Adhyaya 167

Verse 1

सूत उवाच । गाधेस्तु याऽथ पत्नी च प्राशनाच्चरु कस्य वै । सापि गर्भं दधे तत्र वासरे मन्त्रतः शुभा

सूत म्हणाले—हे शुभजनहो, गाधीची पत्नीही चरु-प्राशनानंतर मंत्रबलाने त्याच शुभ दिवशी गर्भवती झाली।

Verse 2

सा च गर्भसमोपेता यदा जाता द्विजोत्तमाः । तीर्थयात्रापरा साध्वी जाता व्रतपरायणा

हे द्विजोत्तमांनो! ती गर्भवती झाल्यावर ती साध्वी तीर्थयात्रेत तत्पर झाली आणि व्रतांमध्ये दृढ परायण झाली।

Verse 3

वेदध्वनिर्भवेद्यत्र तत्र हर्षसमन्विता । पुलकांचितसर्वांगी सा शुश्राव च सर्वदा । त्यक्त्वा राज्योचितान्सर्वानलंकारान्सुखानि च

जिथे जिथे वेदध्वनी उठे, तिथे तिथे ती हर्षाने भरून जाई; तिचे सर्वांग रोमांचित होई आणि ती नित्य श्रवण करी—राज्याला शोभणारे सर्व अलंकार व सुखे त्यागून।

Verse 4

अथ सापि द्विजश्रेष्ठा दशमे मासि संस्थिते । सुषुवे सुप्रभं पुत्रं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्

मग, हे द्विजश्रेष्ठ! दहावा महिना येताच त्या कुलवधूने ब्राह्मणीय तेज व शुभ लक्ष्मीने आवृत असा अत्यंत तेजस्वी पुत्र प्रसविला।

Verse 5

विश्वामित्रस्तथा ख्यातस्त्रैलोक्ये सचरा चरे । ववृधे स महाभागो नित्यमेवाधिकं नृणाम्

अशा रीतीने विश्वामित्र त्रैलोक्यात चराचर सर्वांमध्ये प्रसिद्ध झाला; तो महाभाग मनुष्यांमध्ये नित्य अधिकाधिक प्रतिष्ठित होत गेला।

Verse 6

शुक्लपक्षं समासाद्य तारापतिरिवांबरे । यदासौ यौवनोपेतः संजातो द्विजसत्तमाः

हे द्विजसत्तमांनो! जसा आकाशातील तारापती चंद्र शुक्लपक्षास प्राप्त होतो, तसाच तोही यौवनास प्राप्त झाला।

Verse 7

राज्यक्षमस्तदा राज्ये गाधिना स नियोजितः । अनिच्छमानः स्वं राज्यं पितृपैतामहं महत्

राज्य चालविण्यास समर्थ असूनही त्याला तेव्हा गाधीने राज्यावर नेमले; तरीही पितृ-पैतामहांनी मिळविलेले ते महान राज्य त्याला स्वतःला नकोसे वाटले।

Verse 8

वेदाध्ययनसंपन्नो नित्यं च पठते हि सः । ब्राह्मणोचितमार्गेण गच्छमानो दिवानिशम्

वेदाध्ययनाने संपन्न तो नित्य पाठ करी; आणि दिवसरात्र ब्राह्मणोचित मार्गानेच वागत-चालत असे।

Verse 9

संस्थाप्याथ सुतं राज्ये बभूव वनगोचरः । सकलत्रो महाभागो वानप्रस्थाश्रमे रतः

मग पुत्राला राज्यावर बसवून तो वनात गेला; पत्नीसमवेत तो महाभाग वानप्रस्थाश्रमात रत झाला।

Verse 10

विश्वामित्रोऽपि राज्यस्थो द्विजसंपूजने रतः । द्विजैः सर्वैश्चचाराथ स्नानजाप्यपरायणः

विश्वामित्रही राज्यात असून द्विजांच्या पूजनात रत होता; आणि सर्व ब्राह्मणांसह तो स्नानविधी व जप यात परायण होऊन विचरत असे।

