथा । नारी दुष्टसमाचारा बिसस्तैन्यं करोति या

अरुंधती म्हणाली—स्त्रीने प्रथम पतीस भोजन व शयनस्थानाची व्यवस्था करावी; जी दुष्ट आचरणाची कमळदेठाची चोरी करते, ती निंद्य आहे।

Verse 79

चण्डोवाच । स्वामिनः प्रतिकूलास्तु धर्मद्वेषं करोतु च । साधुद्वेषपरा चैव बिसस्तैन्यं करोति या

चण्ड म्हणाला—जी स्त्री पतीच्या प्रतिकूल वागते, धर्माचा द्वेष करते, साधूंची निंदा करण्यात रत असते आणि कमळाच्या रेशांपर्यंतची चोरी करते, ती पापिनी समजावी।

Verse 80

पशुमुख उवाच । स्वामिद्रोहरतो नित्यं स भूयात्पापकृन्नरः । साधु द्वेषपरश्चैव बिसस्तैन्यं करोति यः

पशुमुख म्हणाला—जो मनुष्य नेहमी स्वामीद्रोहात रत असतो तो पापकर्मी होतो; तसेच जो साधूंचा द्वेष करून कमळदांडे चोरतो, तोही पाप करणारा आहे।

Verse 81

शुनोमुख उवाच । वेदान्स पठतु न्यायाद्गृहस्थः स्यात्प्रियातिथिः । सत्यं वदतु चाजस्रं बिसस्तैन्यं करोति यः

शुनोमुख म्हणाला—गृहस्थाने न्यायाने वेदांचे अध्ययन करावे, अतिथिप्रिय व्हावे आणि अखंड सत्य बोलावे; पण जो कमळदांडे चोरतो तो धर्मापासून पतित होतो।

Verse 82

ऋषय ऊचुः । इष्ट एव द्विजातीनां यस्त्वया शपथः कृतः । बिसस्तैन्यं हि चास्माकं तन्नूनं भवता कृतम्

ऋषी म्हणाले—तू घेतलेली शपथ द्विजांस योग्यच आहे; पण आमच्या कमळदांड्यांची चोरी नक्कीच तुझ्याच हातून झाली आहे—यात संशय नाही।

Verse 83

शुनोमुख उवाच । मया हृतानि सर्वेषां बिसानीमानि वो द्विजाः । धर्मान्वै श्रोतुकामेन मां जानीत पुरंदरम्

शुनोमुख म्हणाला—हे द्विजहो, तुमची ही सर्व कमळदांडे मीच नेली आहेत; पण धर्म ऐकण्याच्या इच्छेनेच हे केले—मला पुरंदर म्हणून ओळखा।

Verse 84

युष्माकं परितुष्टोऽस्मि लोभाभावाद्द्विजोत्तमाः । तस्मात्स्वर्गं मया सार्द्धं शीघ्रमागम्यतामिति ।ा

हे द्विजोत्तमांनो, लोभाचा अभाव असल्यामुळे मी तुमच्यावर पूर्ण प्रसन्न आहे. म्हणून माझ्यासह शीघ्र स्वर्गाला या—असे तो म्हणाला।

Verse 85

ऋषय ऊचुः । मोक्षमार्गं समासक्ता न वयं स्वर्गलिप्सवः । तस्मात्तपश्चरिष्यामः सरसीह विमुक्तये

ऋषी म्हणाले—आम्ही मोक्षमार्गात आसक्त आहोत; स्वर्गाची इच्छा नाही. म्हणून हे शक्रा, या सरोवरात मुक्तीसाठी आम्ही तप करणार आहोत।

Verse 86

पूर्णा सागरपर्यंतां चरित्वा पृथिवी मिमाम् । प्राणयात्रां प्रकुर्वाणा मृणालैर्मुनिसत्तमाः । तस्माद्गच्छ तव श्रेयो भूयादस्मात्समागमात्

समुद्रपर्यंत ही संपूर्ण पृथ्वी फिरून, मुनिश्रेष्ठ कमळनाळांनी प्राणयात्रा चालवीत पुढे निघाले आहेत. म्हणून तू प्रस्थान कर; आमच्या या भेटीतून तुझे महान कल्याण होवो।

Verse 87

शक्र उवाच । न वृथा दर्शनं मे स्यात्कदाचिदपि सुव्रताः । तस्माद्गृह्णीत यच्चित्ते सदाभीष्टं व्यवस्थितम्

शक्र म्हणाला—हे सुव्रतांनो, माझे दर्शन तुमच्यासाठी कधीही व्यर्थ ठरू नये. म्हणून तुमच्या चित्तात जे सदैव अभिष्ट व दृढ आहे, ते वर म्हणून स्वीकारा।

