Adhyaya 190

Verse 1

सूत उवाच । एवं क्रतुः स संजातः पञ्चरात्रं द्विजोत्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वकाम समृद्धिमान्

सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो! सर्वकामसमृद्धिदायक हाटकेश्वरक्षेत्री असा तो क्रतू पाच रात्रीपर्यंत संपन्न झाला.

Verse 2

विप्रांश्च भिक्षुकांश्चैव दीनांधांश्च विशेषतः । समाप्तौ तस्य यज्ञस्य संतर्प्य सकलांस्ततः । ऋत्विजो दक्षिणाभिस्तान्यथोक्तान्द्विजसत्तमान्

त्याने विशेषतः ब्राह्मण, भिक्षुक तसेच दीन-अंध यांना तृप्त केले. यज्ञ समाप्त झाल्यावर सर्वांचा यथोचित सत्कार करून ऋत्विजांना शास्त्रोक्त दक्षिणा अर्पण केली.

Verse 3

ततः स चानयामास नागरान्ब्राह्मणोत्तमान् । चातुश्चरणसंपन्नाञ्छ्रुतिस्मृति समन्वितान्

त्यानंतर त्याने नगरातील श्रेष्ठ ब्राह्मणांना बोलावून आणले—जे चतुर्विध गुणांनी संपन्न व श्रुति‑स्मृतिनिष्ठ होते।

Verse 4

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततस्तान्प्राह सादरम् । यद्भूमौ तु मया तीर्थं पुष्करं संनिवेशितम्

मग तो अंजली जोडून तो आदराने त्यांना म्हणाला—“याच भूमीवर मी ‘पुष्कर’ नावाचे तीर्थ स्थापिले आहे।”

Verse 5

कलिकालस्य भीतेन द्वितीयं ब्राह्मणोत्तमाः । येन नो नाशमभ्येति म्लेच्छैरपि समाश्रितम्

“हे ब्राह्मणोत्तमांनो, कलियुगाच्या भयामुळे मी दुसरे आश्रयस्थानही उभे केले आहे—म्लेच्छांनीही आश्रय घेतला तरी याचा नाश होऊ नये म्हणून।”

Verse 6

हाटकेश्वरदेवस्य प्रभावेन महात्मनः । कलिकाले च सम्प्राप्ते तीर्थान्यायतनानि च

“महात्मा हाटकेश्वरदेवांच्या प्रभावाने, कलियुग आला तरी, तीर्थे व देवालये आपली महिमा टिकवून ठेवतात।”

Verse 7

म्लेच्छैः स्पृष्टान्यसंदिग्धं प्रयागादीनि कृत्स्नशः । यज्ञस्तु विहितस्तेन भयायं तत्कृतेन च

“प्रयाग इत्यादी तीर्थे म्लेच्छांच्या स्पर्शाने निःसंशय पूर्णतः दूषित झाली आहेत. म्हणून त्याने यज्ञाचे विधान केले, आणि त्या कृत्यामुळे भयही उत्पन्न झाले।”

Verse 8

तस्माद्वदथ किं दानं युष्मद्भूमेश्च निष्क्रये । प्रयच्छामि च यज्ञस्य येन मे स्यात्फलं द्विजाः

म्हणून सांगा—तुमच्या भूमीच्या निष्क्रयासाठी कोणते दान द्यावे? यज्ञाच्या सिद्धीसाठी मी ते देईन, हे द्विजहो, ज्यायोगे मला त्याचे फळ प्राप्त होईल.

Verse 9

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि यच्छसि चास्माकं दक्षिणां यज्ञसंभवाम् । तदस्माकं स्ववासेन स्थानं नय पवित्रताम्

ब्राह्मण म्हणाले—जर तुम्ही यज्ञातून उत्पन्न झालेली दक्षिणा आम्हांस द्यावयास इच्छित असाल, तर आमच्या येथेच निवासाने या स्थानास पवित्रता प्राप्त करून द्या.

Verse 10

यदेतद्भवता चात्र पुष्करं तीर्थमुत्तमम् । स्थापितं तस्य नो ब्रूहि माहात्म्यं सुरसत्तम । येन स्नानादिकाः सर्वाः क्रियाः कुर्मः पितामह

आपण येथे जे उत्तम तीर्थ पुष्कर स्थापित केले आहे, त्याचे माहात्म्य आम्हांस सांगा, हे देवश्रेष्ठ; ज्यायोगे आम्ही स्नानादि सर्व क्रिया करू शकू. हे पितामह, उपदेश करा.

