Adhyaya 263

Verse 1

ईश्वर उवाच । यदि चेत्तामसं कर्म त्यक्त्वा कर्मसु जायते । तदा ज्ञानमयो योगी जीवतां मोक्षदायकः

ईश्वर म्हणाले—जो तामस कर्म टाकूनही धर्मयुक्त कर्मांत प्रवृत्त राहतो, तो ज्ञानमय योगी जिवंतपणीच मोक्ष देणारा होतो.

Verse 2

यदा निर्ममता देहे यदा चित्तं सुनिर्मलम् । यदा हरौ भक्तियोगस्तदा बन्धो न कर्मणा

जेव्हा देहाविषयी ममता उरत नाही, जेव्हा चित्त अत्यंत निर्मळ होते, आणि हरिभक्तियोगच योग होतो—तेव्हा कर्म बंधन घालत नाही.

Verse 3

कुर्वन्नेव हि कर्माणि मनः शांतं नृणां यदा । तदा योगमयी सिद्धिर्जायते नात्र संशयः

कर्म करतानाही जेव्हा मनुष्याचे मन शांत होते, तेव्हा योगमयी सिद्धी उत्पन्न होते—यात संशय नाही.

Verse 4

गुरुत्वं स्थानमसकृदनुभूय महामतिः । जीवन्विष्णुत्वमासाद्य कर्म संगात्प्रमुच्यते

गुरुत्वाचे स्थान वारंवार अनुभवल्यावर महामती पुरुष जिवंतपणीच ‘विष्णुत्व’ प्राप्त करतो आणि कर्मसंगातून मुक्त होतो.

Verse 5

कर्माणि नित्यजातानि नित्यनैमित्तिकानि च । इच्छया नैव सेव्यानि दुःखतापविवृद्धये

नित्यकर्मे व नित्य-नैमित्तिक विधी केवळ स्वेच्छेने करू नयेत; कारण त्याने दुःख व अंतःतापच वाढतो.

Verse 6

कर्मणामीशितारं च विष्णुं विद्धि महेश्वरि । तस्मिन्संत्यज्य सर्वाणि संसारान्मुच्यतेऽखिलात्

हे महेश्वरी, सर्व कर्मांचा अधीश्वर विष्णू आहे असे जाण. सर्व काही त्याच्यात अर्पण केल्याने जीव अखिल संसारबंधनातून मुक्त होतो.

Verse 7

एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं तपः । एतदेव परं श्रेयो यत्कृष्णे कर्मणोऽर्पणम्

हेच परम ज्ञान, हेच परम तप; आणि हेच परम श्रेय—की आपली कर्मे श्रीकृष्णाला अर्पण करणे.

Verse 8

अयं हि निर्मलो योगो निर्गुणः स उदाहृतः । तद्विष्णोः कर्म जनितं शुभत्व प्रतिपादनम्

हा योग खरोखर निर्मळ असून निर्गुण असा सांगितला आहे. विष्णुसंबंधी कर्मातून तो उत्पन्न होऊन शुभत्व (पवित्र कल्याण) प्रस्थापित करतो.

Verse 9

तावद्भ्रमंति संसारे पितरः पिंडतत्पराः । यावत्कुले भक्तियुतः स्तो नैव प्रजायते

जोपर्यंत त्या कुळात भक्तियुक्त भक्त जन्माला येत नाही, तोपर्यंत पिंडास तत्पर पितर संसारात भटकत राहतात.

Verse 10

तावद्द्विजानि गर्जंति तावद्गर्जति पातकम् । तावत्तीर्थान्यनेकानि यावद्भक्तिं न विंदति

जोपर्यंत खरी भक्ती प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत द्विज वादविवादात गर्जत राहतात; तोपर्यंत पापही गर्जत राहते; आणि तोपर्यंत तीर्थे ‘अनेक’च भासतात।

Verse 11

स एव ज्ञानवांल्लोके योगिनां प्रथमो हि सः । महाक्रतूनामाहर्ता हरिभक्तियुतो हि सः

हरिभक्तीने युक्त तोच जगात खरा ज्ञानी; तोच योग्यांमध्ये प्रथम; तोच महाक्रतूंचा खरा कर्ता—कारण तो हरिभक्तीने संपन्न आहे।

