Adhyaya 180

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अत्यद्भुतमिदं सूत यत्त्वया समुदाहृतम् । ब्रह्मणा यत्कृतो यज्ञस्तत्र क्षेत्रे महात्मना

ऋषी म्हणाले—हे सूत! तू जे वर्णन केलेस ते अत्यंत अद्भुत आहे; त्या पवित्र क्षेत्रात महात्मा ब्रह्म्याने यज्ञ केला।

Verse 2

अग्निष्टोमादयो यज्ञा ये वर्तन्ते धरातले । यष्टव्यस्तेषु यज्ञेषु स एव हि सुरेश्वरः

पृथ्वीवर जे अग्निष्टोम इत्यादी यज्ञ चालतात, त्या यज्ञांमध्ये यजन करण्यास योग्य तो निश्चयच तोच देवेश्वर आहे।

Verse 3

तेनैव यजता तत्र को हीष्टः प्रब्रवीहि नः । ऋत्विजः के स्थितास्तत्र यैस्तत्कर्म मखोद्भवम् । तत्प्रत्यक्षे कृतं सर्वमेतन्नः कौतुकं परम्

तो स्वतः तेथे यज्ञ करीत असता मुख्यतः कोणत्या देवतेची इष्टि झाली? आम्हांस सांगा. तेथे कोण कोण ऋत्विज उपस्थित होते, ज्यांनी मखोत्पन्न ते यज्ञकर्म पार पाडले? हे सर्व त्यांच्या प्रत्यक्षात घडले—हेच आमचे परम कुतूहल आहे.

Verse 4

का चैव दक्षिणा दत्ता तेन तेषां द्विजन्मनाम् । कोऽध्वर्युर्विहितस्तत्र येन तद्यजनं कृतम्

आणि त्या द्विजन्मा पुरोहितांना त्यांनी कोणती दक्षिणा दिली? तसेच तेथे कोण अध्वर्यु नेमला गेला, ज्याच्या द्वारा ते यजन विधिपूर्वक पार पडले?

Verse 5

को होता कश्च वाऽग्नीध्रः को ब्रह्मा तत्र संस्थितः । उद्गाता कः स्थितस्तत्र ह्याचार्यो यज्ञकर्मणि

तेथे होता कोण होता आणि अग्नीध्र कोण? तेथे ब्रह्मा (नियामक पुरोहित) म्हणून कोण विराजमान होता? आणि उद्गाता कोण होता—यज्ञकर्मात आचार्य कोण होता?

Verse 6

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि सर्वं यज्ञस्य संभवम् । वृत्तांतं यच्च तत्रस्थ माश्चर्यं द्विजपुंगवाः

सूत म्हणाले—हे द्विजपुंगवांनो! त्या यज्ञाचा सर्व उद्भव व विस्तार मी सांगीन, तसेच तेथे घडलेल्या त्या अद्भुत वृत्तांताचाही मी वर्णन करीन.

Verse 7

ये सदस्याः स्थितास्तत्र ऋत्विजश्च द्विजोत्तमाः । दक्षिणा याः प्रदत्ताश्च तेभ्यस्तेन महात्मना

तेथे जे सदस्य उपस्थित होते—ऋत्विज व द्विजोत्तम—त्या सर्वांना त्या महात्म्याने यथोचित दक्षिणा प्रदान केल्या.

Verse 8

यजता देवदेवेन ब्रह्मणाऽमिततेजसा । यज्ञकामं चतुर्वक्त्रं ज्ञात्वा देवः शतक्रतुः

देवदेव, अमिततेजस्वी चतुर्मुख ब्रह्मा यज्ञ करीत असता, यज्ञसिद्धीची त्यांची इच्छा जाणून शतक्रतु इंद्राने ते लक्षात घेऊन तदनुसार प्रतिसाद दिला।

Verse 9

सर्वैः सुरगणैः सार्धं साहाय्यार्थमुपागतः । तथा च भगवाञ्छंभुः सर्वदेवगणैः सह

साहाय्यासाठी तो सर्व सुरगणांसह तेथे आला. तसेच भगवान शंभू (शिव)ही सर्व देवगणांसह तेथे उपस्थित झाले।

