Adhyaya 63

Verse 1

सूत उवाच । अथ सोमेश्वराख्यं च तत्र लिंगं सुशोभनम् । अस्ति ख्यातं त्रिलोकेऽत्र स्वयं सोमेन निर्मितम्

सूत म्हणाले—तेथे ‘सोमेश्वर’ नावाचे अत्यंत शोभिवंत लिंग आहे. ते त्रिलोकीत प्रसिद्ध असून ते स्वयं सोम (चंद्र) यांनीच तेथे प्रतिष्ठित केले आहे.

Verse 2

सोमवारेण यस्तत्र वत्सरं यावदर्चयेत् । क्षणं कृत्वा स रोगेण दारुणेनापि मुच्यते

जो तेथे सोमवारी एक वर्षभर उपासना-पूजन करतो—क्षणभराचे व्रत जरी केले तरी—तो दारुण रोगातूनही मुक्त होतो.

Verse 3

यक्ष्मणापि न संदेहः किं पुनः कुष्ठपूर्वकैः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रोगार्त्तस्तं प्रपूजयेत्

यक्ष्मातही मुक्तीबाबत संशय नाही; मग कुष्ठ इत्यादी रोगांची तर गोष्टच काय. म्हणून रोगार्ताने सर्व प्रयत्नांनी त्याचीच पूजा करावी.

Verse 4

तदाराध्य पुरा सोमः क्षयव्याधिसमन्वितः । बभूव नीरुग्देहोऽसौ यथा पांड्यो नराधिपः

पूर्वी क्षयव्याधीने ग्रस्त सोमाने त्याची आराधना केली. तो निरोग देहाचा झाला—जसा (नंतर) पांड्य नृप झाला.

Verse 5

ऋषय ऊचुः । ओषधीनामधीशस्य कथं सोमस्य सूतज । क्षयव्याधिः पुरा जाता उपशांतिं कथं गतः

ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा! औषधींचा अधीश्वर सोमाला पूर्वी क्षयव्याधी कशी झाली, आणि ती कशी शमली?

Verse 6

एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते । तथा तस्य महीपस्य पांड्यस्यापि कथां शुभाम्

हे महामते! हे सर्व आम्हाला विस्ताराने सांग; तसेच त्या पांड्य राजाची शुभ कथा देखील सांग.

Verse 7

सूत उवाच । दक्षस्य कन्यकाः पूर्वं सप्तविंशतिसंख्यया । उपयेमे निशानाथो देवाग्निगुरुसंनिधौ

सूत म्हणाला—पूर्वी दक्षाच्या सत्तावीस कन्यांना देव, अग्नी आणि गुरु यांच्या सान्निध्यात निशानाथ सोमाने विवाह केला.

Verse 8

नक्षत्रसंज्ञिता लोके कीर्त्यंते या द्विजोत्तमैः । दैवज्ञैरश्विनीपूर्वा रूपौदार्यगुणान्विताः

त्या लोकात ‘नक्षत्र’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत; द्विजोत्तम व दैवज्ञ अश्विनीपासून आरंभ करून त्यांना रूप, औदार्य व गुणांनी युक्त म्हणून स्तुतितात.

Verse 9

अथ तासां समस्तानां मध्ये तस्य निशापतेः । रोहिणी वल्लभा जज्ञे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

मग त्या सर्वांमध्ये निशापती सोमाची रोहिणीच वल्लभा झाली—जी त्याला प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय होती.