Verse 11

ब्रह्मोवाच । एतत्तीर्थं मया सृष्टमंतरिक्षस्थितं सदा । किं न श्रुतं पुराणेषु भवद्भिर्द्विजसत्तमाः

ब्रह्मा म्हणाले—हे तीर्थ मी निर्माण केले असून ते सदा अंतरिक्षात स्थित आहे. हे द्विजश्रेष्ठहो, पुराणांत याचे श्रवण तुम्ही केले नाही काय?

Verse 12

पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम् । त्रैलोक्ये तु कुरुक्षेत्रं विशेषेण व्यवस्थितम्

पृथ्वीवर नैमिष तीर्थ आहे आणि अंतरिक्षात पुष्कर; तसेच त्रैलोक्यात कुरुक्षेत्र विशेष महिमेसह प्रतिष्ठित आहे.

Verse 13

तद्युष्माकं हितार्थाय पंचरात्रं धरातले । आगमिष्यत्यसंदिग्धं मम वाक्यप्रणोदितम्

म्हणून तुमच्या हितासाठी तो पंचरात्र पृथ्वीवर निःसंशय येईल; माझ्या वचनप्रेरणेनेच हे घडेल.

Verse 14

कार्तिक्यां शुक्लपक्षे तु ह्येकादश्यां दिने स्थिते । यावत्पंचदशी तावत्तिथिः पापप्रणाशिनी

कार्तिक शुक्लपक्षात एकादशीपासून पंचदशीपर्यंतचा हा तिथिकाल पापनाशक आहे.

Verse 15

पंचरात्रस्य मध्ये तु यः स्नानं च करिष्यति । श्राद्धं वा श्रद्धया युक्तस्तस्य स्यादक्षयं हि तत्

पंचरात्राच्या मध्यभागी जो पवित्र स्नान करील, किंवा श्रद्धायुक्त श्राद्ध करील—त्याचे ते कर्म निश्चयच अक्षय होते.

Verse 16

अह तु पंचरात्रं तद्ब्रह्मलोकादुपेत्य च । संश्रयं तु करिष्यामि तीर्थेऽत्रैव द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! त्या पंचरात्रासाठी मी ब्रह्मलोकातून येऊन याच तीर्थस्थानी निवास करीन.

Verse 17

ब्राह्मणा ऊचुः । तव मूर्तिं करिष्यामः स्थानेऽत्र प्रपितामह । तस्यां संक्रमणं नित्यं तस्मात्कार्यं त्वयाविभो

ब्राह्मण म्हणाले—हे प्रपितामह! आम्ही याच स्थानी तुमची मूर्ती घडवू; म्हणून हे विभो, तिच्यात तुमचे नित्य संक्रमण (अवतरण/प्रवेश) व्हावे असे तुम्ही करावे.

Verse 18

तीर्थं चैव सदाप्यऽत्र समागच्छतु चांबरात् । लोकानां पापनाशाय तथा त्वं कर्तुमर्हसि

हे तीर्थ स्वर्गातूनही सदैव येथे येवो; लोकांच्या पापांचा नाश व्हावा म्हणून, हे देव, तू असे करणे योग्य आहेस।

Verse 19

एषा नो दक्षिणा देव यज्ञस्यैव समुद्भवा

हे देव, ही आमची दक्षिणा आहे; ती यज्ञातूनच उत्पन्न झाली आहे।

Verse 20

एवं कृते सुरश्रेष्ठ सफलः स्यात्क्रतुस्तव । प्रतिज्ञा च तथा सत्या तस्माद्दानाय निर्मिता

असे केले तर, हे सुरश्रेष्ठा, तुझा यज्ञ सफल होईल; आणि तुझी प्रतिज्ञाही सत्य ठरेल—म्हणून हे दान अर्पणासाठी सिद्ध केले आहे।

Verse 21

श्रीब्रह्मोवाच । मन्त्राहूतं ततः श्रेष्ठं नभोमार्गाद्द्विजोत्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पुष्करं चागमिष्यति