Verse 10

तान्दृष्ट्वाऽभ्यागतान्ब्रह्मा मर्त्यधर्मसमाश्रितान् । प्रोवाच विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः

त्यांना आलेले पाहून ब्रह्माने मर्त्यधर्मास अनुरूप अशी नम्र शिष्टता धारण केली; हात जोडून उभा राहून विनयाने बोलला।

Verse 11

स्वागतं वः सुरश्रेष्ठाः प्रसादः क्रियतां मम । निविश्यतां यथान्यायं स्थानेषु रुचिरेषु च

हे सुरश्रेष्ठांनो, आपले स्वागत आहे; माझ्यावर प्रसन्न व्हा. योग्य क्रमाने या रम्य स्थानांवर आसनस्थ व्हा।

Verse 12

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यद्यूयं स्वयमागताः । मंत्राहूता यथा कृच्छ्रात्सर्वसत्रेषु गच्छथ

मी धन्य आहे, अनुगृहीत आहे, कारण आपण स्वतःहून आलात; अन्य महत्सत्रांत तर मंत्रांनी बोलावले तरीही कष्टाने येता।

Verse 13

देवा ऊचुः । येन यच्चात्र कर्तव्यं तच्छीघ्रं वद पद्मज । यज्ञे तव महाभाग तस्य तत्त्वं समादिश

देव म्हणाले—हे पद्मज! येथे कोणाकडून कोणते कर्तव्य करावयाचे आहे ते त्वरेने सांगा. हे महाभाग! आपल्या यज्ञाचे तत्त्व व विधी आम्हांस सम्यक् सांगावे.

Verse 14

ब्रह्मोवाच । विश्वकर्मन्द्रुतं गच्छ यज्ञमण्डपसिद्धये । पत्नीशालां ततश्चैव यज्ञवेदीस्तथैव च

ब्रह्मा म्हणाले—हे विश्वकर्मा! यज्ञमंडप सिद्ध होण्यासाठी त्वरित जा. नंतर पत्नीशाला आणि यज्ञवेदीही यथाविधि तयार कर.

Verse 15

कुण्डानि चैव सर्वाणि यथास्थानेषु कारय । यज्ञपात्राणि सर्वाणि ग्रहाश्च चमसास्तथा

सर्व कुण्डे त्यांच्या योग्य स्थानी करवून घे. तसेच यज्ञाची सर्व पात्रे—ग्रह आणि चमस (पळी)ही—सम्यक् तयार कर.

Verse 16

यूपाश्च यत्प्रमाणेन कर्तव्याः सचषालकाः । पचनार्थं तथा गर्ताः कर्तव्या यत्प्रमाणतः

यूप (यज्ञस्तंभ) ठरलेल्या प्रमाणाप्रमाणे, उपांगांसह करावेत. तसेच पचनासाठी गर्त (खड्डे)ही योग्य मापाप्रमाणे करावेत.

Verse 17

इष्टिकानां सहस्राणि दश चाष्टशतानि च । कर्तव्यानि त्वया शीघ्रं चयनानीति सत्वरम्

दहा हजार इष्टिका आणि आणखी आठशे—या सर्व तू त्वरेने कराव्या; वेदी-चयनासाठी तात्काळ सज्ज कर.

Verse 18

तथा हिरण्मयश्चापि पुरुषः कार्य एव हि । तथेत्युक्ता ततस्त्वष्टा शीघ्राच्छीघ्रतरं ययौ

“सुवर्णमय पुरुष-प्रतिमाही अवश्य करावी.” असे सांगितल्यावर त्वष्टा म्हणाला—“तथास्तु,” आणि तो अतिशय वेगाने निघून गेला.

Verse 19

ततस्तु पद्मजः प्राह देवाचार्यं बृह स्पतिम् । बृहस्पते त्वमानीहि यज्ञार्हानृत्विजोऽखिलान्

मग पद्मज ब्रह्मदेव देवगुरु बृहस्पतीस म्हणाले—“हे बृहस्पते, यज्ञास योग्य असे सर्व ऋत्विज येथे आण.”

Verse 20

यावत्षोडशसंख्याश्च नान्यस्यैतद्धि युज्यते । त्वया शक्र सदा कार्या शुश्रूषा च द्विजन्मनाम्

“ते सोळा संख्येचेच असावेत; याखेरीज दुसरी रचना योग्य नाही. आणि हे शक्रा, तुला नेहमी द्विजांची सेवा-शुश्रूषा करावी.”