Verse 10

ततः समं परित्यज्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः । रोहिण्या सह संयुक्तः संबभूव दिवानिशम्

त्यानंतर त्याने दक्षाच्या त्या सर्व कन्यांप्रती समभाव सोडून रोहिणीसहच दिवस-रात्र निरंतर संयुक्त राहिला।

Verse 11

ततस्ताः काम संतप्ता दौर्भाग्येन समन्विताः । प्रोचुर्दुःखान्विता दक्षं गत्वा बाष्पप्लुताननाः

मग त्या कन्या कामतापाने संतप्त व दुर्भाग्याने ग्रस्त, अश्रूंनी भिजलेल्या मुखाने दुःखाने दक्षाकडे जाऊन बोलल्या।

Verse 12

वयं यस्मै त्वया दत्ताः पत्न्यर्थं तात पापिने । ऋतुमात्रमपि प्रीत्या सोऽस्माकं न प्रयच्छति

‘तात, तू आम्हाला त्या पापीला पत्नी म्हणून दिलेस; पण तो प्रेमाने आम्हाला ऋतुमात्रही देत नाही, आमच्याकडे येतही नाही।’

Verse 14

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो दुःखसमन्वितः । सर्वास्ताः स्वयमादाय जगाम शशिसंनिधौ

सूत म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून दक्ष दुःखाने भरला; तो सर्वांना स्वतः बरोबर घेऊन शशी (चंद्र)च्या सान्निध्यात गेला।

Verse 15

ततः प्रोवाच सोऽन्वक्षं तासां दक्षः प्रजापतिः । भर्त्सयन्परुषैर्वाक्यैर्निशानाथं मुहुर्मुहुः

त्यानंतर प्रजापती दक्ष त्यांच्या समोर उभा राहून निशानाथ (चंद्र) याला कठोर शब्दांनी वारंवार धारेवर धरू लागला।

Verse 16

किमिदं युज्यते कर्तुं त्वया रात्रिपतेऽधम । कर्म मूढ सतां बाह्य धर्मशास्त्रविगर्हितम्

हे रात्रिपते, अधमा! तुला हे करणे कसे योग्य आहे? हे मूढा, हे कर्म सत्पुरुषांच्या आचाराबाहेरचे असून धर्मशास्त्रांनी निंदिलेले आहे।

Verse 17

ऋतुकालेऽपि संप्राप्ते सुता मम समुद्भवाः । यन्न संभाषसि प्रीत्या धर्मशास्त्रं न वेत्सि किम्

ऋतुकाळ येऊनही माझ्यापासून जन्मलेल्या कन्यांशी तू प्रेमाने बोलत नाहीस; तुला धर्मशास्त्र माहीत नाही काय?

Verse 18

ऋतु स्नातां तु यो भार्यां संनिधौ नोपगच्छति । घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः

ऋतुकाळी स्नान करून सिद्ध झालेली पत्नी जवळ असतानाही जो तिच्याकडे जात नाही, तो घोर भ्रूणहत्येच्या पापास पात्र होतो; यात संशय नाही।

Verse 19

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सलज्जो रात्रिनायकः । प्रोवाचाधोमुखो दक्षं प्रकरिष्ये वचस्तव

त्याचे वचन ऐकून रात्रिनायक लज्जित झाला; मान खाली घालून तो दक्षाला म्हणाला—‘तुझे वचन मी पूर्ण करीन।’

Verse 20

ततो हृष्टमना दक्षः सुताः सर्वा हिमद्युते । निवेद्यामंत्र्य तं पश्चाज्जगाम निजमंदिरम्

मग हर्षित मनाने दक्षाने हिमद्युतिमान (चंद्र) याला आपल्या सर्व कन्या अर्पण केल्या; त्याला नमस्कार करून निरोप घेऊन तो आपल्या भवनास गेला।

Verse 21

चन्द्रोऽपि पूर्ववत्सर्वास्ताः परित्यज्य दक्षजाः । रोहिण्या सह संसर्गं प्रचकारानुरागतः

चंद्राने पूर्वीप्रमाणे दक्षकन्यांना सर्वांना त्यागून, अनुरागाने रोहिणीसहच सतत संग केला।

Verse 22

अथ ता दुःखिता भूयो जग्मुर्यत्र पिता स्थितः । प्रोचुश्च बाष्पपूर्णाक्षास्तत्कालसदृशं वचः

