Adhyaya 79

Verse 1

। सूत उवाच । तस्यैव दक्षिणे भागे वालखिल्यैः प्रतिष्ठितम् । लिंगमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम्

सूत म्हणाले: त्याच्याच दक्षिण भागी वालखिल्य ऋषींनी प्रतिष्ठित केलेले एक सुविख्यात लिंग आहे, जे सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 2

यमाराध्य च तैः पूर्वं शक्रामर्षसमन्वितैः । गरुडो जनितः पक्षी ख्यातो विष्णुरथोऽत्र यः

ज्याची त्यांनी पूर्वी शक्र (इंद्र) याच्याविषयी रोषयुक्त होऊन आराधना केली, त्या आराधनेतून गरुड हा पक्षी उत्पन्न झाला; जो येथे विष्णूचा वाहन म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कथं तेषां समुत्पन्नः शक्रस्योपरि सूतज । प्रकोपो वालखिल्यानां संजज्ञे गरुडः कथम्

ऋषी म्हणाले: हे सूतपुत्रा! शक्रावर त्यांचा क्रोध कसा उत्पन्न झाला? आणि वालखिल्यांच्या त्या रोषातून गरुडाचा जन्म कसा झाला?

Verse 4

सूत उवाच । पुरा प्रजापतिर्दक्षस्तस्मिन्क्षेत्रे सुशोभने । चकार विधिवद्यज्ञं संपूर्णवरदक्षिणम्

सूत म्हणाले—पूर्वी त्या अतिशय शोभन पवित्र क्षेत्रात प्रजापती दक्षांनी विधिपूर्वक यज्ञ केला; तो उत्तम दक्षिणांनी परिपूर्ण होता।

Verse 5

ततः शक्रादयो देवाः सहायार्थं निमंत्रिताः । दक्षेण मुनयश्चैव तथा राजर्षयोऽमलाः

त्यानंतर सहाय्यासाठी शक्र (इंद्र) इत्यादी देवांना निमंत्रण दिले गेले; तसेच दक्षांनी मुनी आणि निर्मळ राजर्षींनाही बोलावले।

Verse 6

तथा वेदविदो विप्रा यज्ञकर्मविचक्षणाः । गृहस्थाश्रमिणो ये च ये चारण्यनिवासिनः

तसेच वेदज्ञ व यज्ञकर्मात निपुण असे विप्र—गृहस्थाश्रमी आणि अरण्यवासी—सर्वांना बोलावले गेले।

Verse 7

अथ ते वालखिल्याख्या मुनयः संशितव्रताः । एकां समिधमादाय साहाय्यार्थं प्रजापतेः । प्रस्थिता यज्ञवाटं तं भारार्ताः क्लेशसंयुताः

मग व्रताने दृढ असे ‘वालखिल्य’ नावाचे मुनी, प्रत्येकी एक समिधा घेऊन प्रजापतीच्या सहाय्यासाठी त्या यज्ञवाटेकडे निघाले; भाराने त्रस्त व क्लेशयुक्त होते।

Verse 8

अथ तेषां समस्तानां मार्गे गोष्पदमागतम् । जलपूर्णं समायातमकालजलदागमे

मग त्या सर्वांच्या मार्गावर अकाली मेघ आल्यामुळे पाण्याने भरलेले गोष्पद (गायीच्या खुराचे खळगे) प्रकट झाले।

Verse 9

ततस्तरीतु कामास्ते क्लिश्यमाना इतस्ततः । समिद्भारश्रमोपेता देवराजेन वीक्षिताः

मग ते पार जाण्याची इच्छा धरून इकडे-तिकडे कष्ट भोगू लागले। समिधांच्या ओझ्याने थकलेले त्यांना देवराज इंद्रांनी पाहिले.

Verse 10

गच्छता तेन मार्गेण मखे दक्षप्रजापतेः । ततश्चिरं समालोक्य स्मितं कृत्वा स कौतुकात् । जगामाथ समुल्लंघ्य ऐश्वर्यमदगर्वितः

दक्ष प्रजापतीच्या यज्ञाकडे त्या मार्गाने जात असता त्याने त्यांना बराच वेळ पाहिले; मग केवळ कुतूहलाने स्मित करून, ऐश्वर्याच्या मद-गर्वाने फुगून, उडी मारून तो पार गेला.

Verse 11

ततस्ते कोपसंयुक्ताः शक्राद्दृष्ट्वा पराभवम् । निवृत्य स्वाश्रमं गत्वा चक्रुर्मंत्रं सनिश्चयम्

मग शक्राकडून झालेला अपमान पाहून ते क्रोधाने भरले. परत आपल्या आश्रमात जाऊन त्यांनी दृढ निश्चयाने मंत्रकर्म केले.