Verse 12

निमिषं निर्नयन्मेषं योगः समभिजायते । वाणीजये योगिनस्तु गोमेधश्च प्रकीर्तितः

डोळ्याच्या पापणीचा निमिषही आवरल्याने योग पूर्णपणे प्रकट होतो. आणि योग्यासाठी वाणीवर विजय हा गोमेधयज्ञासमान सांगितला आहे।

Verse 13

मनसो विजये नित्यमश्वमेधफलं लभेत् । कल्पनाविजयान्नित्यं यज्ञं सौत्रामणिं लभेत्

मनावर नित्य विजय मिळवल्यास अश्वमेधाचे फळ मिळते. आणि कल्पनारचनेवर नित्य विजय मिळवल्यास सौत्रामणी यज्ञाचे पुण्य प्राप्त होते।

Verse 14

देहस्योत्सर्जनान्नित्यं नरयज्ञः प्रकीर्तितः । पंचेंद्रियपशून्हत्वाऽनग्नौ शीर्षे च कुण्डले

देहासक्तीचा नित्य त्याग हाच ‘नरयज्ञ’ म्हणून कीर्तित आहे. आणि पाच इंद्रियरूपी पशूंचा वध करून—बाह्य अग्नीविना—योगी मस्तकचिन्ह व कुंडले धारण करतो (अंतःयागाची चिन्हे म्हणून)।

Verse 15

गुरूपदेशविधिना ब्रह्मभूतत्वमश्नुते । स योगी नियताहारोदण्डत्रितयधारकः

गुरूच्या उपदेश-विधीने तो ब्रह्मभाव प्राप्त करतो. असा योगी आहारात संयमी असून देह‑वाणी‑मन या त्रिदंडाचे धारण करतो.

Verse 16

त्रिदंडी स तु विज्ञेयो ज्ञाते देवे निरंजने । मनोदण्डः कर्मदण्डो वाग्दंडो यस्य योगिनः

ज्याने निरंजन, निर्विकार देवाचे ज्ञान प्राप्त केले आहे तोच खरा त्रिदंडी. त्या योग्याचे दंड—मनाचा संयम, कर्माचा संयम आणि वाणीचा संयम.

Verse 17

स योगी ब्रह्मरूपेण जीवन्नेव समाप्यते । अज्ञानी बाध्यते नित्यं कर्मभिर्बंधनात्मकैः

तो योगी जिवंत असतानाच ब्रह्मरूपाने परिपूर्ण होतो; पण अज्ञानी मनुष्य बंधनस्वरूप कर्मांनी नेहमीच बांधला व पीडित होतो.

Verse 18

कुर्वन्नेव हि कर्माणि ज्ञानी मुक्तिं प्रयाति हि । यदा हि गुरुभिः स्थानं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते

कर्म करत असतानाही ज्ञानी निश्चयच मुक्तीकडे जातो; जेव्हा गुरूजन ब्रह्माचे स्थान/अवस्था यथार्थपणे प्रतिपादन करून स्थापन करतात.

Verse 19

तदैष मुक्तिमाप्नोति देहस्तिष्ठति केवलम् । यावद्ब्रह्मफलावाप्त्यै प्रयाति पुरुषोत्तमः

तेव्हा तो मुक्ती प्राप्त करतो आणि देह केवळ उरतो; ब्रह्माच्या परम फलप्राप्तीसाठी पुरुषोत्तम त्याला पुढे नेईपर्यंत.

Verse 20

तावत्कर्ममयी वृत्तिर्ब्रह्म वृक्षांतराभवेत् । अवांतराणि पर्वाणि ज्ञेयानि मुनिभिः सदा

जोवर वृत्ती कर्ममयी असते, तोवर ब्रह्म जणू वृक्षाच्या फांद्यांच्या मध्येच केवळ अंशतः दिसते; म्हणून मधली पर्‍वाणि (अवान्तर अवस्था) मुनिंनी सदैव जाणावी.