Verse 11

कस्यचित्त्वथ कालस्य पापर्द्धिं समुपागतः । प्रविवेश वनं रौद्रं नानामृगसमाकुलम्

काही काळाने तो पापवृद्धीला प्राप्त झाला; आणि नानाविध पशूंनी भरलेल्या त्या भयानक वनात तो प्रवेशला।

Verse 12

जघान स वने तत्र वराहान्संबरान्गजान् । तरक्षांश्च रुरून्खड्गानारण्यान्महिषांस्तथा

त्याने त्या वनात वराह, शंबरमृग, गज, तसेच तरक्ष, रुरू, खड्ग आणि अरण्य-महिष यांचा वध केला।

Verse 13

सिंहान्व्याघ्रान्महासर्पाञ्छरभांश्च द्विजोत्तमाः । मृगयासक्तचित्तः स भ्रममाणो महावने

हे द्विजोत्तम! मृगयेत आसक्तचित्त तो महावनात भ्रमण करीत सिंह, व्याघ्र, महासर्प आणि भयानक शरभ यांच्यामध्ये वावरत होता।

Verse 14

मध्याह्नसमये प्राप्ते वृषस्थे च दिवाकरे । क्षुत्पिपासापरिश्रांतो विश्वामित्रो द्विजोत्तमाः

मध्याह्नकाळी, सूर्य वृषराशीत स्थित असता, क्षुधा-पिपासेने परिश्रांत विश्वामित्र, हे द्विजोत्तम, अत्यंत थकला।

Verse 15

आससादाश्रमं पुण्यं वसिष्ठस्य महात्मनः । वसिष्ठोऽपि समालोक्य विश्वामित्रं नृपो त्तमम्

तो महात्मा वसिष्ठांच्या पुण्य आश्रमास पोहोचला; आणि वसिष्ठांनीही विश्वामित्र—राजोत्तम—यास पाहून।

Verse 16

निजाश्रमे तु संप्राप्तं सानन्दं सम्मुखो ययौ । दत्त्वा तस्मै तदार्घ्यं च मधुपर्कं च भूभुजे

तो आपल्या आश्रमात आला असे जाणून वसिष्ठ आनंदाने समोर गेले; आणि राजाला यथोचित अर्घ्य व मधुपर्क अर्पण केला।

Verse 17

अब्रवीच्च ततो वाक्यं स्वागतं ते महीपते । वद कृत्यं करोम्येव गृहायातस्य यच्च ते

तेव्हा तो म्हणाला—“हे महीपते, तुमचे स्वागत आहे। सांगा, माझ्या घरी आलेल्या तुमचे जे काही कर्तव्यकार्य असेल ते मी नक्की करीन।”

Verse 18

विश्वामित्र उवाच । मृगयायां परिश्रांतः पिपासाव्याकुलेन्द्रियः । पानार्थमिह संप्राप्त आश्रमे ते मुनीश्वर

विश्वामित्र म्हणाले—“मृगयेत थकून गेलो आहे; तहानेने इंद्रिये व्याकुळ झाली आहेत. हे मुनीश्वर, पाणी पिण्यासाठी तुमच्या आश्रमात आलो आहे.”

Verse 19

तत्पीतं शीतलं तोयं वितृष्णोऽहं व्यवस्थितः । अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्येन गच्छामि मंदिरम्

“ते शीतल पाणी पिऊन माझी तहान शमली आहे, मी स्थिर झालो आहे. हे ब्रह्मन्, मला आज्ञा द्या, म्हणजे मी माझ्या निवासस्थानी जाईन.”

Verse 20

वसिष्ठ उवाच । मध्याह्न समयो रौद्रः सूर्योऽतीव सुतापदः । तत्कृत्वा भोजनं राजन्नपराह्णे व्यवस्थिते । गन्तासि निजमावासं भुक्त्वान्नं मम चाश्रमे

वसिष्ठ म्हणाले—“मध्यान्हाचा काळ प्रचंड आहे; सूर्य अत्यंत ताप देतो. म्हणून, हे राजन्, भोजन करा. अपराह्न स्थिर झाल्यावर, माझ्या आश्रमात अन्न ग्रहण करून तुम्ही आपल्या निवासाला जाल.”