मग त्या दुःखी होऊन पुन्हा जिथे पिता होते तिथे गेल्या; अश्रुपूर्ण नेत्रांनी त्या वेळेस शोभणारे शब्द बोलल्या।

Verse 23

एतत्तात महद्दुःखमस्माकं वर्तते हृदि । यद्दौर्भाग्यं प्रसंजातं सर्वस्त्रीजनगर्हितम्

‘तात, आमच्या हृदयात हे मोठे दुःख आहे—की आमच्यावर असे दुर्भाग्य आले, जे सर्व स्त्रीजनांनी निंदिलेले आहे।’

Verse 24

यत्पुनस्त्वं कृतस्तेन कामुकेन दुरात्मना । व्यर्थश्रमोऽप्रमाणीव कृतेऽस्माकं गतः स्वयम्

‘आणि त्या कामुक दुरात्म्यामुळे तुम्हाला असे केले गेले की जणू तुमचा श्रम व्यर्थ आणि तुमची आज्ञा अमान्य—जरी तुम्ही आमच्यासाठी स्वतः प्रयत्न केला.’

Verse 25

तद्दुःखं न वयं शक्ता हृदि धर्तुं कथंचन । रमते स हि रोहिण्या चंद्रमाः सहितोऽनिशम्

‘ते दुःख आम्ही कसेही हृदयात धरू शकत नाही; कारण चंद्रमा रोहिणीसहच अखंड रमतो आहे।’

Verse 26

विशेषात्तव वाक्येन निषिद्धो रात्रिनायकः । अनुज्ञां देहि तस्मात्त्वमस्माकं तत्र सांप्रतम् । दौर्भाग्यदुःखसंतप्तास्त्यजामो येन जीवितम्

विशेषतः तुझ्या वचनाने रात्रिनायकास निषेध झाला आहे. म्हणून आत्ताच आम्हांस तेथे जाण्याची आज्ञा दे; दुर्भाग्य-दुःखाने संतप्त आम्ही त्या उपायाने प्राणत्याग करू.

Verse 27

सूत उवाच । तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपसमन्वितः । शशाप शर्वरीनाथं गत्वा तत्संनिधौ ततः

सूत म्हणाले—त्यांचे ते वचन ऐकून क्रोधाने भरलेला दक्ष, मग शर्वरीनाथाच्या सान्निध्यात जाऊन त्यास शाप देऊ लागला.

Verse 28

यस्मात्पाप न मे वाक्यं त्वया धर्मसमन्वितम् । कृतं तस्मात्क्षयव्याधिस्त्वां ग्रसिष्यति दारुणः

अरे पापी! धर्मयुक्त माझे वचन तू पाळले नाहीस; म्हणून दारुण क्षयरोग तुला ग्रासेल.

Verse 29

एवमुक्त्वा ययौ दक्षश्चन्द्रोऽपि द्विजसत्तमाः । तत्क्षणाद्यक्ष्मणाश्लिष्टः क्षयं याति दिने दिने

असे बोलून दक्ष निघून गेला; आणि हे द्विजश्रेष्ठांनो, चंद्रही त्या क्षणी यक्ष्म्याने ग्रस्त होऊन दिवसेंदिवस क्षीण होत गेला.

Verse 30

ततोऽसौ कृशतां प्राप्तः संपरित्यज्य रोहिणीम् । अशक्तः सेवितुं कामं वभ्राम जगतीतले

मग तो कृश झाला; रोहिणीला सोडून, कामभोग करण्यास अशक्त होऊन पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर भटकू लागला.