Verse 21

मोक्षमार्गो द्विजैश्चैव श्रुतिस्मृतिसमुच्चयात् । मोक्षोऽयं नगराकारश्चतुर्द्वार समाकुलः

श्रुति-स्मृतीच्या समुच्चयातून द्विजांनी मोक्षमार्ग सांगितला आहे; हा मोक्ष जणू एक नगर असून चार द्वारांनी युक्त आहे.

Verse 22

द्वारपालास्तत्र नित्यं चत्वारस्तु शमादयः । त एव प्रथमं सेव्या मनुजैर्माक्षदायकाः

तेथे नित्य चार द्वारपाल आहेत—शम इत्यादी; तेच प्रथम मनुष्यांनी सेवावयास योग्य, कारण ते मोक्षफळ देणारे आहेत.

Verse 23

शमश्च सद्विचारश्च संतोषः साधुसंगमः । एते वै हस्तगा यस्य तस्य सिद्धिर्न दूरतः

शम, सद्विचार, संतोष आणि साधुसंग—ज्याच्या हाती हे जणू आले आहेत, त्याची सिद्धी दूर नाही.

Verse 24

योगसिद्धिर्विष्णुभक्त्या सद्धर्माचरणेन च । प्राप्यते मनुजैर्देवि ह्येतज्ज्ञानमलं विदुः

हे देवि, विष्णुभक्ती आणि सद्धर्माचरण यांद्वारे मनुष्य योगसिद्धी प्राप्त करतात; हेच ज्ञानाचे निर्मळ, मलरहित स्वरूप असे विद्वान जाणतात.

Verse 25

ज्ञानार्थं च भ्रमन्मर्त्यो विद्यास्थानेषु सर्वशः । सद्यो ज्ञानं सद्गुरुतो दीपार्चिरिव निर्मला

ज्ञानासाठी मर्त्य सर्वत्र भटकला तरी, सद्गुरूंकडूनच तत्क्षणी निर्मळ ज्ञान दीपशिखेसारखे प्रकट होते।

Verse 26

मुहूर्तमात्रमपि यो लयं चिंत यति ध्रुवम् । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

जो केवळ एक मुहूर्तभरही त्या ध्रुव लयाचे चिंतन करतो, त्याची हजारो पापे त्या क्षणीच नष्ट होतात।

Verse 27

रागद्वेषौ परित्यज्य क्रोधलोभविवर्जितः । सर्वत्र समदर्शी च विष्णुभक्तस्य दर्शनम्

राग-द्वेष सोडून, क्रोध-लोभविरहित होऊन, सर्वत्र समदृष्टी ठेवणे—हेच विष्णुभक्ताच्या खऱ्या दर्शनाचे लक्षण आहे।

Verse 29

मायाधिपटलैर्हीनो मिथ्या वस्तुविरागवान् । कुसंसर्गविहीनश्च योगसिद्धेश्च लक्षणम्

मायेच्या पडद्यांपासून मुक्त, मिथ्या वस्तूंविषयी वैराग्यवान, आणि कुसंग टाळणारा—ही योगसिद्धीची लक्षणे आहेत।

Verse 30

ममतावह्निसंयोगो नराणां तापदायकः । उत्पन्नः शमनं तस्य योगिनां शांतिचारणम्

‘ममता’रूपी अग्नीचा संयोग माणसांना ताप देतो; तो उत्पन्न होताच योगींच्या शांतिमार्गाच्या आचरणाने त्याचे शमन होते।

Verse 31

इन्द्रियाणामथोद्धृत्य मनसैव निषेधयेत् । यथा लोहेन लोहं च घर्षितं तीक्ष्णतां व्रजेत्

इंद्रिये आवरून केवळ मनानेच त्यांचा निग्रह करावा; जसे लोखंड लोखंडावर घासल्याने अधिक तीक्ष्ण होते.

Verse 32

बुद्धिर्हि द्विविधा देहे देया ग्राह्या विशुद्धिदा । संसारविषया त्याज्या परब्रह्मणि सा शुभा

देहात बुद्धी दोन प्रकारची—एक त्याज्य, एक ग्राह्य व शुद्धिदायिनी. संसारविषयांत गुंतलेली बुद्धी सोडावी; परब्रह्मात स्थिर बुद्धी शुभ आहे.