Verse 21

राजोवाच । चतुरंगेण सैन्येन मृगयामहमागतः

राजा म्हणाला—“मी चतुरंगिणी सैन्यासह मृगयेस आलो आहे.”

Verse 22

तवाश्रमस्य द्वारस्थं मम सैन्यं व्यवस्थितम् । बुभुक्षितेषु भृत्येषु यः स्वामी कुरुतेऽशनम्

तुमच्या आश्रमाच्या द्वारी माझे सैन्य नीट उभे आहे. सेवक भुकेले असता कोणता स्वामी एकटाच भोजन करील?

Verse 23

स याति नरकं घोरं त्यज्यते च गुणैर्द्रुतम् । तस्मादाज्ञापय क्षिप्रं मां मुने स्वगृहाय भोः

जो असे करतो तो घोर नरकात जातो आणि सद्गुण त्याला लवकरच सोडून देतात. म्हणून, हे मुने, त्वरित आज्ञा करा—मला तुमच्या गृहात नेण्यात यावे.

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । यदि ते सेवकाः संति द्वारदेशे बुभुक्षिताः । सर्वानिहानय क्षिप्रं तृप्तिं नेष्याम्यहं परम्

वसिष्ठ म्हणाले—तुझे सेवक द्वारी भुकेले उभे असतील तर त्यांना सर्वांना लवकर इथे आण; मी त्यांना परम तृप्ती देईन.

Verse 25

अस्ति मे नन्दिनीनाम कामधेनुः सुशोभना । वांछितं यच्छते सर्वं तपसा पार्थिवोत्तम

माझ्याकडे नंदिनी नावाची सुंदर कामधेनू आहे. तपोबलाने ती, हे राजश्रेष्ठा, सर्व इच्छित वस्तू देते.

Verse 26

तृप्तिं नेष्यति ते सर्वं सैन्यं पार्थिवसत्तम । तस्मादानीयतां क्षिप्रं पश्य मे धेनुजं फलम्

ती, हे राजश्रेष्ठा, तुझ्या सर्व सैन्याला तृप्त करील. म्हणून तिला लवकर आणा—माझ्या धेनूपासून उत्पन्न झालेले फळ पाहा.

Verse 27

तच्छ्रुत्वा चानयामास सर्वं सैन्यं महीपतिः । स्नातश्च कृतजप्यश्च सन्तर्प्य पितृदेवताः

हे ऐकून राजाने सर्व सैन्य बोलावून आणले. स्नान करून, जप पूर्ण करून आणि पितर व देवतांना तर्पण देऊन तो यथाविधी पुढे निघाला.

Verse 28

ब्राह्मणान्वाचयित्वा च सिंहासनसमाश्रितः । एतस्मिन्नंतरे धेनुः समाहूता च नंदिनी

ब्राह्मणांकडून मंत्रपाठ करवून तो सिंहासनावर आरूढ झाला. तेवढ्यात नंदिनी नामक धेनूला बोलावण्यात आले.

Verse 29

वसिष्ठेन समाहूता विश्वामित्रपुरःस्थिता । अब्रवीच्च तता वाक्यं वसिष्ठमृषि सत्तमम्

वसिष्ठांनी बोलावल्यावर ती आली व विश्वामित्रासमोर उभी राहिली. मग मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांना ती असे वचन म्हणाली.

Verse 30

आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमि प्रशाधि माम्

मला आज्ञा द्या—मी काय करू? कृपा करून मला मार्गदर्शन करा.

Verse 31

वसिष्ठ उवाच । पादप्रक्षालनाद्यं तु कुरुष्व वचनान्मम । विश्वामित्रस्य राजर्षेर्यावद्भोजनसंस्थितिम्

वसिष्ठ म्हणाले—माझ्या वचनानुसार पादप्रक्षालन इत्यादी सेवा कर; राजर्षी विश्वामित्रांचे भोजन पूर्ण होईपर्यंत त्यांची सेवा करीत राहा.