श्रीब्रह्मा म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो, मग मंत्रांनी आहूत झालेले ते श्रेष्ठ तीर्थ आकाशमार्गाने येईल; आणि पुष्करही हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात येईल।

Verse 22

अघमर्षं जपंश्चैव यः करिष्यति तोयगः । मम मूर्तेः पुरः स्थित्वा पैलमन्त्रपुरःसरम्

जो जल अर्पण करील आणि अघमर्षणाचा जपही करील, तो माझ्या मूर्तीसमोर उभा राहून—पैलमंत्रापासून आरंभ करून—(असे करील)।

Verse 23

जपिष्यति द्विजश्रेष्ठाः सवनानां चतुष्टयम् । ब्रह्मलोकात्समागत्य प्रश्रोष्या मि च तद्द्विजाः

हे द्विजश्रेष्ठांनो, तो सवनांच्या चतुष्टयाचा जप करील; आणि मीही ब्रह्मलोकातून येऊन, हे द्विजांनो, तो जप ऐकेन।

Verse 24

सूत उवाच । अथ ते नागराः सर्वे पुष्पदानप्रपूर्वकम् । अनुज्ञां प्रददुस्तुष्टा यज्ञफलसमाप्तये

सूत म्हणाला—मग त्या सर्व नगरवासीयांनी प्रथम पुष्पदान करून, संतुष्ट होऊन, यज्ञफळाच्या पूर्णतेसाठी अनुमती दिली।

Verse 25

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः पुलस्त्योऽध्वर्युसत्तमः । यत्र स्थाने स्थितो ब्रह्मा नागरैः परिवारितः

याच दरम्यान अध्वर्यु पुरोहितांतील श्रेष्ठ पुलस्त्य तेथे आला, जिथे नगरवासींनी वेढलेला ब्रह्मा विराजमान होता।

Verse 26

अब्रवीच्च समाप्तस्ते यतः संपूर्णदक्षिणः । प्रायश्चित्तैर्विरहितो यथा नान्यस्य कस्यचित्

आणि तो म्हणाला—“तुमचा यज्ञ समाप्त झाला; कारण तो संपूर्ण दक्षिणेसह पूर्ण झाला आहे; आणि तो प्रायश्चित्ताविना आहे—इतर कुणाच्याही यज्ञासारखा नाही।”

Verse 27

अतः परं कर्मशेषं किंचिदस्ति पितामह । वारुणेष्टिर्जपश्चैव तत्करिष्यामि सांप्रतम्

“आता पुढे, हे पितामह, कर्माचे काही शेष आहे काय? वारुणी इष्टि आणि नियत जपही—मी ते आत्ताच करीन।”

Verse 28

तथा चाऽवभृथस्नानं प्रकर्तव्यं त्वया सह । तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो यत्र तोयव्यवस्थितम्

आणि तुझ्यासह अवभृथ-स्नानही करणे आवश्यक आहे. म्हणून उठ; चला, जिथे विधिपूर्वक जलाची व्यवस्था केलेली आहे.

Verse 29

येनेष्टिवारुणीं तत्र कुर्मो विप्रैर्यथोचितैः । चतुर्भिर्ब्रह्मपूर्वैश्च मया चाग्नीध्रहोतृभिः

तेथे आम्ही यथोचित विप्रांसह वारुणी इष्टि करू—ब्रह्मा-पुरोहितापासून आरंभ करणारे चार ऋत्विज, तसेच मी, आणि अग्नीध्र व होतृ पुरोहितांसह।

Verse 30

यथावह्नौ तथा तोये मन्त्रवत्तद्भवंशुभम् । हूयते संविधानेनयज्ञपात्रैः सम न्वितम्

जशी अग्नीत आहुती दिली जाते, तशीच जलातही—मंत्रांसह—ते शुभ द्रव्य विधिपूर्वक, क्रमाने, नियत यज्ञपात्रांसह अर्पिले जाते.

Verse 31

वरुणस्य प्रतुष्ट्यर्थं स्नानं कार्यं त्वयैव च । ऋत्विग्भिः सहितेनैव सर्वारिष्टप्रशांतये

वरुणदेवांच्या पूर्ण तुष्टीसाठी तुलाच स्नान करावे लागेल—ऋत्विजांसह—जेणेकरून सर्व अरिष्ट (विपत्ती) शांत होतील.