Verse 12

शाक्रं पदं समासाद्य यस्मादेतेन पाप्मना । अतिक्रांता वयं सर्वे तस्मात्पात्यः स सत्पदात्

‘शक्रपदापर्यंत पोहोचूनही या पाप्याने आम्हा सर्वांना ओलांडले; म्हणून याला त्या सत्पदावरून पाडले पाहिजे.’

Verse 13

अन्यः शक्रः प्रकर्तव्यो मंत्रवीर्यसमुद्भवः । आथर्वणैर्महासूक्तैराभिचारिकसंभवैः

‘मंत्रवीर्यातून उत्पन्न असा दुसरा इंद्र निर्माण केला पाहिजे—आथर्वण महा-सूक्तांनी, अभिचारक क्रियांतून उद्भवलेल्या।’

Verse 14

येन व्यापाद्यते तेन शक्रोऽयं मदगर्वितः । मखमाहात्म्यसंपन्नः स्वल्पबुद्धिपरा क्रमः

ज्या उपायाने हा मदगर्वाने उन्मत्त शक्र (इंद्र) नष्ट होईल, त्याच उपायाने याचा विनाश होवो. यज्ञ-माहात्म्याशी जोडलेला असूनही याचा आचार क्षुद्र बुद्धीने चालतो.

Verse 16

गर्भोपनिषदेनैव नीलरुद्रैर्द्विजोत्तमाः । रुद्रशीर्षेण काम्येन विष्णुसूक्तयुतेन चं

श्रेष्ठ द्विजांनी गर्भोपनिषद, नीलरुद्र, काम्य रुद्रशीर्ष आणि विष्णुसूक्त यांसह तो विधी संपन्न केला.

Verse 17

निधाय कलशं मध्ये मंडलस्योदकावृतम् । होमांते तत्र संस्पर्शं चक्रुस्तस्य जलैः शुभैः

मंडलाच्या मध्यभागी पाण्याने वेढलेला कलश ठेवून, होमाच्या शेवटी त्यांनी तेथेच त्या शुभ जलाने स्पर्श/अभिषेकविधी केला.

Verse 18

एतस्मिन्नंतरे शक्रः प्रपश्यति सुदारुणान् । उत्पातानात्मनाशाय जायमानान्समंततः

त्याच वेळी शक्र (इंद्र) ने अत्यंत भयंकर उत्पात सर्व दिशांनी उठताना पाहिले—जे त्याच्या स्वतःच्या विनाशाची सूचना देत होते.

Verse 19

वामो बाहुश्च नेत्रं च मुहुः स्फुरति चास्य वै । न च पश्यति नासाग्रं जिह्वाग्रं च तथा हनुम्

त्याचा डावा बाहू व डोळा वारंवार फडफडू लागला; आणि त्याला नाकाचे टोक, जिभेचे टोक तसेच हनु (जबडा) दिसेना.

Verse 20

शिरोहीनां तथा छायां गगने भास्करद्वयम् । अरुंधतीं ध्रुवं चैव न च विष्णुपदानि सः

त्याने शिरोहीन छाया आणि आकाशात दोन सूर्य पाहिले. अरुंधती, ध्रुव तसेच विष्णूंची पादचिन्हेही त्याला दिसली नाहीत.

Verse 21

न च मंदं न चाकाशे संस्थितां स्वर्धुनीं हरिः । स्वपन्पश्यति कृष्णांगीं नित्यं नारीं धृतायुधाम्

त्याला ना चंद्र दिसला, ना आकाशात स्थित स्वर्गगंगा. आणि स्वप्नात तो नेहमी श्यामांग, आयुधधारिणी स्त्री पाहत राहिला.

Verse 22

मुक्तकेशीं विवस्त्रां च कृष्णदंतां भयानकाम् । तान्दृष्ट्वा स महोत्पातान्देवराजो बृहस्पतिम्

त्याने एक भयानक स्त्री पाहिली—मोकळे केस, निर्वस्त्र, काळे दात. असे महोत्पात पाहून देवराज इंद्र बृहस्पतीकडे वळला.

Verse 23

पप्रच्छ भयसंत्रस्तः किमेतदिति मे गुरो । जायंते सुमहोत्पाता दुर्निमित्तानि वै पृथक्

भयाने थरथरत तो विचारू लागला—“गुरुदेव, हे काय आहे? फार मोठे उत्पात होत आहेत; वेगवेगळी दुर्निमित्ते प्रकट होत आहेत.”