Verse 33

अहंकारो यथा देवि पापपुण्यप्रदायकः । ज्ञाते तत्त्वे शुभफले कृतः संधाय नान्यथा

हे देवि, अहंकार पाप-पुण्य देणारा ठरतो. परंतु तत्त्व जाणून शुभ फल समजल्यावर त्याला योग्य रीतीने संधाय (वश करून) ठेवावे; अन्यथा नव्हे.

Verse 34

श्यामलं च उपस्थं च रूपातीतान्नराः शिवम् । हृदिस्थं सिरशिस्थं च द्वयं बद्धविमुक्तये

रूपातीत शिवाला जन शोधतात—अंतःस्थित श्यामल आणि उपस्थस्थित शक्तिरूपानेही. बंधमुक्तीसाठी ते द्विरूप ध्यान करतात—हृदयस्थ शिव आणि शिरस्थ शिव.

Verse 36

एतदक्षरमव्यकममृतं सकलं तव । रूपरूपविष्णुरूपरूपमूर्तिनिवेदितम्

हे तुझे अक्षर तत्त्व—अव्यक्त, अमृत व पूर्ण. ते रूपो-रूपाने, विष्णूच्या रूपांनी आणि दिव्य प्रकटतेच्या बहुविध मूर्तींनी प्रकट झाले आहे.

Verse 37

यदा गुरुः प्रसन्नात्मा तस्य विश्वं प्रसीदति । गुरुश्च तोषितो येन संतुष्टाः पितृदेवताः

जेव्हा गुरुंचे अंतःकरण प्रसन्न होते, तेव्हा शिष्याकरिता सर्व जग प्रसन्न होते. ज्याने गुरु तृप्त केले, त्याचे पितर व देवताही संतुष्ट होतात.

Verse 38

गुरूपदेशः प्रतिमा सद्विचारः समे मनः । क्रिया च ज्ञानसहिता मोक्षसिद्धेर्हि लक्षणम्

गुरूचा उपदेश, प्रतिमापूजन, सद्विचार, सम व स्थिर मन, आणि ज्ञानयुक्त क्रिया—हीच मोक्षसिद्धीची लक्षणे आहेत.

Verse 39

क्रियापतिर्विष्णुरेव स्वयमेव हि निष्क्रि यः । स च प्राणविरूपाय द्वादशाक्षरवीजकः

विष्णूच क्रियांचा अधिपती आहे; तरी तो स्वतः निष्क्रिय आहे. आणि प्राणविकासासाठी तो द्वादशाक्षर बीजमंत्ररूपाने स्थित आहे.

Verse 40

द्वादशाक्षरकं चक्रं सर्वपापनिबर्हणम् । दुष्टानां दमनं चैव परब्रह्मप्रदायकम्

द्वादशाक्षरांचे हे चक्र सर्व पापांचा नाश करणारे आहे; ते दुष्टांचे दमन करते आणि परब्रह्माचे दान प्रदान करते.

Verse 41

एतदेव परं ब्रह्म द्वादशाक्षररूपधृक् । मया प्रकाशितं देवि स्कन्दे हि विमलं तव

हेच परम ब्रह्म आहे, जे द्वादशाक्षररूप धारण करते. हे देवि, तुझ्यासाठी मी स्कंदपरंपरेत हे निर्मळपणे प्रकाशित केले आहे.

Verse 42

एतत्सारं योगिनां ध्यानरूपं भक्तिग्राह्यं श्रद्धया चिन्तयेच्च । चातुर्मास्ये जन्मकोट्यां च जातं पापं दग्ध्वा मुक्तिदः कैटभारिः

हेच सार आहे—योग्यांच्या ध्यानस्वरूप, भक्तीने ग्रहणीय; श्रद्धेने याचे चिंतन करावे. चातुर्मास्यात कैटभारि (विष्णु) कोट्यवधी जन्मांचे संचित पाप दग्ध करून मोक्ष देतात।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नगरे तत्र क्षीरसागरमध्यतः । उज्जहार विमानाग्रे तेजोभाराभिपीडितः

ब्रह्मा म्हणाले—त्या नगरीत, क्षीरसागराच्या मध्यातून, तेजाच्या भाराने दाबला जाऊन, त्याने विमानाच्या अग्रभागी ते उचलून काढले।