Verse 32

यस्तत्र समये स्नानं करिष्यति त्वया सह । अन्योऽपि मानवः कश्चिद्विपाप्मा स भविष्यति

जो त्या वेळी तेथे तुझ्यासह स्नान करील—इतर कोणताही मनुष्यसुद्धा—तो पापरहित होईल.

Verse 33

यानीह संति तीर्थानि त्रैलोक्ये सचराचरे । वारुणीमिष्टिमासाद्य तानि यांति च संनिधौ

त्रैलोक्यात चराचरांत जी जी तीर्थे आहेत, वारुणी-इष्टीच्या वेळी ती सर्व येथे समीप येऊन आपली सन्निधी प्रकट करितात।

Verse 34

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीक्षितेन समन्वितम् । तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं जलमध्ये तु सार्थिभिः । ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः सर्वैरव भृथोत्सवे

म्हणून सर्व प्रयत्नाने, विधिवत् दीक्षानियमांनी युक्त होऊन, तेथे जलाच्या मध्यभागी स्नान करावे—सार्थींसह; आणि ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य—सर्वांनीच—अवभृथोत्सवकाळी।

Verse 35

तस्माद्विसर्जयाद्यैतान्ब्राह्मणांस्तावदेव च । एतेऽपि च करिष्यंति स्नानं तत्र त्वया सह

म्हणून या ब्राह्मणांना ताबडतोब निरोप दे; तेही तुझ्यासह तेथे स्नान करतील।

Verse 36

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा प्रस्थितो ब्रह्मा ज्येष्ठकुण्डतटं शुभम् । गायत्र्या सहितो हृष्टः कृतकृत्यत्वमागतः

सूत म्हणाले—ते वचन ऐकून ब्रह्मा आनंदित झाले; गायत्रीसह, कृतकृत्यत्व प्राप्त करून, ते ज्येष्ठकुंडाच्या शुभ तटाकडे निघाले।

Verse 37

अथ तद्वचनं श्रुत्वा सुराः सर्वे तथा द्विजाः । पुलस्त्यश्च शुभार्थाय स्नानार्थं प्रस्थितास्तदा । ब्रह्मणा सहिता हृष्टाः पुत्रदारसमन्विताः

मग ते वचन ऐकून सर्व देव आणि सर्व द्विज—पुलस्त्यांसह—शुभार्थ स्नानासाठी तेव्हा निघाले। ब्रह्मासह ते आनंदाने, पुत्र व पत्नींसह गेले।

Verse 38

अथ संकीर्णता जाता समंताज्ज्येष्ठपुष्करे । स्नानार्थमागतैर्लोकैरूर्ध्वबाहुभिरेव च

तेव्हा ज्येष्ठपुष्कर येथे सर्व बाजूंनी मोठी गर्दी झाली। स्नानासाठी आलेले लोक भक्तिभावाने हात उंचावून उभे होते।

Verse 39

न तत्र लक्ष्यते ब्रह्मा न तत्कर्म च वारुणम् । क्रियमाणैर्द्विजैस्तत्र व्याप्ते भूमि तलेऽखिले

तेथे ब्रह्मा दिसत नव्हता, आणि ते वारुण कर्मही ओळखू येत नव्हते; कारण विधी करणाऱ्या द्विजांनी सर्व भूमितल सर्वत्र व्यापून टाकले होते।

Verse 40

अथांते कर्मणस्तस्य ब्रह्मा प्राह शतक्रतुम् । हितार्थं सर्वलोकस्य विनयावनतं स्थितम्

मग त्या कर्माच्या शेवटी ब्रह्मांनी शतक्रतु (इंद्र) याला सांगितले। तो विनयाने नतमस्तक उभा होता; सर्व लोकांच्या हितासाठी ब्रह्मांचे वचन झाले।

Verse 41

न मां ज्ञास्यति दूरस्था जनाः स्नानार्थमागताः । मज्जमानं जले पुण्ये सम्मर्देऽस्मिञ्जलोद्भवे

‘स्नानासाठी आलेले लोक दूर उभे राहून मला ओळखणार नाहीत. या जलोत्पन्न गोंधळ-गर्दीत, पुण्यजळात बुडालेल्या मला ते जाणू शकणार नाहीत.’