Verse 24

किं मे भविष्यति प्राज्ञ विनाशः सांप्रतं वद । किं वा त्रैलोक्य राज्यस्य किं वा वित्तादिकस्य च

“हे प्राज्ञ, माझे काय होईल? आत्ताच सांग—विनाश होणार काय? त्रैलोक्याच्या राज्याचे आणि माझ्या धनादिकाचे काय होईल?”

Verse 25

बृहस्पतिरुवाच । ये त्वया मदमत्तेन वालखिल्या महर्षयः । उल्लंघिताः स्थिता मार्गे गोष्पदं तर्त्तुमिच्छवः

बृहस्पती म्हणाले—हे इंद्रा! मद-गर्वाने उन्मत्त होऊन तू मार्गात उभ्या असलेल्या वालखिल्य महर्षींवरून उडी मारून त्यांचा अपमान केला; ते तर गो-खुराएवढे अल्प जलही पार करण्याच्या इच्छेने तेथे थांबले होते।

Verse 26

तैरेवाथर्वणैर्मंत्रैस्त्वकृतेऽस्ति शचीपते । कृतो होमः सुसंपूर्णः कलशश्चाभिमंत्रितः

हे शचीपते! त्याच अथर्वण मंत्रांनी तुझ्याविरुद्ध कर्म आरंभले आहे; होम पूर्णत्वाने संपन्न झाला असून कलशही मंत्रांनी विधिवत अभिमंत्रित केला आहे।

Verse 27

युष्माकं सुविनाशाय सर्वदेवाधिनायकः । भविष्यति न संदेहो मंत्रैराथर्वणैर्हरिः

तुमच्या संपूर्ण विनाशासाठी, सर्व देवाधिनायकांचा अधिनायक हरि अथर्वण मंत्रांच्या बळावर निश्चयच प्रकट होईल; यात संशय नाही।

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षो भयान्वितः । दक्षं गत्वा च दीनास्यः प्रोवाच तदनंतरम्

ते वचन ऐकून सहस्राक्ष इंद्र भयाकुल झाला; तो दक्षाकडे गेला आणि दीन मुख करून लगेचच त्यानंतर त्याला बोलू लागला।

Verse 29

अस्मन्नाशाय मुनिभिर्वालखिल्यैः प्रजापते । प्रोद्यमो विहितः सम्यक्छक्रस्यान्यस्य वै कृते

हे प्रजापते! वालखिल्य मुनींनी आमच्या नाशासाठी विधिपूर्वक उद्योग सुरू केला आहे; तो तर दुसऱ्या शक्रासाठी, म्हणजेच अन्य इंद्रासाठी केला जात आहे।

Verse 30

तान्वारय स्वयं गत्वा यावन्नो जायते परः । शक्रोऽस्मद्ध्वंसनार्थाय नास्ति तेषामसाध्यता

तू स्वतः जाऊन त्यांना आवर, तोवर दुसरा इंद्र उत्पन्न होऊ नये। आमच्या विनाशासाठी त्यांना काहीही अशक्य नाही।

Verse 31

अथ दक्षो द्रुतं गत्वा शक्राद्यैरमरैर्वृतः । प्रहसंस्तानुवाचेदं विनयेन समन्वितः

मग दक्ष इंद्रादि अमरांनी वेढलेला, त्वरेने गेला। तो हसत, विनययुक्त होऊन, त्यांना असे म्हणाला।

Verse 32

किमेतत्क्रियते विप्राः कर्म रौद्रतमं महत् । त्रैलोक्यं व्याकुलं येन सर्वमेतद्व्यवस्थितम्

हे विप्र ऋषींनो, हे काय केले जात आहे—हे महान् व अत्यंत उग्र कर्म—ज्यामुळे त्रैलोक्य व्याकुळ झाले आणि हा सारा उपद्रव उभा राहिला?

Verse 33

अथ ते दक्षमालोक्य समायातं स्वमाश्रयम् । संमुखाश्चाभ्ययुस्तूर्णं प्रगृहीतार्घ्यपाणयः

मग ते आपल्या आश्रमात आलेल्या दक्षाला पाहून, त्वरेने समोर गेले; हातात अर्घ्य घेऊन त्याला भेटायला धावले.

Verse 34

अर्घ्यं दत्त्वा यथान्यायं पूजां कृत्वाथ भक्तितः । प्रोचुश्च प्रणता भूत्वा स्वागतं ते प्रजापते

विधीनुसार अर्घ्य देऊन आणि भक्तिभावाने पूजा करून, ते नम्र होऊन म्हणाले—“हे प्रजापते, आपले स्वागत आहे.”