Verse 32

खाद्यैः सर्वैस्तथा लेह्यैश्चोष्यैः पेयैः पृथविधैः । कुरुष्व तृप्तिपर्यन्तं ससैन्यस्य महीपतेः । अश्वानां च गजानां च घासादिभिर्यथाक्रमम्

सर्व प्रकारचे खाद्य, लेह्य, चोष्य आणि नानाविध पेये यांद्वारे—सेनेसह राजाला तृप्तीपर्यंत भोजन घाल; तसेच घोडे व हत्ती यांना क्रमाने गवत इत्यादी चारा दे।

Verse 33

सूत उवाच । बाढमित्येव साप्युक्त्वा ततस्तत्ससृजे क्षणात् । यत्प्रोक्तं तेन मुनिना भृत्यानां चायुतं तथा

सूत म्हणाले—“बाढम्” (तथास्तु) असे म्हणून तिने क्षणातच त्या मुनींनी सांगितलेले सर्व निर्माण केले; आणि दहा हजार सेवकही तसेच।

Verse 34

ततस्ते सर्वमादाय भृत्या भोज्यं ददुस्तथा । एकैकस्य पृथक्त्वेन प्रतिपत्तिपुरःसरम्

मग ते सेवक सर्व सामग्री घेऊन भोजन वाढू लागले—प्रत्येकाला वेगवेगळे, योग्य सत्कार व उचित व्यवस्था पुढे ठेवून।

Verse 35

एवं तया क्षणेनैव तृप्तिं नीतो महीपतिः । ससैन्यः सपरीवारो गजोष्ट्राश्वैर्वृषैः सह

अशा रीतीने तिने क्षणातच राजाला तृप्त केले—सेना व सर्व परिजनांसह, तसेच हत्ती, उंट, घोडे आणि बैलांसह।

Verse 36

ततस्तु कौतुकं दृष्ट्वा विश्वामित्रो महीपतिः । सामात्यो विस्म याविष्टो मन्त्रयामास च द्विजाः

मग ते अद्भुत कौतुक पाहून राजा विश्वामित्र मंत्रींसह विस्मयाने भरून गेला आणि त्याने द्विजांशी (ब्राह्मणांशी) सल्लामसलत केली।

Verse 37

अहो चित्रमहो चित्रं ययाऽकस्माद्वरूथिनी । तृप्तिं नीतेयमस्माकं क्षुत्पिपासासमाकुला

अहो, किती अद्भुत—कितीच अद्भुत! तिच्यामुळे अचानकच भूक-प्यासेने व्याकुळ झालेली आमची ही सारी सेना तृप्त झाली।

Verse 38

तस्मात्संनीयतामेषा स्वगृहं धेनुरुत्तमा । किं करिष्यति विप्रोऽयं निर्भृत्यो वनसंस्थितः

म्हणून ही उत्तम धेनू आपल्या घरी नेऊन जा. हा ब्राह्मण तर सेवकांशिवाय वनात राहतो; याला हिचा काय उपयोग?

Verse 39

ततो वसिष्ठमाहूय वाक्यमेतदुवाच सः । नंदिनी दीयतां मह्यं किं करिष्यसि चानया

मग त्याने वसिष्ठांना बोलावून असे म्हटले—“नंदिनी मला द्या; तुम्ही हिचे काय करणार?”

Verse 40

त्वमेको वनसंस्थस्तु निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । अथवा तव दास्यामि व्ययार्थे मुनिसत्तम । वरान्ग्रामांश्च हस्त्यश्वानन्यांश्चापि यथेप्सितान्

तू एकटाच वनात राहतोस, द्वंद्वविरहित व परिग्रहशून्य. किंवा, हे मुनिश्रेष्ठा, तुझ्या खर्चासाठी मी तुला उत्तम गावे, हत्ती-घोडे आणि इतरही इच्छित वस्तू देईन.

Verse 41

वसिष्ठ उवाच । होमधेनुरियं राजन्नस्माकं कामदोहिनी । अदेया गौर्महाराज सामान्यापि द्विजन्मनाम्

वसिष्ठ म्हणाले—“हे राजन्, ही आमची होमधेनू आहे, कामना पूर्ण करणारी. हे महाराज, द्विजांची तर साधी गायसुद्धा देण्यास योग्य नाही.”