Verse 42

तस्मान्नागं समारुह्य निजं वृत्रनिषूदन । एणस्य कृष्णसारस्य वंशांते चर्म न्यस्य च

‘म्हणून, हे वृत्रनिषूदन! आपल्या हत्तीवर आरूढ हो; आणि बांबूच्या काठीच्या टोकावर कृष्णसार हरिणाचे चर्म ठेवून (माझ्या सांगण्यानुसार कर).’

Verse 43

ततस्तत्स्नानवेलायां क्षेप्तव्यं सलिले त्वया । येन लोकः समस्तोऽयं वेत्ति कालं तु स्नानजम्

मग त्या स्नानकाळीच तू ते पाण्यात अर्पण करावे, ज्यायोगे हा सर्व लोक स्नानविधीचा योग्य काळ जाणेल।

Verse 44

स्नानं च कुरुते श्रेयः संप्राप्नोति यथोदितम् । दूरस्थोऽपि सुवृद्धोऽपि बालोऽपि च समागतः । स्नानजं लभते श्रेयः संदृष्टेऽपि यथोदितम्

जो कोणी पवित्र स्नान करतो तो शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणेच कल्याणफल प्राप्त करतो. दूर असलेला, अतिवृद्ध, तसेच तेथे आलेला बालकही—सर्वांना स्नानजन्य पुण्य मिळते; आणि तीर्थाचे केवळ दर्शन झाले तरी सांगितलेले फल प्राप्त होते.

Verse 45

सूत उवाच । बाढमित्येव संप्रोच्य सत्वरं प्रययौ हरिः

सूत म्हणाले—‘बाढ’ असे म्हणून हरि तात्काळ घाईने निघून गेले.

Verse 46

ततो नागं समारुह्य धृत्वा वंशं करे निजे । मृगचर्माग्रसंयुक्तं तोयमध्ये व्यवस्थितः

मग तो नागावर आरूढ झाला; आपल्या हातात बांबूचा दंड धरला, ज्याच्या टोकास मृगचर्म जोडले होते; आणि तो पाण्याच्या मध्यभागी उभा राहिला.

Verse 47

एतत्कर्मावसाने स स्नातुकामे पितामहे । तच्चर्म प्राक्षिपत्तोये स्वयमेव शतक्रतुः

हे कर्म पूर्ण झाल्यावर, पितामह स्नानास इच्छुक झाले तेव्हा शतक्रतूने स्वतः ते मृगचर्म पाण्यात टाकले.

Verse 48

एतस्मिन्नन्तरे देवाः सर्वे गन्धर्वगुह्यकाः । मानुषाश्च विशेषेण स्नातास्तत्र समाहिताः

याच वेळेस सर्व देव, गंधर्व व गुह्यकांसह, आणि विशेषतः मनुष्यही तेथे स्नान करून एकाग्र व संयतचित्त होऊन स्थिर राहिले।

Verse 49

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा शक्रं प्रोवाच सादरम् । कृतस्नानं सुरैः सार्धं विनयावनतं स्थितम्

त्या वेळी ब्रह्मदेवांनी आदराने शक्राला संबोधिले; देवांसह स्नान करून तो विनयाने नतमस्तक होऊन तेथे उभा होता।

Verse 50

सहस्राक्षं त्वया कष्टं मन्मखे विपुलं कृतम् । आनीता च तथा पत्नी गायत्री च सुमध्यमा

हे सहस्राक्षा! माझ्या यज्ञात तू फार मोठे कष्ट सोसलेस; तसेच सुमध्यमा गायत्री नामक पत्नीही तू आणलीस।

Verse 51

तस्माद्वरय भद्रं ते यं वरं मनसि स्थितम् । सर्वं तेऽहं प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

म्हणून—तुझे कल्याण असो—मनात जो वर आहे तो माग; तो जरी अत्यंत दुर्लभ असला तरी मी तुला सर्व काही देईन।

Verse 52

इन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । यदि त्वां प्रार्थयाम्यद्य भूयात्तु तादृशं विभो

इंद्र म्हणाला—हे देव! तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर देणार असशील, तर आज मी जे मागतो, हे विभो, तसेच घडो।

Verse 53

वर्षेवर्षे तु यः कुर्यात्संप्राप्तेऽस्मिन्दिने शुभे । मृगचर्म समादाय वंशाग्रे यो महीपतिः

जो पुरुष वर्षोवर्षी या शुभ दिवशी हे अनुष्ठान करील—मृगचर्म धारण करून आणि वंशाच्या अग्रभागी उभा राहून—हे महीपते!