Verse 35

आदेशो दीयतां शीघ्रं यदर्थमिह चागतः । अपि प्राणप्रदानेन करिष्यामः प्रियं तव

लवकर आज्ञा द्या—आपण येथे कोणत्या हेतूने आला आहात? प्राण दिले तरीही आम्ही आपले प्रिय कार्य करू.

Verse 36

दक्ष उवाच । एतद्रौद्रतमं कर्म सर्वदेवभयावहम् । त्याज्यं युष्माभिरव्यग्रैरेतदर्थमिहागतः

दक्ष म्हणाला—हे अत्यंत रौद्र कर्म आहे; सर्व देवांनाही भय देणारे. तुम्ही अव्यग्र राहून हे त्यागा; याच हेतूने मी येथे आलो आहे.

Verse 37

मुनय ऊचुः । वयं शक्रेण ते यज्ञे समायाताः सुभक्तितः । उल्लंघिता मदोद्रेकात्कृत्वा हास्यं मुहुर्मुहुः

मुनी म्हणाले—शक्र (इंद्र) यांच्या सांगण्यावरून आम्ही सुभक्तीने तुमच्या यज्ञात आलो. पण मदाच्या उन्मादाने आम्ही वारंवार मर्यादा ओलांडून पुन्हा पुन्हा उपहास केला.

Verse 38

शक्रोच्छेदाय चास्माभिः शकोऽन्यो वीर्यमंत्रतः । प्रारब्धः कर्तुमत्युग्रैर्होमांतश्च व्यवस्थितः

आणि शक्र (इंद्र) यांचा उच्छेद करण्यासाठी आम्ही मंत्र-वीर्याने दुसरा ‘शक्र’ निर्माण करण्यास आरंभ केला; आणि अत्यंत उग्र संकल्पाने होमाच्या अंतापर्यंत पूर्ण करण्यास सिद्ध झालो.

Verse 39

तत्कथं मंत्रवीर्यं तत्क्रियते मोघमित्यहो । वेदोक्तं च विशेषेण तस्मादत्र वद प्रभो

मग, अहो, त्या मंत्र-वीर्याला निष्फळ कसे करता येईल? आणि हे तर विशेषतः वेदात सांगितले आहे; म्हणून, हे प्रभो, येथे आम्हाला ते सांगा.

Verse 40

त्वमेव यदि शक्तः स्यादन्यथा कर्तुमेव हि । कुरुष्व वा स्वयं नाथ नास्माकं शक्तिरीदृशी

जर हे कार्य अन्यथा करण्यास केवळ तूच समर्थ असशील, तर निश्चयच तसे कर. अथवा, हे नाथा, तू स्वतःच ते सिद्ध कर—आमच्यात अशी शक्ती नाही.

Verse 41

दक्ष उवाच । सत्यमेतन्महाभागा यद्युष्माभिः प्रकीर्तितम् । नान्यथा शक्यते कर्तुं वेदमन्त्रोद्भवं बलम्

दक्ष म्हणाला: हे महाभागांनो, तुम्ही जे सांगितले ते सत्य आहे. वेदमंत्रांतून उत्पन्न झालेले बल अन्यथा करणे शक्य नाही.

Verse 42

तद्य एष कृतो होमो युष्माभिर्वेदमंत्रतः । देवराजार्थमव्यग्रैः कलशश्चाभिमंत्रितः

म्हणून तुम्ही वेदमंत्रांनी जो हा होम केला आहे, आणि देवराजाच्या हितासाठी अव्यग्र मनाने जो कलश अभिमंत्रित केला आहे—तो निष्फळ ठरणार नाही.

Verse 43

सोऽयं मद्वचनाद्राजा भविष्यति पतत्रिणाम् । तेजोवीर्यसमोपेतः शक्रादपि सुवीर्यवान्

माझ्या वचनाने हा पतत्रिणांचा राजा होईल; तेज व वीर्याने युक्त, शक्र (इंद्रा)पेक्षाही अधिक पराक्रमी ठरेल.

Verse 44

एतस्य देवराजस्य क्षंतव्यं मम वाक्यतः । तत्कृतं मूढभावेन यदनेन विचेष्टितम्

माझ्या वचनाप्रमाणे या देवराजाला क्षमा करावे. याने जे काही अनुचित वर्तन केले, ते मूढभावाने व मोहाने केले.