Verse 88

ऋषय ऊचुः आश्रमोऽयं सुविख्यातो भूयाच्छक्र महीतले । नाम्नास्माकं तथा नृणां सर्वपातकनाशनः

ऋषी म्हणाले—हे शक्रा, हा आश्रम पृथ्वीवर अत्यंत विख्यात होवो. आणि आमच्या नावाने तो लोकांसाठी सर्व पापांचा नाश करणारा ठरो।

Verse 89

वयं स्थास्यामहे नित्यमत्रैव सुरसत्तम । तपोऽर्थं भावितात्मानो यावन्मोक्षगतिर्ध्रुवा

हे देवश्रेष्ठा! तपासाठी भावित-आत्मा होऊन आम्ही येथेच नित्य वास करू, जोवर मोक्षाची ध्रुव गती प्राप्त होत नाही।

Verse 90

इन्द्र उवाच । त्रैलोक्येऽपि सुविख्यात आश्रमो वो भविष्यति । तथा कामप्रदश्चैव लोकानां संभविष्यति

इंद्र म्हणाला—तुमचा हा आश्रम त्रैलोक्यातही सुप्रसिद्ध होईल, आणि लोकांना इच्छित वर देणारा देखील होईल।

Verse 91

यो यं काममभिध्याय श्राद्धमत्र करिष्यति । श्रावणे पौर्णमास्यां च स तं सर्वमवा प्स्यति

जो ज्या कामनेचे चिंतन करून येथे श्राद्ध करील—विशेषतः श्रावण पौर्णिमेला—तो त्या सर्व फलास प्राप्त होईल।

Verse 92

निष्कामो वा नरो यस्तु श्राद्धं दानमथापि वा । प्रकरिष्यति मोक्षं स समवाप्स्यत्यसंशयम्

आणि जो पुरुष निष्काम होऊन येथे श्राद्ध किंवा दान करील, तो निःसंशय मोक्ष प्राप्त करील।

Verse 93

ये चात्र देहं त्यक्ष्यंति युष्माकं चाश्रमे शुभे । अपि पापसमायुक्तास्ते यास्यंति परां गतिम्

आणि जे येथे तुमच्या या शुभ आश्रमात देहत्याग करतील, ते पापयुक्त असले तरी परम गतीस जातील।

Verse 94

इंगुदैर्बदरैर्वापि बिल्वैर्भल्लातकैरपि । पितॄनुद्दिश्य यः श्राद्धं करिष्यति समाहितः

जो एकाग्र मनाने पितरांच्या उद्देशाने इङ्गुद, बोर, बिल्व किंवा भल्लातक अशा फळांनी श्राद्ध करील, त्याला त्याचे यथोचित पुण्यफळ मिळते।

Verse 95

स यास्यति परां सिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि । सर्वपापविनिर्मुक्तः स्तूयमानश्च किंनरैः

तो देवांनाही दुर्लभ अशी परम सिद्धी प्राप्त करील; सर्व पापांपासून मुक्त होऊन किंनरांकडून स्तुत्य ठरेल।

Verse 96

जगामादर्शनं तेऽपि स्थितास्तत्र द्विजोत्तमाः

तोही दृष्टीआड झाला; आणि ते श्रेष्ठ द्विज तेथेच स्थिर राहिले।

Verse 97

ततः काले गते तेऽपि कृत्वा तीव्रं महत्तपः । संप्राप्ताः परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्

नंतर काळ गेल्यावर त्यांनीही तीव्र व महान तप केले आणि जरा-मरणरहित परम स्थानास प्राप्त झाले।

Verse 98

तैस्तत्र स्थापितं लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः । तस्य संदर्शनादेव नरः पापाद्विमुच्यते

त्यांनी तेथे देवदेव शूलिनाचे लिंग स्थापित केले; त्याचे केवळ दर्शन झाले तरी मनुष्य पापातून मुक्त होतो।

Verse 99

यस्तल्लिंगं पुनर्भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः । अर्चयेत्स ध्रुवं मुक्तिं प्राप्नोति द्विजसत्तमाः

जो पुन्हा भक्तीने त्या लिंगाची पुष्प, धूप व अनुलेपनांनी अर्चना करतो, तो निश्चयच मुक्ती प्राप्त करतो, हे द्विजश्रेष्ठांनो।

Verse 100

एतत्पवित्र मायुष्यं सर्वपातकनाशनम् । सप्तर्षोणां समाख्यातमाश्रमस्यानुकीर्तनम्

हे पवित्र आख्यान आयुष्यवर्धक व सर्व पापांचा नाश करणारे आहे; हे सप्तर्षींच्या आश्रमाचे प्रसिद्ध अनुकीर्तन आहे।