Verse 54

नागप्रवरमारुह्य स्वयमेव पितामह । यथाऽहं प्रक्षिपेत्तोये स स्यात्पापविवर्जितः

नागांतील श्रेष्ठावर आरूढ होऊन स्वयं पितामह ब्रह्म्याने ते जलात अर्पण केले; म्हणून जो त्याच विधीने करील तो पापरहित होईल.

Verse 55

अजेयः सर्वशत्रूणां सर्वव्यसनवर्जितः । ये करिष्यंति च स्नानमनेन मृगचर्मणा

जे या मृगचर्माने विधिपूर्वक स्नान करतील ते सर्व शत्रूंना अजेय आणि सर्व आपत्तींविना होतील.

Verse 56

सार्धमन्येऽपि ये लोका अपि पापसमन्विताः । तेषां वर्षकृतं पापं त्वत्प्रसादात्प्रणश्यतु

आणि इतर लोकही जरी पापयुक्त असतील, तरी त्यांच्या वर्षभराच्या पापांचा नाश तुमच्या प्रसादाने होवो.

Verse 57

ब्रह्मोवाच । एतत्सर्वं सहस्राक्ष तव वाक्यमसंशयम् । भविष्यति न संदेहः सर्वमेतन्मयोदितम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे सहस्राक्षा! हे सर्व निःसंशय तुझ्या वचनाप्रमाणेच आहे. हे नक्की घडेल; यात शंका नाही, कारण हे सर्व मीच सांगितले आहे.

Verse 58

यो राजा श्रद्धया युक्तो देशस्यास्य समुद्भवः । आनर्तस्य गजारूढो मृगचर्म क्षिपिष्यति

या देशातच उत्पन्न झालेला, श्रद्धायुक्त आनर्तदेशाचा तो राजा गजावर आरूढ होऊन विधिपूर्वक मृगचर्म टाकील।

Verse 59

अत्र कुण्डे मदीये तु मां संपूज्य तटस्थितम् । सर्वलोकहितार्थाय संप्राप्ते प्रतिपद्दिने

येथे माझ्याच कुंडात, तटावर उभ्या असलेल्या माझी विधिपूर्वक पूजा करून—सर्वलोकहितासाठी—प्रतिपदा तिथीला जेव्हा तो संकल्प होईल—

Verse 60

समाप्ते कुतपे काले विजयी स भविष्यति । कार्तिक्यां च व्यतीतायां द्वितीयेऽह्नि व्यवस्थिते

कुतप-काल संपल्यावर तो विजयी होईल. आणि कार्तिकीचे व्रतकाल संपल्यावर, दुसऱ्या दिवशी, निश्चित वेळी—

Verse 61

तथा तत्कालमासाद्य ये करिष्यंति मानवाः । स्नानं तच्च दिनेऽत्रैव वर्षपापविवर्जिताः । आधिव्याधिविमुक्ताश्च ते भविष्यंत्यसंशयम्

तसेच त्या वेळेस येऊन जे मनुष्य त्या दिवशी इथेच स्नान करतील, ते वर्षभराच्या पापांपासून मुक्त होतील; आणि आधी-व्याधींपासून सुटून निःसंशय तसेच होतील.

Verse 62

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो यक्ष्माख्यो दारुणो गदः । अचिकित्स्योऽपि देवानां तथा धन्वंतरेरपि

सूत म्हणाले: याच दरम्यान यक्ष्मा नावाचा भयंकर रोग प्रकट झाला, जो देवांनाही आणि धन्वंतरीलाही अचिकित्स्य होता.