Verse 31

क्षयव्याधिप्रणाशाय पृच्छ मानश्चिकित्सकान् । औषधानि विचित्राणि प्रकुर्वाणो जितेन्द्रियः

क्षयरोगाचा नाश व्हावा म्हणून त्याने वैद्यांना विचारले; आणि जितेंद्रिय होऊन विविध प्रकारची औषधे सिद्ध केली।

Verse 32

तथापि मुच्यते नैव यक्ष्मणा स निशापतिः । दक्षशापेन रौद्रेण क्षयं याति दिनेदिने

तरीही निशापती (चंद्र) यक्ष्म्यापासून मुक्त होत नाही; दक्षाच्या रौद्र शापामुळे तो दिवसेंदिवस क्षीण होत जातो।

Verse 33

ततो वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रापरायणः । बभूव श्रद्धयायुक्तस्त्यक्त्वा भेषजमुत्तमम्

मग वैराग्य प्राप्त होऊन तो तीर्थयात्रेत तत्पर झाला; श्रद्धायुक्त होऊन त्याने उत्तम औषधही सोडून दिले।

Verse 34

अथासौ भ्रममाणस्तु तीर्थान्यायतनानि च । संप्राप्तो ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्

मग तो तीर्थे व देवायतने यांत भ्रमण करीत—हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो—प्रभास नावाच्या परम उत्तम क्षेत्रास पोहोचला।

Verse 35

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा प्रभासं वीक्ष्य रात्रिपः । यावत्संप्रस्थितोन्यत्र तावदग्रे व्यवस्थितम्

तेथे स्नान करून शुद्ध होऊन निशापतीने प्रभासाचे दर्शन घेतले; आणि तो अन्यत्र निघू लागला तेव्हा त्याने समोर कोणाला तरी उभे पाहिले।

Verse 36

अपश्यद्रोमकंनाम स मुनि संशितव्रतम् । तपोवीर्यसमोपेतं सर्वसत्त्वानुकम्पकम्

त्यांनी रोमक नावाच्या मुनींना पाहिले, जे कठोर व्रत पाळणारे, तपोबलाने युक्त आणि सर्व प्राणिमात्रांवर दया करणारे होते.

Verse 37

तं दृष्ट्वा स प्रणम्योच्चै स्ततः प्रोवाच सादरम् । क्षयव्याधियुतश्चन्द्रो निर्वेदाद्द्विजसत्तमाः

त्यांना पाहून, क्षयरोगाने ग्रस्त असलेल्या चंद्राने प्रणाम केला आणि नंतर आदराने व निराशेने मोठ्या आवाजात म्हटले—हे द्विजश्रेष्ठ!

Verse 38

परिक्षीणोऽस्मि विप्रेंद्र क्षयव्याधिप्रभावतः । तस्मात्कुरु प्रतीकार महं त्वां शरणं गतः

'हे विप्रेंद्र! क्षयरोगाच्या प्रभावामुळे मी अत्यंत क्षीण झालो आहे. म्हणून यावर उपाय करा—मी आपल्याला शरण आलो आहे.'

Verse 39

मया चिकित्सकाः पृष्टास्तैरुक्तं भेषजं कृतम् । अनेकधा महाभाग परिक्षीणो दिनेदिने

'मी वैद्यांना विचारले आणि त्यांनी सांगितलेली औषधे अनेक प्रकारे घेतली; तरीही, हे महाभाग! मी दिवसेंदिवस क्षीण होत चाललो आहे.'

Verse 40

यदि नैवोपदेशं मे कञ्चित्त्वं संप्रदास्यसि । व्याधिनाशाय तत्तेन त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम्

'जर आपण या रोगाचा नाश करण्यासाठी मला काही उपदेश दिला नाही, तर त्या कारणास्तव मी आज माझा देहत्याग करेन.'

Verse 41

रोमक उवाच । अन्यस्यापि निशानाथ न शापः कर्तुमन्यथा । शक्यते किं पुनस्तस्य दक्षस्यामिततेजसः

रोमक म्हणाला—हे निशानाथ! दुसऱ्याचाही शाप अन्यथा करता येत नाही; मग अमित तेजस्वी दक्षाचा शाप तर किती अधिक अटळ!

