Adhyaya 205

Verse 1

विष्णुरुवाच । एवं ज्ञात्वा सहस्राक्ष मम वाक्यं समाचर । यदि ते वल्लभास्ते च ये हता रणमूर्धनि

विष्णू म्हणाले—हे सहस्रनेत्र (इंद्रा), हे जाणून माझे वचन आचर. जर तुझे प्रियजन रणाच्या अग्रभागी मारले गेले असतील…

Verse 2

युध्यमानास्तवाग्रे च गयाश्राद्धेन तर्पय । तान्सर्वान्प्रेतभावाच्च येन मुक्तिं भजंति ते

जे तुझ्या पुढे लढत असताना पडले, त्या सर्वांना गयाश्राद्धाने तृप्त कर; त्यामुळे ते प्रेतभावातून मुक्त होऊन मोक्ष प्राप्त करतात.

Verse 3

पलायनपरा ये च पृष्ठदेशे हता मृताः

आणि जे पळून जाण्यात तत्पर होते, ज्यांच्या पाठीवर घाव लागून ते मारले गेले…

Verse 4

इन्द्र उवाच । वर्षेवर्षे तदा श्राद्धं प्रकरोति पितामहः । गयां गत्वा दिने तस्मिन्पितॄणां दिव्यरूपिणाम्

इंद्र म्हणाले—अशा रीतीने पितामह (ब्रह्मा) दरवर्षी त्या दिवशी गयेस जाऊन दिव्यरूप पितरांसाठी श्राद्ध करतात.

Verse 5

तत्कथं देव गच्छामि तत्राहं श्राद्धसिद्धये । तस्मात्कथय मे तेषां किंचिच्छ्राद्धाय भूतले । मुक्तिदं येन गच्छामि तव वाक्याज्जनार्दन

मग, हे देव, श्राद्धसिद्धीसाठी मी तिथे कसा जाऊ? म्हणून भूतलावरच त्यांच्या श्राद्धासाठी काही उपाय मला सांग—जो मुक्तिदायक असेल—जेणेकरून, हे जनार्दन, तुझ्या वचनाप्रमाणे मी आचरण करू शकेन.

Verse 6

विश्वामित्र उवाच । ततः स सुचिरं ध्यात्वा तमुवाच जनार्दनः । अस्ति तीर्थं महत्पुण्यं तस्मादप्यधिकं च यत्

विश्वामित्र म्हणाले—त्यानंतर तो दीर्घकाळ ध्यान करून जनार्दन त्यास म्हणाला—एक अत्यंत पुण्यदायी महान तीर्थ आहे; ते त्याहूनही अधिक श्रेष्ठ आहे।

Verse 7

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे कूपिकामध्यसंस्थितम् । अमावास्यादिने तत्र चतुर्दश्याश्च देवप । गया संक्रमते सम्यक्सर्वतीर्थसमन्विता

हाटकेश्वर क्षेत्रात कूपिकेच्या मध्यभागी असलेल्या त्या स्थानी, अमावास्येच्या दिवशी तसेच चतुर्दशीला, हे देवाधिप! सर्व तीर्थांच्या सारासह गया विधिपूर्वक तेथे संक्रांत होते।

Verse 8

कन्यासंस्थे रवौ तत्र यः श्राद्धं कुरुते नरः । अष्टवंशोद्भवैर्विप्रैः स पितॄंस्तारयेन्निजान्

सूर्य कन्या राशीत असताना जो मनुष्य तेथे अष्ट वंशांतून उत्पन्न ब्राह्मणांसह श्राद्ध करतो, तो आपल्या पितरांचा उद्धार करतो।

Verse 9

अपि प्रेतत्वमापन्नान्किं पुनः स्वर्गसंस्थितान् । तत्क्षेत्रप्रभवा विप्रा अष्टवंशसमुद्भवाः

जर प्रेतत्वाला गेलेल्यांचाही लाभ होतो, तर स्वर्गस्थांची तर काय कथा! त्या क्षेत्रातून उत्पन्न झालेले ते ब्राह्मण अष्ट वंशांतून उद्भवलेले आहेत।

Verse 10

तप उग्रं समास्थाय वर्तंते हिमपर्वते । आनर्ताधिपतेर्दानाद्भीतास्तत्र समागताः

ते उग्र तपश्चर्या स्वीकारून हिमालय पर्वतावर वास करतात। आनर्ताधिपतीच्या दानामुळे (आणि प्रभावामुळे) भयभीत होऊन ते तेथे एकत्र जमले।

Verse 11

तान्गृहीत्वा द्रुतं गच्छ तत्र संबोध्य गौरवात् । सामपूर्वैरुपायैस्तैस्तेषामग्रे समाचर

त्यांना घेऊन त्वरेने जा; तेथे गौरवाने आदरपूर्वक त्यांना संबोध. मग प्रथम सामोपायांनी त्यांच्या समोर यथोचित आचरण कर.

Verse 12

श्राद्धं चैव यथान्यायं ततः प्राप्स्यसि वांछितम् । ते चाऽपि सुखिनः सर्वे भविष्यंति समागताः

आणि यथान्याय श्राद्ध केल्यावर तुला वांछित फल मिळेल. ते सर्वही योग्य रीतीने एकत्र होऊन सुखी होतील.

Verse 13

त्वया सह प्रपूज्याश्च ह्यस्माभिः श्राद्धकारणात् । तच्छ्रुत्वा सहसा शक्रः सन्तोषं परमं गतः

‘श्राद्धाच्या कारणासाठी तुझ्यासह आम्हीही त्यांची यथोचित पूजा करावी.’ हे ऐकताच शक्र (इंद्र) तत्क्षणी परम संतोषास गेला.

Verse 14

हिमवंतं समुद्दिश्य प्रस्थितस्त्वरयाऽन्वितः । वासुदेवोऽपि राजेंद्र क्षीराब्धिमगमत्तदा

हिमवंताच्या दिशेने तो त्वरेने निघाला. आणि हे राजेंद्र, त्या वेळी वासुदेवही क्षीरसागरास गेला.

Verse 15

हिमवन्तं समाश्रित्य शक्रोऽपि ददृशे द्विजान् । अष्टवंशसमुद्भूतान्विष्णुना समुदाहृतान्

हिमवंताचा आश्रय घेऊन शक्रानेही त्या द्विजांना पाहिले—जे आठ वंशांतून उत्पन्न झाले होते आणि विष्णूने ज्यांना बोलावले होते.

Verse 205

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शक्रविष्णुसंवादे गयाश्राद्धफलमाहात्म्य वर्णनंनाम पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात शक्र–विष्णु संवादांत ‘गया-श्राद्धफळमहात्म्य वर्णन’ नामक दोनशे पाचवा अध्याय समाप्त झाला।