Verse 21

हस्तपादावमर्द्दश्च श्रांतानां पृष्ठमर्द्दनम् । धनाध्यक्ष त्वया देया दक्षिणा कालसंभवा

“थकलेल्या (ऋत्विजांचे) हात-पाय दाबा आणि त्यांच्या पाठीचे मर्दन करा. आणि हे धनाध्यक्ष, योग्य वेळी तू दक्षिणा द्यावी.”

Verse 22

सुवस्त्राणि हिरण्यं च तथान्यद्वापि वांछितम् । त्वया विष्णो सदा कार्यं कृत्याकृत्यपरीक्षणम्

“उत्तम वस्त्रे, सुवर्ण आणि जे काही इच्छित असेल ते दे. आणि हे विष्णो, तुला नेहमी कर्तव्य-अकर्तव्याचे परीक्षण करीत राहावे.”

Verse 23

युक्तं कृतमथो नैव सावधानेन सर्वदा । लोकपालाश्च ये सर्वे रक्षंतु सकला दिशः । भूतप्रेतपिशाचानां प्रवेशं राक्षसोद्भवम्

काहीही अयुक्त रीतीने होऊ नये; सर्वदा सावध राहावे। सर्व लोकपालांनी सर्व दिशा रक्षाव्यात आणि भूत‑प्रेत‑पिशाच तसेच राक्षसी उद्भवांचा प्रवेश थांबवावा।

Verse 24

यो यं कामयते कामं किंचिद्वस्त्रं धनं च वा । विचार्य तस्य तद्देयं सर्वयज्ञाधिपेन तु

जो जो इच्छा करील—वस्त्र असो वा धन—ती नीट विचारून, सर्वयज्ञाधिपती प्रभूंनी त्यास तेच प्रदान करावे।

Verse 25

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः । भवंतु परिवेष्टारो भोक्तुकामजनस्य च

आदित्य, वसु, रुद्र, विश्वेदेव आणि मरुद्गण—हे सर्व, भोग घेण्यास आलेल्या जनांचे परोसणारे सेवक होवोत।

Verse 26

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो विश्वकर्मा त्वरान्वितः । अब्रवीत्पंकजभवं संसिद्धो यज्ञमण्डपः

याच वेळी विश्वकर्मा घाईघाईने आला आणि पंकजभव (ब्रह्मा) यांस म्हणाला—“यज्ञमंडप पूर्ण सिद्ध झाला आहे।”

Verse 27

सर्वमन्यत्समादिष्टं यत्त्वयोक्तं चतुर्मुख

हे चतुर्मुखा! तू जे सांगितलेस त्याप्रमाणे उरलेले सर्वही नीट व्यवस्था करून ठेवले आहे।

Verse 28

ततो बृहस्पतिः प्राह समभ्येत्य पितामहम् । समानीता मया देव ब्राह्मणा यज्ञकर्मणि

तेव्हा बृहस्पती पितामह ब्रह्म्याजवळ जाऊन म्हणाला— “हे देव! यज्ञकर्मासाठी मी ब्राह्मणांना येथे आणले आहे।”

Verse 29

विप्राः षोडशसंख्याश्च ऋत्विक्कर्मणि योजय । स्वयं परीक्ष्य देवेश यज्ञकर्मप्रसिद्धये

“सोळा विप्रांना ऋत्विकांच्या कर्तव्यांत नेमावे; हे देवेश! स्वतः तपासून, यज्ञकर्म सिद्ध व्हावे म्हणून।”

Verse 30

ततो ब्रह्मा स्वयं दृष्ट्वा तान्परीक्ष्य प्रयत्नतः । ऋत्विक्त्वे च नियोज्याथ ततश्चक्रे तदर्हणम्

मग ब्रह्म्याने स्वतः त्यांना पाहून प्रयत्नपूर्वक परीक्षा केली; ऋत्विजपदी नेमून, नंतर त्यांचा यथोचित सत्कार केला।

Verse 31

ऋषय ऊचुः । ऋत्विजां चैव सर्वेषां सूत नामानि कीर्तय । येन यो विहितस्तत्र पदार्थः सूत तं वद