Verse 42

तस्मादत्रोपदेशं ते प्रयच्छामि सुसंमतम् । येन ते स्यादसंदिग्धं क्षयव्याधि परिक्षयः

म्हणून येथे मी तुला सर्वमान्य असा उपदेश देतो; ज्यायोगे निःसंशय तुझ्या क्षयरोगाचा पूर्ण क्षय होईल।

Verse 43

नादेयं किंचिदस्तीह देवदेवस्य शूलिनः । संप्रहृष्टस्य तद्वाक्यात्तस्मादाराधयस्व तम्

येथे देवदेव शूलिन प्रसन्न झाला तर ‘न देण्यासारखे’ असे काहीच नाही; त्या वचनाच्या आश्वासनाने म्हणून त्याची आराधना कर।

Verse 44

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु सत्यं वासः सदा क्षितौ । तेषु संस्थाप्य तल्लिंगं तस्य नाशाय रात्रिप

अष्टषष्टि तीर्थांत खरोखर पृथ्वीवर सदा त्यांचा वास आहे; हे रात्रिप! त्या तीर्थांत ते लिंग स्थाप, त्या व्याधीच्या नाशासाठी।

Verse 45

आराधय ततो नित्यं श्रद्धापूतेन चेतसा । संप्राप्स्यसि न संदेहः क्षयव्याधि परिक्षयम्

मग श्रद्धेने पवित्र झालेल्या मनाने नित्य आराधना कर; निःसंशय तुला क्षयरोगाचा पूर्ण अंत प्राप्त होईल।

Verse 46

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टो निशापतिः । तस्मिन्प्रभासके क्षेत्रे दिव्यलिंगानि शूलिनः । संस्थाप्य पूजयामास स्वनामांकानि भक्तितः

सूत म्हणाले—ते वचन ऐकून निशापती चंद्र अत्यंत हर्षित झाला. प्रभासक्षेत्री शूलधारी शिवाची दिव्य लिंगे, स्वनामांकित, भक्तिभावाने स्थापून त्यांची विधिपूर्वक पूजा केली.

Verse 47

ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य संदर्शनं गतः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम्

मग तुष्ट झालेल्या महादेवांनी त्याला दर्शन दिले आणि म्हणाले—“मी वरदाता आहे; तुला जे हवे ते वर माग.”

Verse 48

चन्द्र उवाच । परं क्षीणोऽस्मि देवेश यक्ष्मणाहं पदांतिकम् । प्राप्तस्तस्मात्परित्राहि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम्

चंद्र म्हणाला—हे देवेश! मी फारच क्षीण झालो आहे; यक्ष्म्याने मला शेवटच्या टोकापर्यंत नेले आहे. म्हणून मला वाचवा; मी दुसरे काही मागत नाही.

Verse 49

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः । दक्षमाहूय तत्रैव ततः प्रोवाच सादरम्

त्याचे वचन ऐकून वृषभध्वज भगवान शिवांनी तेथेच दक्षाला बोलावले आणि मग आदराने त्याला म्हणाले.

Verse 50

एष चंद्रस्त्वया शप्तो जामाता न कृतं शुभम् । तस्मादनुग्रहं चास्य मम वाक्यात्समाचर

हा चंद्र—तुझा जावई—तुझ्याकडून शापित झाला आहे; त्याने शुभ आचरण केले नाही. म्हणून माझ्या वचनानुसार त्याच्यावर अनुग्रह कर.