Verse 44

उरो बाहुकृतिं कुर्वन्सान्निध्यं समुपागतः । महामत्स्योऽज्ञातपूर्वः सन्निधानेऽनहंकृतिः

उर व बाहूंनी एक मुद्रा करून तो सान्निध्यात आला। तेथे एक महाकाय मत्स्य प्रकट झाला, जो पूर्वी कधी न पाहिलेला—जवळ उभा, अहंकाररहित।

Verse 45

हुंकारगर्भे मत्स्यं च दृष्ट्वा तं स महेश्वरः । तेजसा स्तंभयामास वाक्यमेतदुवाच ह

‘हुं’काराच्या गर्भात असलेला तो मत्स्य पाहून महेश्वराने आपल्या तेजाने त्याला स्तंभित केले आणि मग हे वचन उच्चारले।

Verse 46

कस्त्वं मत्स्योदरस्थश्च देवो यक्षोऽथ मानुषः । कथं जीवसि देहांतर्गतो मम वद प्रभो

“तू कोण आहेस—मत्स्याच्या उदरात वसणारा—देव, यक्ष की मनुष्य? देहाच्या आत प्रवेश करून तू कसा जिवंत आहेस? हे प्रभो, मला सांग।”

Verse 47

मत्स्य उवाच । अहं मत्स्योदरे क्षिप्तः समुद्रे क्षीरसंभवे । मात्रा तु पितृवाक्येन नायं मम कुलान्वितः

मत्स्य म्हणाला—क्षीरसमुद्रसम्भव त्या समुद्रात मला एका माशाच्या उदरात टाकले गेले. पण पित्याच्या आज्ञेनुसार माझ्या मातेनं म्हटलं—हा माझ्या कुलाचा नाही.

Verse 48

कुलक्षयभयात्तेन जातं स्वकुलनाशनम् । गंडांतयोगजनितो बालो न गृहकर्मकृत्

कुल नष्ट होईल या भीतीनेच त्याच्यामुळे स्वतःच्या कुलाचा नाश घडला. गंडांत-योगात जन्मलेला तो बालक गृहस्थधर्माची कर्मे करीत नव्हता.

Verse 49

इति मात्रा दुःखितया निरस्तः शृणु वंशजः । झषेणापि गृहीतोऽस्मि कालो मेऽत्र महानभूत्

अशी दुःखी मातेनं मला दूर केलं—हे वंशज, ऐक. नंतर एका मोठ्या झष माशानंही मला पकडलं, आणि तिथे माझा काळ फारच लांबला.

Verse 50

तव वाक्यामृतैरेभिर्ज्ञानयोगो महानभूत् । तेन त्वं सकलो ज्ञातो मया मूर्तोऽथ मूर्त्तगः

तुझ्या अमृततुल्य वचनांनी महान ज्ञानयोग जागा झाला. त्यामुळं मी तुला पूर्णपणे ओळखलं—साकार प्रभू, जो साकार रूपाने विचरतो.

Verse 51

अनुज्ञां मम देवेश देहि निष्क्रमणाय च । यथाऽहं पितृपो ब्रह्मन्भवान्याश्चापि लक्ष्यते

हे देवेश! मला निघण्यासाठीही आज्ञा द्या, जेणेकरून, हे ब्रह्मन्, मी पितृऋण फेडलेला म्हणून ओळखला जावो आणि भवानीकडूनही मान्यता मिळो.

Verse 52

हर उवाच विप्रोऽसि सुतरूपोऽसि पूज्योस्यासि बभाषतः । बहिर्निष्क्रम वेगेन स्तंभितोऽसि महाझषः

हर म्हणाला—तू ब्राह्मण आहेस, उत्तम रूपवान आहेस, पूज्य आहेस. तू बोलताच तो महा मासा स्तब्ध झाला; वेगाने बाहेर ये.

Verse 53

ततोऽसौ शिरसा जात उत्क्लेशान्मत्स्ययोजितः । ततो हि विकृतं वक्त्रं क्षणाद्बहिरुपागतः

मग तो मत्स्यात बांधला गेलेला, क्लेशाने व्याकुळ होऊन, डोके पुढे करून बाहेर आला. क्षणातच त्याचे मुख विकृत होऊन तो बाहेर प्रकटला.