Verse 63

नीलांबरधरः क्षामो दीनो दण्डसमाश्रितः । क्षुत्कुर्वञ्छ्लेष्मणा तावत्कृच्छ्रात्संधारयन्पदम्

नीळे वस्त्र परिधान केलेला, अतिशय कृश व दीन, दंडाचा आधार घेत—कफयुक्त शिंका देत तो मोठ्या कष्टाने पाऊल सावरत होता।

Verse 64

ततश्च प्रणतो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच सः

त्यानंतर तो भक्तिभावाने प्रणाम करून हे वचन बोलला।

Verse 65

यक्ष्मोवाच । तव यज्ञमहं श्रुत्वा दूरादेव पितामह । क्षुत्क्षामकंठश्चायातः समाप्तावद्य कृच्छ्रतः

यक्ष्म म्हणाला—हे पितामह! दूरवरून तुमच्या यज्ञाची वार्ता ऐकून मी आलो आहे. भुकेने कंठ कोरडा व देह क्षीण झाला; आज यज्ञसमाप्तीच्या वेळी मी मोठ्या कष्टाने पोहोचलो आहे।

Verse 66

दक्षेणाहं पुरा सृष्टश्चंद्रार्थं कुपितेन च । रोहिणीं सेवमानस्य संत्यक्तान्यासुतस्य च

मी पूर्वी दक्षाने चंद्रासाठी क्रोधाने निर्माण केला—कारण चंद्र रोहिणीचीच सेवा करीत होता आणि इतर कन्यांना त्यागीत होता।

Verse 67

ततो माहेश्वरादेशात्तेन तुष्टेन तस्य च । पक्षमेकं कृतं मह्यं तस्यास्वादनकर्मणि

मग माहेश्वराच्या आज्ञेने, आणि तो प्रसन्न झाल्यावर, त्या ‘आस्वादन’ कर्मात माझ्यासाठी एक पक्ष (पंधरवडा) ठरविण्यात आला।

Verse 68

अन्यपक्षे न किंचिच्च येन तृप्तिः प्रजायते । यज्ञस्यैव तु सर्वस्य तर्पयित्वा द्विजोत्तमम्

दुसऱ्या पक्षात तृप्ती उत्पन्न होईल असे काहीच नाही. म्हणून संपूर्ण यज्ञाच्या सिद्धीसाठी श्रेष्ठ द्विज (प्रधान ब्राह्मण) यास तृप्त करावे.

Verse 69

ततस्तद्वचनं ग्राह्यं तर्पितोऽहमसंशयम् । पौर्णमास्यां ततो देव यस्य यज्ञस्य कृत्स्नशः

म्हणून ते वचन ग्राह्य—‘मी निःसंशय तृप्त आहे।’ मग, हे देव, पौर्णिमेच्या दिवशी तो यज्ञ पूर्णतः संपन्न होतो.

Verse 70

यस्य नो ब्राह्मणो ब्रूते यज्ञस्यांते प्रतर्पितः । तर्पितोऽस्मीति तत्तस्य वृथा स्याद्यज्ञजं फलम् । यदि कोटिगुणं दत्तमपि श्रद्धासमन्वितम्

यज्ञाच्या शेवटी तृप्त केलेला ब्राह्मण ‘मी तृप्त आहे’ असे न म्हणाल्यास, त्या यज्ञातून मिळणारे फळ त्याच्यासाठी व्यर्थ ठरते—जरी श्रद्धेसह कोटिगुण दान दिले तरीही.

Verse 71

एतच्छ्रुत्वा त्वया देव पठ्यमानं श्रुताविह । तस्मात्सम्यक्स्थिते यज्ञे ब्राह्मणं तर्पयेत वै

हे देव, तुझ्याकडून येथे श्रुतीसंगत हे वाचन ऐकून—म्हणून यज्ञ सम्यक् रीतीने चालू असताना निश्चयाने ब्राह्मणास तृप्त करावे.

Verse 72

प्रत्यक्षं मे यथा तृप्तिरन्नेनैव प्रजायते । त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ तथा नीतिर्विधीयताम्

जशी माझी तृप्ती प्रत्यक्षपणे केवळ अन्नानेच होते, तशीच—हे सुरश्रेष्ठ—तुझ्या कृपेने तशीच नीति (विधी) निश्चित केली जावी.