Verse 45

एवमुक्त्वाथ तेषां तं सहस्राक्षं भयातुरम् । दर्शयामास दक्षस्तु विनयावनतं स्थितम्

असे बोलून दक्षाने त्यांना भयाने व्याकुळ झालेला सहस्रनेत्र (इंद्र) दाखविला; तो विनयाने नतमस्तक होऊन तेथे उभा होता।

Verse 46

तेऽपि दृष्ट्वा सहस्राक्षं वेपमानं कृतांजलिम् । प्रोचुर्माऽतिक्रमं शक्र ब्राह्मणानां करिष्यसि

तेही हात जोडून थरथरणाऱ्या सहस्रनेत्र (इंद्र)ाला पाहून म्हणाले— “हे शक्रा, ब्राह्मणांचा अतिक्रम करू नकोस।”

Verse 47

भूयो यदि दिवेशानामाधिपत्यं प्रवांछसि । अपि मन्दोऽपि मूर्खोऽपि क्रियाहीनोऽपि वा द्विजः । नावज्ञेयो बुधैः क्वापि लोकद्वय मभीप्सुभिः

जर तुला पुन्हा देवांचा अधिपत्य हवे असेल, तर जाण— द्विज मंद असो, मूर्ख असो, किंवा क्रियाहीन असो; दोन्ही लोकांचे कल्याण इच्छिणाऱ्या बुधांनी त्याचा कुठेही अवमान करू नये।

Verse 48

इन्द्र उवाच । अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यन्मया कुकृतं कृतम् । तत्क्षंतव्यं द्विजैः सर्वैर्विशेषाद्दक्ष वाक्यतः

इंद्र म्हणाला— अज्ञानाने किंवा जाणूनबुजून माझ्याकडून जे कुकृत्य झाले आहे, ते सर्व द्विजांनी क्षमा करावे; विशेषतः दक्षाच्या वचनाप्रमाणे।

Verse 49

प्रगृह्यतां वरोऽस्माकं यः सदा वर्तते हृदि । प्रदास्यामि न संदेहो नादेयं विद्यते मम

माझ्या हृदयात सदैव तुमच्यासाठी जो वर आहे, तो स्वीकारा. मी निःसंशय देईन; माझ्यासाठी काहीही अदेय नाही।

Verse 50

मुनय ऊचुः । अस्मिन्कुण्डे नरो होमं यः कुर्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः । एतल्लिंगं समभ्यर्च्य तस्याऽस्तु हृदि वांछितम्

मुनी म्हणाले—जो मनुष्य श्रद्धायुक्त होऊन या कुंडात होम करील व या लिंगाची विधिपूर्वक पूजा करील, त्याच्या हृदयातील इच्छित फल सिद्ध होवो।

Verse 51

इन्द्र उवाच । एतल्लिंगं समभ्यर्च्य योऽत्र होमं करिष्यति । कुंडेऽत्र वांछितं सद्यः सफलं स हि लप्स्यते

इंद्र म्हणाला—जो येथे या लिंगाची पूजा करून या कुंडात होम करील, तो आपले वांछित फल तत्क्षणीच यशस्वीपणे प्राप्त करील।

Verse 52

निष्कामो वाऽथ संपूज्य लिंगमेतच्छुभावहम् । प्रयास्यति परां सिद्धिं त्रिदशैरपि दुर्लभाम्

आणि जो निष्काम असेल, तोही या शुभफलदायी लिंगाची पूर्ण पूजा करून देवांनाही दुर्लभ अशी परम सिद्धी प्राप्त करील।

Verse 53

सूत उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षो वालखिल्यान्मुनीश्वरान् । ऐरावतं समारुह्य दक्षयज्ञे ततो गतः

सूत म्हणाला—असे बोलून सहस्रनेत्र इंद्र वालखिल्य मुनीश्वरांना (नमस्कार करून) ऐरावतावर आरूढ झाला आणि मग दक्षयज्ञाकडे गेला।

Verse 54

दक्षोऽपि विधिवद्यज्ञं चकार द्विजसत्तमाः । संहृष्टैर्वालखिल्यैस्तैरुपविष्टैः समीपतः

हे द्विजसत्तमांनो! दक्षानेही विधिपूर्वक यज्ञ केला; आणि ते आनंदित वालखिल्य मुनी जवळच बसले होते।

Verse 158

ततस्ते शुचयो भूत्वा स्कंदसूक्तेन पावकम् । जुहुवुश्च दिवारात्रौ क्षुरिकोक्तेन सोद्यमाः

मग ते शुद्ध होऊन स्कंदसूक्ताने पावकात आहुती देऊ लागले. क्षुरिकेच्या उपदेशाप्रमाणे ते परिश्रमपूर्वक दिवसरात्र हवन करीत राहिले.