Verse 42

किं पुनर्नंदिनी यैषा सर्वकामप्रदायिनी । अपरं शृणु राजेंद्र स्मृतिवाक्यमनुत्तमम्

मग सर्वकामप्रदायिनी या नंदिनी—तिचे महत्त्व तर किती अधिक! हे राजेंद्र, पुढे स्मृतीचे अनुपम वचन ऐक।

Verse 43

गवां हि विक्रयार्थे च यदुक्तं मनुना स्वयम् । गवां विक्रयजं वित्तं यो गृह्णाति द्विजोत्तमः

गायींच्या विक्रीविषयी मनूंनी स्वतः जे सांगितले आहे—जो द्विजश्रेष्ठ गायी विकून मिळालेले धन स्वीकारतो, तो महान दोषाचा भागी होतो.

Verse 44

अन्त्यजः स परिज्ञेयो मातृविक्रयकारकः । तस्मान्नाहं प्रदास्यामि नन्दिनीं तां महीपते

जो मातृविक्रय करणारा—म्हणजेच स्वतःच्या मातेला विकणारा—तो अन्त्यज समजावा. म्हणून, हे महीपते, मी ती नंदिनी देणार नाही.

Verse 45

न साम्ना नैव भेदेन न दानेन कथंचन । न दण्डेन महाराज तस्माद्गच्छ निजालयम्

ना सामाने, ना भेदाने, ना कोणत्याही दानाने—आणि ना दंडानेही, हे महाराज; म्हणून आपल्या निवासस्थानी परत जा.

Verse 46

विश्वामित्र उवाच । यत्किंचिद्विद्यते रत्नं पार्थिवस्य क्षितौ द्विज । तत्सर्वं राजकीयं स्यादिति वित्तविदो विदुः

विश्वामित्र म्हणाले—हे द्विज, राजाच्या भूमीत पृथ्वीवर जे काही रत्न-धन आहे, ते सर्व राजकीयच असते—असे नीति व अर्थ जाणणारे सांगतात.

Verse 47

रत्नभूता ततो धेनुर्ममेयं नंदिनी स्थिता । दण्डेनापि ग्रहीष्यामि साम्ना यच्छसि नो यदि

ही धेनू रत्नस्वरूप आहे; ही नंदिनी माझीच आहे. तू शांत वचनांनी न दिल्यास, मी दंडबलानेही तिला घेईन.

Verse 48

एवमुक्त्वा वसिष्ठं स विश्वामित्रो महीपतिः । आदिदेश ततो भृत्यान्नदिनीयं प्रगृह्यताम्

असे वसिष्ठांना बोलून राजा विश्वामित्राने मग सेवकांना आज्ञा केली—“नंदिनीला पकडून घेऊन जा.”

Verse 49

अथ सा भृत्यवर्गेण नीयमाना च नंदिनी । हन्यमाना प्रहारैश्च पाषाणैर्लकुटैरपि

मग सेवकांच्या टोळीने ओढत नेत असताना नंदिनीवर प्रहार झाले; दगडांनी व काठ्यांनीही तिला मारले गेले.

Verse 50

अश्रुपूर्णेक्षणा दीना प्रहारैर्जर्जरीकृता । कृच्छ्रादुपेत्य तं प्राह वसिष्ठं मुनिसत्तमम्

अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, दीन होऊन व प्रहारांनी विदीर्ण झालेली ती कष्टाने जवळ येऊन मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांना म्हणाली.

Verse 51

किं दत्तास्मि मुनिश्रेष्ठ त्वयाहं चास्य भूपतेः । येन मां कालयंत्यस्य पुरुषाः स्वामिनो यथा

हे मुनिश्रेष्ठ! तुम्ही मला या राजाला दिले आहे काय? म्हणूनच काय त्याचे पुरुष मला आपल्या स्वामीची मालमत्ता समजून हाकत आहेत?

Verse 52

वसिष्ठ उवाच । न त्वां यच्छाम्यहं धेनो प्राणत्यागेऽपि संस्थिते । तद्रक्षस्व स्वयं धेनो आत्मानं मत्प्रभावतः

वसिष्ठ म्हणाले—हे धेनू, प्राणत्याग करावा लागला तरी मी तुला सोडणार नाही. म्हणून हे धेनू, माझ्या तपोबलाने वाढलेल्या आपल्या तेजाने स्वतःचे रक्षण कर.

