Adhyaya 50

Verse 1

। एवं तस्य नरेन्द्रस्य व्याघ्ररूपस्य कानने । जगाम सुमहान्कालो निघ्नतो विविधान्द्विज

अशा रीतीने तो नरेन्द्र व्याघ्ररूप धारण करून वनात राहिला; विविध प्राण्यांचा संहार करीत असता, हे द्विज, फार मोठा काळ निघून गेला।

Verse 2

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्मिन्देशे द्विजोत्तमाः । आ यातं गोकुलं रम्यं गोपगोपीसमाकुलम्

मग काही काळानंतर, हे द्विजोत्तमांनो, त्या प्रदेशात गोप-गोपिकांनी भरलेले रम्य गोकुळ येऊन पोहोचले।

Verse 3

तत्रास्ति नन्दिनीनाम धेनुः पीनपयोधरा । विस्तीर्णजघनाभोगा हंसवर्णा घटस्रवा

तेथे नंदिनी नावाची एक धेनू होती—दुधाने भरलेल्या थनांची; विस्तीर्ण जघनभागाने सुगठित, हंसासारखी शुभ्रवर्णा, आणि जणू घटातून वाहावे तसे दूध अखंड धारांनी स्रवणारी।

Verse 4

अथ सा निजयूथस्य सदाग्रे तृणवांछया । भ्रममाणा निकुञ्जांते लिंगं देवस्य शूलिनः

मग ती आपल्या कळपाच्या पुढे पुढे गवताच्या शोधात फिरत फिरत उपवनाच्या टोकाशी आली आणि तेथे त्रिशूलधारी भगवान शंकरांचे लिंग तिला दिसले।

Verse 5

अपश्यत्तेजसा युक्तं स्वयमेव व्यवस्थितम् । द्वादशार्कप्रतीकाशं चित्ताह्लादकरं परम्

तिने ते तेजस्वी, स्वयं प्रतिष्ठित, बारा सूर्यांसारखे दीप्तिमान आणि मनाला परम आनंद देणारे असे पाहिले।

Verse 6

ततस्तस्योपरि स्थित्वा सुस्राव सुमहत्पयः । श्रद्धया परया युक्ता तस्य स्नानकृते द्विजाः

मग तिच्यावर उभी राहून तिने अतिशय मोठी दूधधारा वाहिली; हे द्विजहो, परम श्रद्धेने युक्त होऊन त्याचे स्नान घडविण्यासाठी।

Verse 7

एवं तां स्नपनं तस्य सदा लिंगस्य कुर्वतीम् । न जानाति जनः कश्चिद्वने वृक्षसमाकुले

अशा रीतीने ती त्या लिंगाचे सतत स्नान करीत राहिली; वृक्षांनी दाटलेल्या त्या वनात हे कोणालाही कळले नाही।

Verse 8

अन्यस्मिन्दिवसे तत्र स्थाने व्याघ्रः समागतः । तीक्ष्णदंष्ट्रो महाकायः सर्वजन्तुभयावहः

दुसऱ्या दिवशी त्याच ठिकाणी एक वाघ आला—तीक्ष्ण दातांचा, महाकाय आणि सर्व प्राण्यांना भय देणारा।

Verse 9

अथ सा तत्र आयाता पतिता दृष्टिगोचरे । नन्दिनी द्वीपिनस्तस्य दैवयोगाद्द्विजोत्तमाः

तेव्हा नंदिनी तेथे आली आणि दैवयोगाने त्या व्याघ्राच्या दृष्टिक्षेपात पडली, हे द्विजोत्तमांनो।

Verse 10

ततः सा गोकुले बद्धं स्मृत्वा स्वं लघुवत्सकम् । अतृणादं पयोवृत्तिं करुणं पर्यदेवयत्

मग तिने गोठ्यात बांधलेल्या आपल्या लहान वासराची आठवण केली आणि करुण विलाप केला—ते अजून गवत खात नाही, फक्त दुधावरच जगते।

Verse 11

अद्यैकाहं च संप्राप्ता कानने जनवर्जिते । पुत्रं बालं परित्यज्य गोपैर्गोष्ठे नियंत्रितम्

आज मी एकटी जनवर्जित वनात आले आहे; गोपांनी गोठ्यात आवरून ठेवलेला माझा बालपुत्र मागेच राहिला।

Verse 12

येन सत्येन भक्त्याद्य स्नपनायाहमागता । शिवस्य तेन सत्येन भूयान्मे सुतसंगमः

ज्या सत्याच्या बळावर मी आज भक्तीने शिवाच्या स्नानतीर्थास आले आहे, त्याच सत्याने मला पुन्हा पुत्रसंगम लाभो।

Verse 13

एवं सा करुणं यावन्नन्दिनी विलपत्यलम् । तावद्व्याघ्रः स्मितं कृत्वा प्रोवाच परुषाक्षरम्

अशी नंदिनी करुणेने फार विलाप करीत असतानाच, व्याघ्राने स्मित करून तिला कठोर शब्द उच्चारले।

Verse 14

व्याघ्र उवाच । प्रलापान्किं मुधा धेनो करोषि वशगा मम । तस्मादिष्टतमं देवं स्मर स्वर्गकृते शुभे

व्याघ्र म्हणाला—हे धेनो, तू माझ्या वशात असताना उगीच का विलाप करतेस? म्हणून, हे शुभे, स्वर्गप्राप्तीसाठी आपल्या इष्टदेवाचे स्मरण कर।