ऋषी म्हणाले— “हे सूत! सर्व ऋत्विजांची नावे सांग; आणि हे सूत, तेथे कोणाला कोणते पद व विशेष कार्य नेमले होते, तेही सांग।”

Verse 32

सूत उवाच । भृगुर्हौत्रे ततस्तेन वृतो ब्राह्मणसत्तमाः । मैत्रावरुणसंज्ञस्तु तथैव च्यवनो मुनिः

सूत म्हणाला— “हौतृ पदासाठी ब्राह्मणश्रेष्ठ भृगू निवडला गेला; आणि मैत्रावरुण पदासाठी त्याचप्रमाणे मुनि च्यवन नेमले गेले।”

Verse 33

अच्छावाको मरीचिश्च ग्रावस्तुद्गालवो मुनिः । पुलस्त्यश्च तथा ऽध्वर्युः प्रस्थातात्रिश्च संस्थितः

तेथे मरीचि अछावाक झाले, मुनि गालव ग्रावस्तुत् झाले, पुलस्त्य अध्वर्यु म्हणून नियुक्त झाले आणि अत्रि प्रस्थाता म्हणून प्रतिष्ठित झाले।

Verse 34

तत्र रैभ्यो मुनिर्नेष्टा तत्रोन्नेता सनातनः । ब्रह्मा च नारदो गर्गो ब्राह्मणाच्छंसिरेव च

तेथे मुनि रैभ्य नेष्टा झाले आणि सनातन उन्नेता झाले। ब्रह्मा, नारद व गर्ग तसेच ब्राह्मणाच्छंसि पुरोहितही तेथे उपस्थित व नियुक्त होते।

Verse 35

आग्नीध्रश्च भरद्वाजो होता पाराशरस्तथा । तथैव तत्र क्षेत्रे च उद्गाता गोभिलो मुनिः

भरद्वाज आग्नीध्र झाले आणि पाराशर होता झाले। त्याच पवित्र क्षेत्रात मुनि गोभिल उद्गाता झाले।

Verse 36

तथैव कौथुमो जज्ञे प्रस्तौता यज्ञकर्मणि । शांडिल्यः प्रतिहर्त्ता च सुब्रह्मण्यस्तथांगिराः

तसेच यज्ञकर्मात कौथुम प्रस्तोता झाले। शांडिल्य प्रतिहर्ता झाले आणि अंगिरा सुब्रह्मण्य पुरोहितही झाले।

Verse 37

तस्य यज्ञस्य सिद्ध्यर्थमित्येते षोडशर्त्विजः । वस्त्राभरणशोभाढ्या विनयेन कृताश्च ते

त्या यज्ञाच्या सिद्धीसाठी हे सोळा ऋत्विज नियुक्त झाले—उत्तम वस्त्रे व आभूषणांनी शोभायमान आणि विनययुक्त।

Verse 38

ततः कृत्वा स्वयं ब्रह्मा सर्वेषामर्हणक्रियाम् । गृह्योक्तेन विधानेन ततः प्रोवाच सादरम्

त्यानंतर स्वयं ब्रह्मदेवांनी गृह्यसूत्रोक्त विधीनुसार सर्वांचे अर्हण-सत्कारकर्म केले आणि मग आदराने त्यांना संबोधून बोलले।

Verse 39

एषोऽह शरणं प्राप्तो युष्माकं द्विजसत्तमाः । अनुगृह्णीत मां सर्वे दीक्षायै यज्ञकर्मणः

हे द्विजसत्तमांनो! मी तुमच्या शरण आलो आहे. तुम्ही सर्वांनी माझ्यावर कृपा करा, जेणेकरून या यज्ञकर्मासाठी मला दीक्षा प्राप्त होईल।

Verse 180

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे ब्रह्मयज्ञोपाख्याने यज्ञमण्ड पप्राप्तब्राह्मणसत्कारपूर्वकर्त्विगादिस्थानयोजनापूर्वकाध्वरकर्मारंभोनामाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात ब्रह्मयज्ञोपाख्यानांतर्गत ‘यज्ञमंडपात आलेल्या ब्राह्मणांचा सत्कार, ऋत्विजादींची स्थानयोजना आणि अध्वरकर्माचा आरंभ’ नामक एकशे ऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।