Verse 53

एवमुक्ता तदा धेनुर्वसिष्ठेन महात्मना । कोपाविष्टा ततश्चक्रे हुंकारान्दारुणांस्तथा

महात्मा वसिष्ठांनी असे म्हटल्यावर ती धेनू क्रोधाने आविष्ट झाली आणि मग तिने अत्यंत दारुण, भयानक हुंकार केले.

Verse 54

तस्या हुंकारशब्दैश्च निष्क्रांताः सायुधा नराः । शबराश्च पुलिंदाश्च म्लेच्छाः संख्याविवर्जिताः

तिच्या हुंकाराच्या शब्दांमधून शस्त्रधारी पुरुष बाहेर पडले—शबर व पुलिंदही—आणि संख्येने मोजता न येतील असे म्लेच्छ.

Verse 55

तैश्च भृत्या हताः सर्वे विश्वामित्रस्यभूपतेः । ततः कोपाभिभूतोऽसौ विश्वामित्रो महीपतिः

त्या योद्ध्यांनी राजा विश्वामित्राचे सर्व भृत्य-सेवक मारले. तेव्हा तो महीपती विश्वामित्र क्रोधाने पूर्णपणे व्यापून गेला.

Verse 56

सज्जं कृत्वा स्वसैन्यं तु चतुरंगं प्रकोपतः । युद्धं चक्रे च तैः सार्धं मरणे कृतनिश्चयः

क्रोधाने त्याने आपली चतुरंगिणी सेना सज्ज केली आणि मरणाचाही निश्चय करून त्यांच्या बरोबर युद्ध केले.

Verse 57

अथ ते सैनिका स्तस्य ते गजास्ते च वाजिनः । पश्यतो निहताः सर्वे पुरुषैर्धेनुसंभवैः

मग त्याचे सैन्य—त्याचे हत्ती व घोडे—त्याच्या डोळ्यांसमोरच धेनुसंभव पुरुषांनी सर्वस्वी ठार केले।

Verse 58

विश्वामित्रं परित्यज्य शेषं सर्वं निपातितम् । तं दृष्ट्वा वेष्टितं म्लेच्छैर्यु ध्यमानं महीपतिम्

विश्वामित्राला वगळून उरलेले सर्व त्यांनी पाडून टाकले। म्लेच्छांनी वेढलेला तो राजा युद्ध करीत आहे असे पाहून—

Verse 59

कृपां कृत्वा वसिष्ठस्तु नन्दिनीमिदमब्रवीत् । रक्ष नंदिनि भूपालं म्लेच्छैरेतैः समावृतम्

करुणेने वसिष्ठांनी नंदिनीला म्हटले— “हे नंदिनी, या म्लेच्छांनी वेढलेल्या या भूपालाचे रक्षण कर।”

Verse 60

राजा हि यत्नतो रक्ष्यो यत्प्रसादादिदं जगत् । सन्मार्गे वर्तते सर्वं न चामार्गे प्रवर्तते

राजाचे अत्यंत प्रयत्नाने रक्षण करावे; त्याच्या प्रसादाने हे जगत् टिकून आहे। त्याच्यामुळे सर्व सन्मार्गी चालते, अमार्गी होत नाही।

Verse 61

ततस्तु नंदिनीं यावन्निषेधयितुमागताम् । विश्वामित्रोऽसिमुद्यम्य प्रहर्तुमुपचक्रमे

तेव्हा नंदिनी त्याला रोखण्यासाठी पुढे येताच, विश्वामित्राने तलवार उगारून प्रहार करण्यास सुरुवात केली।

Verse 62

वसिष्ठोऽपि समालोक्य वध्यमानां च तां तदा । बाहुं संस्तंभयामास खड्गं तस्य च भूपतेः

वसिष्ठांनीही त्या वेळी तिला वध होताना पाहून, त्या राजाचा बाहू आणि त्याची तलवार—दोन्ही स्तंभित केली।

Verse 63

अथ वैलक्ष्यमापन्नो विश्वामित्रो महीपतिः । प्रोवाच व्रीडया युक्तो वसिष्ठं मुनिसत्तमम्