Verse 56

यस्मान्मत्स्योदराज्जातो योगिनां प्रवरो ह्ययम् । तस्मात्तु मत्स्य नाथेति लोके ख्यातो भविष्यति

हा योग्यांतील श्रेष्ठ मत्स्याच्या उदरातून जन्मला आहे; म्हणून तो जगात ‘मत्स्यनाथ’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 57

अच्छेद्यः स्यान्नरतनुर्ज्ञानयोगस्य पारगः । निर्मत्सरोऽपि निर्द्वंद्वो निराशो ब्रह्मसेवकः

त्याचे नरदेह अछेद्य असेल; तो ज्ञानयोगाचा पारगामी होईल. तो मत्सररहित, द्वंद्वातीत, निराश (आकांक्षारहित) आणि ब्रह्मसेवक असेल.

Verse 58

जीवन्मुक्तश्च भविता भुवनानि चतुर्दश । इत्युक्तश्च महेशानं प्रणमंश्च पुनःपुनः । महेश्वरेण सहितो मंदराचलमाययौ

तो जीवन्मुक्त होईल आणि चौदा भुवनांत प्रसिद्ध होईल. असे ऐकून त्याने महेशानाला पुन्हा पुन्हा प्रणाम केला; आणि महेश्वरासह मंदराचलाकडे गेला.

Verse 59

ब्रह्मोवाच । कृत्वा प्रदक्षिणं देवीं स्कन्दमालिंग्य सोऽगमत्

ब्रह्मा म्हणाले—देवीची प्रदक्षिणा करून आणि स्कंदाला आलिंगन देऊन तो तेथून निघून गेला।

Verse 60

ततः सा पार्वती हृष्टा प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् । एवं सा परमां सिद्धिं प्रणवस्यप्रभा जनम्

त्यानंतर हर्षित पार्वतीने अनुपम ज्ञान प्राप्त केले; अशा रीतीने प्रणव (ॐ)च्या प्रभाव-प्रभेने ती परम सिद्धीस पोहोचली।

Verse 61

सा प्राप्य जगतां माता द्वादशाक्षरजांबुना । इमां मत्स्येन्द्रनाथस्य चोत्पत्तिं यः शृणोति च

जगन्मातेने द्वादशाक्षरी मंत्ररूपी अमृताने ती अवस्था प्राप्त केली; जो मत्स्येंद्रनाथाच्या उत्पत्तीची ही कथा ऐकतो…

Verse 62

चातुर्मास्ये विशेषेण सोऽश्वमेधफलं लभेत्

विशेषतः चातुर्मास्यात तो अश्वमेधयज्ञासमान फळ प्राप्त करतो।

Verse 263

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाह्स्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनं नाम त्रिषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील शेषशायी उपाख्यान व ब्रह्मा–नारद संवादातील चातुर्मास्य-माहात्म्यात “मत्स्येंद्रनाथोत्पत्ती-कथन” नामक २६३वा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 281

सर्वेषामपि जीवानां दया यस्य हृदि स्थिरा । शौचाचारसमायुक्तो योगी दुःखं न विंदति

ज्या योगीच्या हृदयात सर्व जीवांप्रती दया दृढ असते आणि जो शुचिता व सदाचाराने युक्त असतो, तो दुःखास प्राप्त होत नाही।

Verse 854

रूपवान्प्रतिमायुक्तो मत्स्यगंधेन संयुतः । सोमकांतिसमस्तत्र ह्यभवद्दिव्यगंधभाक्

तो देखणा व सुबक झाला, तरीही त्याच्याशी मत्स्यगंध जोडलेला राहिला। तेथे चंद्रकांतीसारखा तेजस्वी असूनही त्याला दिव्य, विलक्षण सुगंध प्राप्त झाला।

Verse 895

उमापि प्रणतं चामुं सुतं स्वोत्संगभाजनम् । चकार तस्य नामापि हरः परमहर्षितः

उमादेवीनेही त्या नम्र पुत्राला आपल्या मांडीवर घेतले. आणि परम आनंदित हर (शिव) यांनी त्याचे नावही ठेवले.