Verse 51

दक्ष उवाच । मया धर्म्यमपि प्रोक्तो वाक्यमेष कुबुद्धिमान् । नाकरोन्मे पुरः प्रोच्य करिष्यामीत्य सत्यवाक्

दक्ष म्हणाला—मी त्याला धर्म्य वचनही सांगितले; पण तो कुबुद्धिमान ते पाळला नाही. माझ्यासमोर ‘मी करीन’ असे बोलूनही तो आपल्या वचनाला खोटा ठरला।

Verse 52

तेन शप्तस्तु कोपेन सुतार्थे वृषभध्वज । हास्येनापि मया प्रोक्तं नान्यथा संप्रजायते

हे वृषभध्वज! कन्येच्या कारणासाठी त्याने क्रोधाने (चंद्राला) शाप दिला; आणि मीही विनोदाने जे बोललो, तेही अन्यथा होऊ शकत नाही—माझे वचन निश्चित फळेल।

Verse 53

देवदेव उवाच । अद्यप्रभृति सर्वास्ताः सुता एष निशाकरः । समाः संवीक्षते नित्यं मम वाक्यादसंशयम्

देवाधिदेव म्हणाले—आजपासून हा निशाकर त्या सर्व कन्यांना नेहमी समान भावाने पाहील; माझ्या वचनामुळे, निःसंशय, तसेच होईल।

Verse 54

तस्मात्पक्षं क्षयं यातु पक्षं वृद्धिं प्रगच्छतु । येन ते स्याद्वचः सत्यं मत्प्रसादसमन्वितम्

म्हणून एक पक्ष क्षय पावो आणि दुसरा पक्ष वाढीस जावो—जेणेकरून तुझे वचन सत्य ठरो, माझ्या प्रसादाने युक्त होऊन।

Verse 55

ततो दक्षस्तथेत्युक्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । देवोऽपि शंकरो भूयः प्रोवाच शशलांछनम्

मग दक्ष ‘तथास्तु’ असे म्हणत आपल्या मंदिरास गेला. आणि देव शंकरानेही पुन्हा शशिलांछित चंद्राला संबोधिले।

Verse 56

भूयोऽपि प्रार्थयाभीष्टं मत्तस्त्वं शशलांछन । येन सर्वं प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

हे शशलांछन चंद्रा! पुन्हा माझ्याकडे तुझे अभिष्ट माग; त्या निमित्ताने मी सर्व काही देतो, जरी ते अत्यंत दुर्लभ असले तरीही।

Verse 57

चन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तत्स्थापितेषु लिंगेषु मया सर्वेषु सर्वदा । संनिधानं त्वया कार्यं लोकानां हित काम्यया

चंद्र म्हणाला—हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर माझ्या द्वारा स्थापित सर्व लिंगांमध्ये सर्वदा, लोकहिताच्या इच्छेने, आपले पावन सान्निध्य प्रकट व्हावे।

Verse 58

देव उवाच । अष्टषष्टिषु लिंगेषु स्थापितेषु त्वया विभो । सोमवारेण सांनिध्यं करिष्ये वचनात्तव

देव म्हणाले—हे विभो! तुझ्या द्वारा स्थापित अडुसष्ट लिंगांमध्ये, तुझ्या वचनाप्रमाणे, सोमवारी मी विशेष सान्निध्य करीन।

Verse 59

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । चन्द्रोऽपि हर्षसंयुक्तः समं पश्यति तास्ततः

असे बोलून देवेश्वर नंतर अदृश्य झाले. आणि चंद्रही हर्षयुक्त होऊन, पुढे त्या सर्वांकडे समभावाने पाहू लागला।

Verse 60

सुता दक्षस्य विप्रेंद्रा शंकरस्य वचः स्मरन् । ततो हर्ष समायुक्ता वभूवुस्तदनंतरम्

हे विप्रेंद्र! दक्षाच्या कन्या शंकराचे वचन स्मरून, त्यानंतर तत्क्षणी हर्षाने परिपूर्ण झाल्या।

Verse 61

एवं सोमेश्वरास्तत्र बभूवुर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु तथान्येषु ततः परम्

अशा रीतीने, हे द्विजश्रेष्ठांनो, तेथे सोमेश्वर प्रकट झाले—अडुसष्ट तीर्थांत तसेच त्यापलीकडील इतर स्थानीही।