मग लज्जेने व्याकुळ झालेला राजा विश्वामित्र, संकोचयुक्त होऊन, मुनिसत्तम वसिष्ठांना म्हणाला।

Verse 64

रक्ष मां त्वं मुनिश्रेष्ठ वध्यमानं सुदारुणैः । म्लेच्छैः कुरुष्व मे बाहुं स्तम्भेन तु विवर्जितम्

हे मुनिश्रेष्ठ! क्रूर म्लेच्छांकडून वध होत असलेल्या माझे रक्षण करा; माझा बाहू स्तंभ-दोषापासून मुक्त करा।

Verse 65

ममापराधात्संनष्टं सर्वं सैन्यमनन्तकम् । तस्माद्यास्याम्यहं हर्म्यं न युद्धेन प्रयोजनम्

माझ्याच अपराधामुळे माझे सर्व अमर्याद सैन्य नष्ट झाले; म्हणून मी राजवाड्यात परत जाईन—युद्धाचा काही उपयोग नाही।

Verse 66

दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च । न तिष्ठति चिरं युद्धे यथाहं मदगर्वितः

जो दुर्विनीत असतो, तो श्री, विद्या आणि ऐश्वर्य मिळवूनही युद्धात दीर्घकाळ टिकत नाही—जसा मी, मद-गर्वाने मत्त।

Verse 67

सूत उवाच । एवमुक्तो वसिष्ठस्तु विश्वामित्रेण भूभुजा । चकार तं भुजं तस्य स्तंभदोषविवर्जितम्

सूत म्हणाले—राजा विश्वामित्राने असे सांगितल्यावर वसिष्ठांनी त्याचा भुज पुन्हा पूर्ववत केला व स्तंभदोष (लकवा) दूर करून निरोगी केला।

Verse 68

अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं विधाय स शुभं करम् । गच्छ राजन्विमुक्तोऽसि स्तंभदोषेण वै मया

त्याचा हात शुभ व पूर्ण करून वसिष्ठ मंद हास्याने म्हणाले—“जा, राजन्! मी तुला स्तंभदोषापासून मुक्त केले आहे.”

Verse 69

माकार्शीर्ब्राह्मणैः सार्धं विरोधं भूय एव हि । अनुज्ञातः स तेनाथ विश्वामित्रो महीपतिः

“पुन्हा ब्राह्मणांशी विरोध करू नकोस.” असे सांगून वसिष्ठांनी परवानगी दिली; मग राजा विश्वामित्र निघून गेला।

Verse 71

प्रलापमकरोत्तत्र बाष्पपर्याकुलेक्षणः । धिग्बलं क्षत्रियाणां च धिग्वीर्यं धिक्प्रजीवितम्

तेथे अश्रूंनी व्याकुळ डोळ्यांनी तो विलाप करू लागला—“धिक् क्षत्रियांचे बळ! धिक् पराक्रम! धिक् हे केवळ प्राणधारण!”

Verse 72

श्लाघ्यं ब्रह्मबलं चैकं ब्राह्म्यं तेजश्च केवलम्

एकमेव ब्रह्मबल प्रशंसनीय आहे; एकमेव ब्राह्म्य तेज परम व श्रेष्ठ आहे।

Verse 74

एतत्कर्म मया कार्यं यथा स्याद्ब्रह्मजं बलम् । त्यक्त्वा चैव निजं राज्यं चरिष्यामि महत्तपः । एवं स निश्चयं कृत्वा राज्ये संस्थाप्य वै सुतम् । नाम्ना विश्वसहं ख्यातं प्रजगाम तपोवनम्

“हे कर्म मला करावयाचेच आहे, ज्यायोगे माझ्यात ब्रह्मजन्य बल प्रकट होईल. माझे राज्य त्यागून मी महान तप आचरिन.” असा निश्चय करून त्याने ‘विश्वसह’ नावाने ख्यात असलेल्या पुत्रास राज्यावर बसविले आणि तो तपोवनास गेला.

Verse 167

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनं नाम सप्तषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘विश्वामित्र-राज्यपरित्याग-वर्णन’ नामक १६७ वा अध्याय समाप्त झाला.