Verse 73

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा पद्मजस्तस्य पथ्यंपथ्यं वचोऽखिलम् । श्रुतिं प्रमाणतां नीत्वा ततो वचनमब्रवीत्

सूत म्हणाला—त्याचे हित-अहितयुक्त सर्व वचन ऐकून पद्मज (ब्रह्मा) यांनी श्रुतीला प्रमाण मानून मग प्रत्युत्तर दिले।

Verse 74

अद्यप्रभृति वै विप्राः साग्नयः स्युर्धरातले । तैः सर्वैर्वैश्वदेवांते बलिर्देयस्तथाखिलः

“आजपासून, हे विप्रहो, तुम्ही पृथ्वीवर साग्निक गृहस्थ म्हणून राहा; आणि तुम्हा सर्वांनी वैश्वदेवाच्या शेवटी पूर्ण बलि निश्चयाने द्यावी।”

Verse 75

दत्त्वाऽन्येभ्योथ देवेभ्यस्तव तृप्तिर्भविष्यति । तव पक्षे द्वितीये तु सत्यमेतन्मयोदितम्

“इतर देवतांनाही अर्पण केल्यावरच तुझी तृप्ती होईल; तुझ्या दुसऱ्या पक्षात—हे मी सत्यच सांगितले आहे।”

Verse 76

ये विप्रास्तु बलिं दद्युर्वैश्वदेवांत आगते । न तेषामन्वये चापि त्वया सेव्योऽत्र कश्चन

“जे ब्राह्मण वैश्वदेवाच्या शेवटी बलि देतात, त्यांना—आणि त्यांच्या वंशातील कोणालाही—इथे तुझ्याकडून बाधा होऊ नये, तू त्यांना त्रास देऊ नकोस।”

Verse 77

यक्ष्मोवाच । तीर्थेऽस्मिंस्तावके देव सदाहं तपसि स्थितः । तिष्ठामि यदि वादेशस्तावको जायते मम

यक्ष्म म्हणाला—“हे देव! तुझ्या या तीर्थात मी सदैव तपश्चर्येत स्थित आहे. माझ्यासाठी तुझाच एखादा प्रदेश (निवासस्थान) नेमला गेला तर मी येथे राहीन।”

Verse 78

ब्रह्मोवाच । यद्येवं कुरु चान्यत्र त्वमाश्रमपदं निजम् । संप्राप्य भूमिदेशे च कञ्चिद्यदभिरोचते । अर्थयित्वा द्विजानेतान्यथा यज्ञकृते मया

ब्रह्मा म्हणाले—जर असेच असेल, तर तू अन्यत्र आपले आश्रमस्थान स्थापन कर. ज्या भूमीप्रदेशाची तुला रुची वाटेल तेथे जाऊन त्या ब्राह्मणांकडे भूमीची याचना कर, जशी पूर्वी यज्ञासाठी मी त्यांना विनविले होते.

Verse 79

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा प्रार्थयामास चमत्कारपुरोद्भवान् । तेभ्यः प्राप्य ततो भूमिं चकाराथाश्रमं निजम्

सूत म्हणाले—हे ऐकून त्याने त्या चमत्कारमय नगरातून उद्भवलेल्या ब्राह्मणांना विनंती केली. त्यांच्याकडून भूमी मिळवून मग त्याने आपला आश्रम उभारला.

Verse 80

तत्र यः कुरुते स्नानं प्रतिपद्दिवसे स्थिते । सूर्यवारेण मुच्येत यक्ष्मणा सेवितोऽपि वा

जो तेथे प्रतिपदेच्या दिवशी स्नान करतो—तो दिवस जर रविवारी आला—तर तो यक्ष्म्याने पीडित असला तरी मुक्त होतो.

Verse 81

अद्यापि दृश्यते चात्र प्रत्ययस्तस्य संभवे । सर्वेषामाहिताग्नीनां नागराणां विशेषतः । कलि कालेऽपि संप्राप्ते न यक्ष्मा संप्रजायते

आजही येथे त्याच्या प्रभावाचा प्रत्यय दिसतो. ज्यांनी आहिताग्नी स्थापन केले आहेत—विशेषतः नागर लोकांमध्ये—कलियुग आले तरी यक्ष्मा उत्पन्न होत नाही.

Verse 82

तथा चतुष्पदानां च तेषां गृहनिवासिनाम् । न तस्य भेषजानि स्युर्न मंत्रा न चिकित्सकाः

तसेच त्यांच्या घरात राहणाऱ्या चतुष्पद जनावरांसाठीही त्या रोगावर ना औषधांची गरज, ना मंत्रांची, ना वैद्यांची.

Verse 190

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मयज्ञावभृथयक्ष्म तीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम नवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यात ‘ब्रह्मयज्ञाच्या अवभृथाशी संबंधित यक्ष्मतीर्थोत्पत्तीचे माहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे नव्वदावा अध्याय समाप्त झाला।