Verse 15

धेनुरुवाच । नाहमात्मकृते व्याघ्र विलपामि सुदुः खिता । शिवार्चनकृते मृत्युर्मम जातः शुभावहः

धेनू म्हणाली—हे व्याघ्रा, मी स्वतःसाठी विलाप करत नाही, जरी फार दुःखी आहे. शिवपूजनाच्या निमित्ताने माझा मृत्यू आला असेल तर तो नक्कीच शुभकारक आहे।

Verse 16

वत्सो मे गोकुले बद्धः स्मरमाणो ममागमम् । सन्तिष्ठते पयोवृत्तिः कथं स्यात्स मया विना

माझा वासरू गोठ्यात बांधलेला आहे; माझ्या येण्याची आठवण ठेवून थांबला आहे. तो दूधावरच जगतो—माझ्याविना तो कसा राहील?

Verse 17

एतस्मात्कारणाद्व्याघ्र विलपामि सुदुःखिता । न चात्मजीवनार्थाय सत्येनात्मानमालभे

याच कारणामुळे, हे व्याघ्रा, मी अतिशय दुःखी होऊन विलाप करते. आणि स्वतःचे प्राण वाचवण्यासाठी मी सत्याचा भंग करून स्वतःला फसवणुकीने अर्पण करणार नाही.

Verse 18

तस्मान्मुंच महाव्याघ्र मां सद्यः सुतवत्सलाम् । सखीजनस्य तं दत्त्वा समागच्छामि तेंतिकम्

म्हणून, हे महाव्याघ्रा, मला त्वरित सोड—मी वासरावर माया करणारी आहे. त्याला माझ्या सखींना सोपवून मी पुन्हा येऊन तुझ्या जवळ येईन.

Verse 19

व्याघ्र उवाच । कथं मृत्युमुखं प्राप्य निष्क्रम्य च कथञ्चन । भूयस्तत्रैव निर्यासि तस्मात्त्वां भक्षयाम्यहम्

वाघ म्हणाला—मृत्यूच्या मुखाशी जाऊन तू कसाबसा कसा सुटलास, आणि पुन्हा तिथेच का जातोस? म्हणून मी तुला भक्ष करीन।

Verse 20

नन्दिन्युवाच । शपथैरागमिष्यामि यैः पुनर्व्याघ्र तेंऽतिकम् । तानाकर्णय मे वक्त्रात्ततो युक्तं समाचर

नंदिनी म्हणाली—हे वाघा, मी गंभीर शपथांनी बांधली जाऊन पुन्हा तुझ्याकडे येईन। माझ्या मुखातून त्या प्रतिज्ञा ऐक; मग जे योग्य ते कर।

Verse 21

यत्पापं ब्रह्महत्यायां मातापित्रोश्च वंचने । तेन पापेन लिप्येहं नागच्छामि पुनर्यदि

ब्रह्महत्येचे जे पाप आणि आई-वडिलांना फसविण्याचे जे पाप—मी पुन्हा परत आलो नाही तर त्या पापानेच मी येथे लिप्त होवो।

Verse 22

विवस्त्रं स्नानसक्तानां दिवामैथुनगामिनाम् । यत्पापं तेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि

निर्वस्त्र स्नानाला आसक्त असणाऱ्यांचे जे पाप आणि दिवसा मैथुन करणाऱ्यांचे जे पाप—मी पुन्हा परत आलो नाही तर त्या पापानेच मी लिप्त होवो।

Verse 23

रजस्वलानुसक्तानां यत्पापं नग्नशायिनाम् । तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि

रजस्वला स्त्रीसंगासक्तांचे जे पाप आणि नग्न शयन करणाऱ्यांचे जे पाप—मी पुन्हा परत आलो नाही तर त्या पापानेच मी लिप्त होवो।

Verse 24

विश्वासघातकानां च कृतघ्नानां च यद्भवेत् । तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि

विश्वासघात करणाऱ्यांना व कृतघ्नांना जे पाप लागते, मी पुन्हा परत आलो नाही तर त्या पापाने मी लिप्त होवो।

Verse 25

गोकन्याब्राह्मणानां च दूषकानां च यद्भवेत् । तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि

गाय, कन्या व ब्राह्मण यांना दूषित करणाऱ्यांचे जे पाप आहे, मी पुन्हा परत आलो नाही तर त्या पापाने मी लिप्त होवो।

Verse 26

वृथापाकप्रकर्तृणां वृथामांसाशिनां च यत् । तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि

धर्मार्थ नसता व्यर्थ स्वयंपाक करणारे व व्यर्थ मांसाहार करणारे यांचे जे पाप आहे, मी पुन्हा परत आलो नाही तर त्या पापाने मी लिप्त होवो।

Verse 27

व्रतभंगप्रकर्तृणामनृतौ गामिनां च यत् । तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि

व्रतभंग करणारे व असत्याचा आश्रय घेणारे यांचे जे पाप आहे, मी पुन्हा परत आलो नाही तर त्या पापाने मी लिप्त होवो।

Verse 28

पैशुन्यसूचकानां च यत्पापं शस्त्रकर्मणाम् । तेन पापेन लिप्येऽहं नागच्छामि पुनर्यदि

निंदा-चुगली करणारे व शस्त्रकर्माने (हिंसेने) उपजीविका करणारे यांचे जे पाप आहे, मी पुन्हा परत आलो नाही तर त्या पापाने मी लिप्त होवो।